କିମର୍ଥମଲ୍ପଯୋଗେନ ବହୁଧର୍ମଂ ପ୍ରଶଂସସି । ଏତଂ ମେ ସଂଶଯଂ ବ୍ରୂହି ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍
କମ୍ ପ୍ରୟାସରେ ବଡ଼ ଫଳ କାହିଁକି ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ? ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ତୁମେ ଦେଖିଥିବା ଓ ଶୁଣିଥିବା ପ୍ରକାରେ କହ।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଅଶ୍ରଦ୍ଧେଯଂ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମପି ତଦ୍ଭଵେତ୍ । ନରସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନସ୍ଯ ପାପୋପହତଚେତସଃ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଯାହାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ନାହିଁ, ସେଥିରେ କଥା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ଏହା ଚକ୍ଷୁସାକ୍ଷୀ ହେଉ। ଯେଉଁମାନେ ପାପରେ ଆବୃତ ମନ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିବାକୁ ମୁସ୍କିଲ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଦଧାନୋ ହ୍ଯଶୁଚିର୍ଦୁର୍ମତିସ୍ତ୍ଯକ୍ତମଂଗଲଃ । ଏତେ ପାତକିନଃ ସର୍ଵେ ତେନେଦଂ ଭାଷିତଂ ମଯା
ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ, ଅପବିତ୍ର, ଦୁଷ୍ଟମନ, ଓ ଅପଶ୍ରୀତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପାପୀ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଏଭଳି କହିଛି।
ଶୃଣୁ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଚ ପରୋକ୍ଷଂ ଚ ଯଥାନ୍ଯତ୍ସଂଭଵିଷ୍ଯତି
ଏବେ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ମୁଁ ଦେଖିଥିବା ଓ ଶୁଣିଥିବା ପ୍ରକାରେ, ସାକ୍ଷାତ୍ ଓ ଅପରୋକ୍ଷ ଭାବେ, ଏବଂ ଆଗକୁ ଯେପରି ହେବ, କହିବି।
ଯଥୈଵାନ୍ଯନ୍ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ପୁରା ରାଜନ୍ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ । ଶାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରମାଣଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ପୂଜ୍ଯତେ ଯୋଗମାତ୍ମନଃ
ମୁଁ ଯେପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛି ଏବଂ ଦେଖିଛି, ସେପରି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଧରି, ନିଜ ଆତ୍ମାର ଯୋଗକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ଚାପରସ୍ତତ୍ର ନୈଵ ଯୋଗମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଜନ୍ମାଂତରସହସ୍ରେଭ୍ଯୋ ଯୋଗୋ ଲଭ୍ଯେତ ମାନଵୈଃ
ଅନ୍ୟ କେହି ସେଠାରେ ଅନେକ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମାତ୍ର ଏହି ଯୋଗକୁ ପାଇପାରନ୍ତି।
ଯଥାଯୋଗସହସ୍ରେଣ ଯୋଗୋ ଲଭ୍ଯେତ ମାନଵୈଃ । ଯସ୍ତୁ ସର୍ଵାଣି ରତ୍ନାନି ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ହଜାର ହଜାର ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମାନବମାନେ ଯୋଗ ପାଇପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସମସ୍ତ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦେଇଦିଏ—
ତେନ ଦାନେନ ଦତ୍ତେନ ଯୋଗୋ ଲଭ୍ଯେତ ମାନଵୈଃ । ପ୍ରଯାଗେ ତୁ ମୃତସ୍ଯେଦଂ ସର୍ଵଂ ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା
ଏହି ଦାନ ଦେଇଲେ ମାନବମାନେ ଯୋଗ ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଏହି ସବୁ ଫଳ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଠିକଣାରେ ନୁହେଁ।
ପ୍ରଧାନହେତୁଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରଦ୍ଦଧତ୍ସୁ ଚ ଭାରତ । ଯଥା ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଭାରତ, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଧାନ କାରଣ କହିବି; ଯେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଠିକଣାରେ ଦେଖାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମ ନୈଵାସ୍ତି ଵୈ କିଂଚିଦ୍ଯଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ତ୍ଵିଦମୁଚ୍ଯତେ । ଯଥା ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵତ୍ର ପୂଜ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମା ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ଏହିପରି କଥା କହାଯାଏ; ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୂଜିତ ହୁଏ।
ଏଵଂ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ ପ୍ରଯାଗଃ ପୂଜ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ପୂଜ୍ଯତେ ତୀର୍ଥରାଜସ୍ଯ ସତ୍ଯମେତଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରୟାଗକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପୂଜନ୍ତି; ଏହି ତୀର୍ଥରାଜ ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ଏହି ଏକ ସତ୍ୟ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ବ୍ରହ୍ମାପି ସ୍ମରତେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଯାଗଂ ତୀର୍ଥମୁତ୍ତମମ୍ । ତୀର୍ଥରାଜମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ନୈଵାନ୍ଯତ୍କିଂଚିଦିଚ୍ଛତି
ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ। ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ପ୍ରୟାଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ, ପୁଣି କିଛି ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହିଁବା ଇଚ୍ଛା ରହେ ନାହିଁ।
କୋ ହି ଦେଵତ୍ଵମାସାଦ୍ଯ ମାନୁଷତ୍ଵଂ ଚିକୀର୍ଷତି । ଅନେନୈଵାନୁମାନେନ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ଯୁଧିଷ୍ଠିର
କିଏ ଦେବତା ହେବା ପରେ ପୁନି ମଣିଷ ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ? ଏହି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ଯଥା ପୁଣ୍ଯମପୁଣ୍ଯଂ ଵା ତଥୈଵ କଥିତଂ ମଯା । ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଶ୍ରୁତଂ ତଦ୍ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିସ୍ମିତୋଽହଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଯେପରି ନିଜେ ମୁଁ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ବିଷୟରେ କହିଛି, ସେହିପରି ଏହା ଠିକ୍। ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ଏବଂ ପୁନିପୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି।
କଥଂ ଯୋଗେନ ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତିଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକସ୍ତୁ କର୍ମଣା । ତଦା ଚ ଲଭତେ ଭୋଗାନ୍ଗାଂ ଚ ତତ୍କର୍ମଣାଂ ଫଲମ୍
ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେହି ପ୍ରାପ୍ତି କିପରି ହୁଏ, ଏବଂ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ କିପରି? ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଭୋଗ ଓ ସେହି କର୍ମର ଫଳ ମିଳେ କି?
ତାନି କର୍ମାଣି ପୃଚ୍ଛାମି ପୁନର୍ଯୈଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମହୀମ୍ । ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁରାଜନ୍ମହାବାହୋ ଯଥୋକ୍ତକର୍ମ୍ମଣା ମହୀ
ମୁଁ ପୁନିଥରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ପୃଥିବୀ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ରାଜନ୍, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହସ୍ତ ଥିବା ତୁମେ ଶୁଣ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ପୃଥିବୀ ମିଳେ, ଏହା ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି।
ଗାମଗ୍ନିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ କାଂଚନଂ ସଲିଲଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ମାତରଂ ପିତରଂ ଚୈଵ ଯୋ ନିଂଦତି ନରାଧିପ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଗାଁ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସୁନା, ପାଣି, ଜନାନୀ, ଜନକ, ଏବଂ ଜନାନୀ-ଜନକ ସହିତ ନାରୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ, ଏହି ନରାଧିପ—
ନୈତେଷାମୂର୍ଧ୍ଵଗମନମେଵମାହ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଏଵଂ ଯୋଗସ୍ଯ ସଂପ୍ରାପ୍ତିଃ ସ୍ଥାନଂ ପରମଦୁର୍ଲଭମ୍
ପ୍ରଜାପତି କହିଛନ୍ତି, ଏମାନେ କେବେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ପାଇଁ ସମର୍ଥ ନୁହନ୍ତି। ଏଭଳି ଯୋଗର ଲାଭ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଗଚ୍ଛଂତି ନରକଂ ଘୋରଂ ଯେ ନରାଃ ପାପକାରିଣଃ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଂ ଗାମନଡ୍ଵାହଂ ମଣିମୁକ୍ତାଦି କାଂଚନମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ହାତୀ, ଘୋଡା, ଗାଁ, ଗଡ଼ି, ମଣି, ମୁକ୍ତା, ସୁନା ଚୋରି କରିଥିବା ଲୋକ—
ପରୋକ୍ଷଂ ହରତେ ଯସ୍ତୁ ପଶ୍ଚାଦ୍ଦାନଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ନ ତେ ଗଚ୍ଛଂତି ଵୈ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦାତାରୋ ଯତ୍ର ଭୋଗିନଃ
ଯେଉଁଠି ଲୁଚି ନେଇ, ପରେ ଦାନ ଦେଇଥାଏ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇନାହାନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଭୋଗ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି ।
ଅନେନ କର୍ମ୍ମଣା ଯୁକ୍ତାଃ ପଚ୍ଯଂତେ ନରକେଽଧମାଃ । ଏଵଂ ଯୋଗଂ ଚ ଧର୍ମ୍ମଂ ଚ ଦାତାରଂ ଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ ନରକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଯୋଗ, ଧର୍ମ ଓ ଦାତାର ବିବରଣୀ ଏହିପରି ଅଟୁ । ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହିପରି ଧର୍ମ ଓ ଦାନର କଥା ।
ଯଥା ସତ୍ଯମସତ୍ଯଂ ଵା ଅସ୍ତି ନାସ୍ତୀତି ଯତ୍ଫଲମ୍ । ନିରୁକ୍ତଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଯଂ ସ୍ଵଯମାପ୍ନୁଯାତ୍
ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଫଳ ମିଳେ, ସେଥିରେ କିପରି ନିଜେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ, ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ 'ପ୍ରୟାଗର ମହିମା' ନାମକ ଛଉଠିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୁନରେଵ ତୁ । ନୈମିଷଂ ପୁଷ୍କରଂ ଚୈଵ ଗୋତୀର୍ଥଂ ସିଂଧୁସାଗରମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ରାଜା, ଆଉଥରେ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର, ଗୋତୀର୍ଥ ଏବଂ ସିନ୍ଧୁ ସାଗର ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଗଯା ଚୈଵ ଗଂଗାସାଗରମେଵ ଚ । ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଯେ ଚ ପୁଣ୍ଯାଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯାଃ
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗୟା ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ସାଗର ମିଳନ ସହିତ, ଏମିତି ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଅଛି।
ଦଶତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରେ । ପ୍ରଯାଗେ ସଂସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯମେଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ପ୍ରୟାଗରେ ସଦା ଦଶ ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ତିରିଶ କୋଟି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବିଦ୍ୟମାନ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ତ୍ରୀଣି ଚାପ୍ଯଗ୍ନିକୁଂଡାନି ଯେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଜାହ୍ନଵୀ । ପ୍ରଯାଗାଦଭିନିଷ୍କ୍ରାଂତା ସର୍ଵତୀର୍ଥପୁରସ୍କୃତା
ତିନିଟି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ବହୁଛି; ସେ ପ୍ରୟାଗରୁ ବାହାରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ପାଇଛି।
ତପନସ୍ଯ ସୁତା ଦେଵୀ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା । ଗଂଗାଯମୁନଯା ସାର୍ଧଂ ସଂସ୍ଥିତା ଲୋକଭାଵିନୀ
ତାପନ୍ୟର କନ୍ୟା ଦେବୀ, ଯିଏ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସହିତ ପ୍ରୟାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଦେଉଛନ୍ତି।
ଗଂଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜଘନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ପ୍ରଯାଗଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍
ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟର ଭୂମିକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଳ ଅଂଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କିଛି ସହିତ ତୁଳନା ହେବା ନୁହେଁ।
ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯୋଽର୍ଦ୍ଧକୋଟୀ ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ଵାଯୁରବ୍ରଵୀତ୍ । ଦିଵ୍ଯଂ ଭୁଵ୍ଯଂତରିକ୍ଷେ ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଜାହ୍ନଵି ସ୍ମୃତା
ତିନି କୋଟି ଓ ଅର୍ଧ କୋଟି ତୀର୍ଥ, ବାୟୁ ଦେବ କହିଛନ୍ତି, ଦେବଲୋକ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶର ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଜାହ୍ନବୀ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।