ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଶ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡର ଚଉଉଁଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଯଥା ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ମୁନେ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଥିତଂ ତ୍ଵଯା । ତଥାତଥା ପ୍ରମୁଚ୍ଯେଽହଂ ସର୍ଵପାପୈର୍ନ ସଂଶଯଃ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ମୁନି, ଯେପରି ଆପଣ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଛି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଭଗଵନ୍କେନ ଵିଧିନା ଗଂତଵ୍ଯଂ ଧର୍ମନିଶ୍ଚଯୈଃ । ପ୍ରଯାଗେ ଯୋ ଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ମହାମୁନେ
ଭଗବନ୍ତ, କେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସହିତ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ? ଏଠାରେ କେଉଁ ବିଧି ଅଛି, ମହାମୁନି, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- କଥଯିଷ୍ଯାମି ତେ ଵତ୍ସ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଵିଧିକ୍ରମମ୍ । ଯୋ ଗଚ୍ଛେତକୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଯାଗଂ ଦେଵସଂଯୁତମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଠିକ୍ ବିଧି କହିବି; ଯେଉଁ କୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରୟାଗକୁ ଦେବମାନେ ସହିତ ଯାଆନ୍ତି—
ବଲୀଵର୍ଦସମାରୂଢଃ ଶୃଣୁ ତସ୍ଯାପି ଯତ୍ଫଲମ୍ । ଵସତେ ନରକେ ଘୋରେ ଗଵାଂ କ୍ରୋଧେ ସୁଦାରୁଣେ
ଯିଏ ବଳୀବର୍ଦ୍ଧ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଯାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଫଳ କଣ ହୁଏ ଶୁଣ; ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ, ଗାଈମାନଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ରହିଥାଏ।
ସଲିଲଂ ଚ ନ ଗୃହ୍ଣଂତି ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ଦେହିନଃ । ଯସ୍ତୁ ପୁତ୍ରାଂସ୍ତଥା ବାଲାନ୍ସ୍ନାପଯେତ୍ପାଯଯେତ୍ତଥା
ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜ ପୁଅ ଓ ଶିଶୁମାନେଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ଜଳ ପାନ କରାଇଥାଏ—
ଯଥାତ୍ମନସ୍ତଥା ସର୍ଵାନ୍ଦାନଂ ଵିପ୍ରେଷୁ ଦାପଯେତ୍ । ଐଶ୍ଵର୍ଯଲୋଭାନ୍ମୋହାଦ୍ଵା ଗଚ୍ଛେଦ୍ଯାନେନ ଯୋ ନରଃ
ଏବଂ ନିଜ ପରି ଏହି ଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ; ଯଦି କେହି ଧନ ଲୋଭ କିମ୍ବା ମୋହରେ ଯାନ ଉପରେ ଯାଆନ୍ତି—
ନିଷ୍ଫଲଂ ତସ୍ଯ ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ତସ୍ମାଦ୍ଯାନଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । ଗଂଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଯସ୍ତୁ କନ୍ଯାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ତାଙ୍କର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଯାନ ଛାଡ଼ି ଯିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରାଇଥାଏ—
ଆର୍ଷେଣ ତୁ ଵିଧାନେନ ଯଥାଵିଭଵସଂଭଵମ୍ । ନ ପଶ୍ଯତି ଯମଂ ଘୋରଂ ନରକଂ ତେନ କର୍ମଣା
ଋଷିମାନେଙ୍କର ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ, ନିଜ ସମ୍ଭାବନା ଅନୁସାରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ଯମ କିମ୍ବା ନରକ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
ଉତ୍ତରାନ୍ସ କୁରୂନ୍ଗତ୍ଵା ମୋଦତେ କାଲମକ୍ଷଯମ୍ । ପୁତ୍ରାଂସ୍ତୁ ଦାରାଁଲ୍ଲଭତେ ଧାର୍ମିକାନ୍ନଯସଂଯୁତାନ୍
ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ଯାଇ ସେ ଅନନ୍ତ କାଳ ଉପଭୋଗ କରେ; ଧର୍ମ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ସହିତ ପୁଅ ଓ ଜନାନୀ ପାଇଥାଏ।
ତତ୍ର ଦାନଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ଯଥାଵିଭଵସଂଭଵମ୍ । ତେନ ତୀର୍ଥଫଲୈନୈଵ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ସେଠାରେ ନିଜ ସମ୍ଭାବନା ଅନୁସାରେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସ୍ଵର୍ଗେ ତିଷ୍ଠତି ରାଜେଂଦ୍ର ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍ । ଵଟମୂଲଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯସ୍ତୁ ପ୍ରାଣାନ୍ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହିଥାଏ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରଳୟ ହେଉନାହିଁ; ଯିଏ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ—
ସର୍ଵଲୋକାନତିକ୍ରମ୍ଯ ରୁଦ୍ରଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ର ତେ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯାସ୍ତପଂତେ ରୁଦ୍ରମାଶ୍ରିତାଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ରୁଦ୍ର ଲୋକକୁ ଯାଏ; ସେଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି।
ନିର୍ଦହଂତି ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଵଟମୂଲଂ ନ ଦହ୍ଯତେ । ନଷ୍ଟଚଂଦ୍ରାର୍କପଵନଂ ଯଦା ଚୈକାର୍ଣଵଂ ଜଗତ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦହିଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ବଟମୂଳ ଦହିଯାଏ ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପବନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଜଗତ ଏକ ମହାସାଗର ହୋଇଯାଏ—
ସ୍ଵପିତ୍ଯତ୍ରୈଵ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜାଯମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଦେଵଦାନଵଗଂଧର୍ଵ ଋଷଯଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣାଃ
ସେଠି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ଶୟନ କରନ୍ତି, ପୁନଃପୁନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ—
ସଦା ସେଵଂତି ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ଗଂଗାଯମୁନସଂଗମେ । ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ରାଜେଂଦ୍ର ପ୍ରଯାଗେ ସଂଯୁତଂ ଚ ଯତ୍
ସଦା ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଂଗମରେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସେବନ କରନ୍ତି; ଏଠି, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵା ଦିଶଶ୍ଚୈଵ ଦିଗୀଶ୍ଵରାଃ । ଲୋକପାଲାଶ୍ଚ ସାଧ୍ଯାଶ୍ଚ ପିତରୋ ଲୋକସଂମତାଃ
ସେଠି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଦିଗ୍ଗୁଡିକ ଓ ତାଙ୍କର ଦିଗ୍ପାଳମାନେ, ଲୋକର ରକ୍ଷକମାନେ, ସାଧ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ପିତୃମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ସନତ୍କୁମାରପ୍ରମୁଖାସ୍ତଥୈଵ ପରମର୍ଷଯଃ । ଅଂଗିରପ୍ରମୁଖାଶ୍ଚୈଵ ତଥା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯଃ ପରେ
ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ତଥା ନାଗାଶ୍ଚ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସୁପର୍ଣାଃ ଖେଚରାଶ୍ଚ ଯେ । ସରିତଃ ସାଗରାଃ ଶୈଲା ନାଗା ଵିଦ୍ଯାଧରାସ୍ତଥା
ନାଗମାନେ, ସିଦ୍ଧମାନେ, ସୁପର୍ଣ୍ଣମାନେ, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବାମାନେ, ନଦୀ, ସାଗର, ପାହାଡ଼, ନାଗମାନେ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।
ହରିଶ୍ଚ ଭଗଵାନାସ୍ତେ ପ୍ରଜାପତିପୁରସ୍କୃତଃ । ଗଂଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜଘନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଭଗବାନ ହରି ନିଜେ, ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଆଗ୍ରଗଣ୍ୟ ହୋଇ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭୂମିକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପ୍ରଯାଗଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ତ୍ରିଷୁଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ତତଃ ପୁଣ୍ଯତମଂ ନାସ୍ତି ତ୍ରିଷୁଲୋକେଷୁ ଭାରତ
ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ପ୍ରୟାଗ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତିନି ଲୋକରେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କିଛି ନାହିଁ, ଭାରତ।
ଶ୍ରଵଣାତ୍ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ନାମସଂକୀର୍ତନାଦପି । ମୃତ୍ତିକା ଲଂଭନାଦ୍ଵାପି ନରଃ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଏହି ତୀର୍ଥର ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା କିମ୍ବା ମାଟିକୁ ଛୁଇଁବା ମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ତତ୍ରାଭିଷେକଂ ଯଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ସଂଗମେ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ । ତୁଲ୍ଯଂ ଫଲମଵାପ୍ନୋତି ରାଜସୂଯାଶ୍ଵମେଧଯୋଃ
ଯିଏ ଏଠି ସଂଗମରେ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଭିଷେକ କରେ, ସେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ନ ଵେଦଵଚନାତ୍ତାତ ନ ଲୋକଵଚନାଦପି । ମତିରୁତ୍କ୍ରମଣୀଯା ତେ ପ୍ରଯାଗଗମନଂ ପ୍ରତି
ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବା ନିଷ୍ପତିରେ ତୁମର ମନ କେବେ ବେଦର କଥା କିମ୍ବା ଲୋକମନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା ଚଳିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଦଶତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ଷଷ୍ଟିକୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରାଃ । ଯେଷାଂ ସାନ୍ନିଧ୍ଯମତ୍ରୈଵ କୀର୍ତନାତ୍କୁରୁନଂଦନ
ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ଷଷ୍ଟି କୋଟି ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନେ—ଏଠି ସେମାନଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଓ କୀର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, କୁରୁନନ୍ଦନ।
ଯା ଗତିର୍ଯୋଗଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସଦୁତ୍ଥସ୍ଯ ମନୀଷିଣଃ । ସା ଗତିସ୍ତ୍ଯଜତଃ ପ୍ରାଣାନ୍ଗଂଗାଯମୁନସଂଗମେ
ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଜ୍ଞାନୀ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଥାଏ, ସେ ଯେଉଁ ଗତି ପାଏ, ଗଙ୍ଗା ଯମୁନା ସଂଗମରେ ଜୀବ ଛାଡ଼ିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଗତି ପାଏ।
ତେନ ଜୀଵଂତି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ଯେ ପ୍ରଯାଗଂ ନ ସଂପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ଏହି ଦ୍ୱାରା, ଏଠି ଏହି ଜଗତରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଇନଥିବା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରଯାଗଂ ପରମଂ ପଦମ୍ । ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯଃ ଶଶାଂକ ଇଵ ରାହୁଣା
ଏଭଳି, ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥର ଦର୍ଶନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ରାହୁରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ପରି।
କଂବଲାଶ୍ଵତରୌ ନାଗୌ ଯମୁନା ଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ପୀତ୍ଵା ଚ ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାତକୈଃ
କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ଦୁଇ ନାଗ ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅଛନ୍ତି; ସେଠି ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ପାଣି ପିଇବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ତୁ ତତ୍ସ୍ଥାନଂ ମହାଦେଵସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ନରସ୍ତାରଯତେ ସର୍ଵାନ୍ଦଶାତୀତାନ୍ଦଶାପରାନ୍
ସେଠି, ମହାଦେବଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ମନୁଷ୍ୟ ଦଶ ପୂର୍ବଜ ଓ ଦଶ ପରଜନ୍ମର ପିତୃମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥାଏ।