ପର୍ଵତାଖ୍ଯଂ ମହାଗୁହ୍ଯଂ ମଣିକର୍ଣ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ଘଟୋତ୍କଚଂ ତୀର୍ଥଵରଂ ଶ୍ରୀତୀର୍ଥଂ ଚ ପିତାମହମ୍
ଏଠାରେ ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ମହାନ ପର୍ବତ ତୀର୍ଥ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘଟୋତ୍କଚ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ପିତାମହ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଗଂଗାତୀର୍ଥଂ ତୁ ଦେଵେଶଂ ଯଯାତେସ୍ତୀର୍ଥମୁତ୍ତମମ୍ । କାପିଲଂ ଚୈଵ ସୋମେଶଂ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥମନୁତ୍ତମମ୍
ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ତୀର୍ଥ, ଦେବେଶ୍ୱର, ଉତ୍ତମ ଯୟାତି ତୀର୍ଥ, କାପିଳ ତୀର୍ଥ, ସୋମେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ବ୍ରହ୍ମା ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ତତ୍ର ଲିଂଗଂ ପୁରାଣୀଯଂ ସ୍ଥାତୁଂ ବ୍ରହ୍ମା ଯଥାଗତଃ । ତଦାନୀଂ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଲ୍ଲିଂଗମୈଶ୍ଵରମ୍
ସେଠାରେ ପୁରାତନ ଲିଙ୍ଗ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆସିଥିଲେ; ସେ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ଦେବତା ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ସମାଗମ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରୋଵାଚ ତଂ ହରିମ୍ । ମଯାନୀତମିଦଂ ଲିଂଗଂ କସ୍ମାତ୍ସ୍ଥାପିତଵାନସି
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଏହି ଲିଙ୍ଗ ମୁଁ ଆଣିଥିଲି, ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଏହାକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ?'
ତମାହ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତ୍ଵତ୍ତୋଽପି ରୁଦ୍ରେ ଭକ୍ତିର୍ଦୃଢା ମମ । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଲିଗଂ ନାମ୍ନା ତଵ ଭଵିଷ୍ଯତି
ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— 'ମୋର ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ତୁମ ଠାରୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିଛି, ଏହା ତୁମ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବ।'
ଭୂତେଶ୍ଵରଂ ତଥା ତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥଂ ଧର୍ମସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ଗଂଧର୍ଵତୀର୍ଥଂ ସୁଶୁଭଂ ଵାହ୍ନେଯଂ ତୀର୍ଥମୁତ୍ତମମ୍
ଏଠାରେ ଭୂତେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ, ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ତୀର୍ଥ, ଶୁଭ ଗନ୍ଧର୍ବ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ବାହ୍ନେୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଦୌର୍ଵାସିକଂ ଵ୍ଯୋମତୀର୍ଥଂ ଚଂଦ୍ରତୀର୍ଥଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ଚିଂତାଂଗଦେଶ୍ଵରଂ ତୀର୍ଥଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯାଧରେଶ୍ଵରମ୍
ଏଠାରେ ଦୌର୍ବାସିକ, ବ୍ୟୋମ ତୀର୍ଥ, ଚନ୍ଦ୍ର ତୀର୍ଥ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପୁଣ୍ୟମୟ ଚିନ୍ତାଙ୍ଗଦେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ବିଦ୍ୟାଧରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଅଛି।
କେଦାରତୀର୍ଥମୁଗ୍ରାଖ୍ଯଂ କାଲଂଜରମନୁତ୍ତମମ୍ । ସାରସ୍ଵତଂ ପ୍ରଭାସଂ ଚ ରୁଦ୍ରକର୍ଣହ୍ରଦଂ ଶୁଭମ୍
ଏଠାରେ ଉଗ୍ର ନାମକ କେଦାର ତୀର୍ଥ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ କାଳଞ୍ଜର, ସାରସ୍ୱତ, ପ୍ରଭାସ ଏବଂ ଶୁଭ ରୁଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଅଛି।
କୋକିଲାଖ୍ଯଂ ମହାତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥଂ ଚୈଵ ମହାଲଯମ୍ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଂ ଗୋପ୍ରେକ୍ଷଂ ତୀର୍ଥଂ ଚୈଵମନୁତ୍ତମମ୍
ଏଠାରେ କୋକିଳ ନାମକ ମହାତୀର୍ଥ, ମହାଳୟ ତୀର୍ଥ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଗୋପ୍ରେକ୍ଷ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଉପଶାଂତଂ ଶିଵଂ ଚୈଵ ଵ୍ଯାଘ୍ରେଶ୍ଵରମନୁତ୍ତମମ୍ । ତ୍ରିଲୋଚନଂ ମହାତୀର୍ଥଂ ଲୋକାର୍କଂ ଚୋତ୍ତରାହ୍ଵଯମ୍
ଏଠାରେ ଶାନ୍ତ ଉପଶାନ୍ତ ତୀର୍ଥ, ଶିବ ତୀର୍ଥ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ୟାଘ୍ରେଶ୍ୱର, ମହାତୀର୍ଥ ତ୍ରିଲୋଚନ ଏବଂ ଉତ୍ତରାଖ୍ୟ ଲୋକାର୍କ ଅଛି।
କପାଲମୋଚନଂ ତୀର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଵିନାଶନମ୍ । ଶୁକ୍ରେଶ୍ଵରଂ ମହାପୁଣ୍ଯମାନଂଦପୁରମୁତ୍ତମମ୍
କପାଳମୋଚନ ତୀର୍ଥରେ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଶୁକ୍ରେଶ୍ୱର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଆନନ୍ଦପୁର ଅତି ଉତ୍ତମ।
ଏଵମାଦୀନି ତୀର୍ଥାନି ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ସ୍ଥିତାନି ଵୈ । ନ ଶକ୍ଯଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵକ୍ତୁଂ କଲ୍ପକୋଟିଶତୈରପି
ଏପରି ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବାରାଣସୀରେ ଅଛି; ଶତ କୋଟି ବର୍ଷ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ଵାରାଣସୀମାହାତ୍ମ୍ଯେ ସପ୍ତତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ ବାରାଣସୀର ମହିମା ବିଷୟରେ ସତତିସ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଵାରାଣସ୍ଯାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତସ୍ଯାଂ ତୀର୍ଥାନି ଚ ପ୍ରଭୋ । କଥିତାନି ସମାସେନ ତୀର୍ଥାନ୍ଯନ୍ଯାନି ସଂଶୃଣୁ
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ପ୍ରଭୁ, ବାରାଣସୀର ମହିମା ଓ ସେଠାରେ ଥିବା ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଦେଲି; ଏବେ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
ତତୋ ଗଯାଂ ସମାସାଦ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସମାହିତଃ । ଅଶ୍ଵମେଧମଵାପ୍ନୋତି ଗମନାଦେଵ ଭାରତ
ତାପରେ, ଏକାଗ୍ର ମନେ ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୟାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେ କେବଳ ଯିବା ମାତ୍ରରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ, ହେ ଭାରତ।
ଯତ୍ରାକ୍ଷଯ୍ଯଵଟୋ ନାମ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତଃ । ପିତୄଣାଂ ତତ୍ର ଵୈ ଦତ୍ତମକ୍ଷଯଂ ଭଵତି ପ୍ରଭୋ
ସେଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ବଟବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଠାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
ମହାନଦ୍ଯାମୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ତର୍ପଯେତ୍ପିତୃଦେଵତାଃ । ଅକ୍ଷଯାନ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଲ୍ଲୋକାନ୍କୁଲଂ ଚୈଵ ସମୁଦ୍ଧରେତ୍
ମହାନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଓ ନିଜ କୁଳକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବ।
ତତୋ ବ୍ରହ୍ମସରୋ ଗଚ୍ଛେଦ୍ବ୍ରହ୍ମାରଣ୍ଯୋପସେଵିତମ୍ । ପୁଂଡରୀକମଵାପ୍ନୋତି ପ୍ରଭାତମିଵ ଶର୍ଵରୀ
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସେବିତ ବ୍ରହ୍ମସର ଯିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେପରି ରାତି ପରେ ପ୍ରଭାତ ଆସେ, ସେପରି ପୁଣ୍ଡରୀକ ଫଳ ମିଳେ।
ସରସି ବ୍ରହ୍ମଣା ତତ୍ର ଯୂପଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ । ଯୂପଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ଵାଜପେଯଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସରୋବରରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୂପ ଉଠାଯାଇଛି; ସେ ଯୂପକୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ ରାଜେଂଦ୍ର ଧେନୁକଂ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଏକାରାତ୍ରୋଷିତୋ ରାଜନ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛେତ୍ତିଲଧେନୁକାମ୍
ତାପରେ, ରାଜା, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧେନୁକ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଏକ ରାତି ରହିଲେ, ରାଜନ୍, ତିଳ ଦେଇ ଧେନୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵପାପଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ସୋମଲୋକଂ ଵ୍ରଜେଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍ । ତତ୍ର ଚିହ୍ନଂ ମହାରାଜ ଅଦ୍ଯାପି ହି ନ ସଂଶଯଃ
ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଆତ୍ମା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୋମ ଲୋକକୁ ଯାଏ; ଏଠାରେ ଏହି ଚିହ୍ନ ଆଜିବି ଅଛି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ମହାରାଜ।
କପିଲା ସହଵତ୍ସା ଵୈ ପର୍ଵତେ ଵିଚରତ୍ଯୁତଃ । ସଵତ୍ସାଯାଃ ପଦାନ୍ଯସ୍ଯା ଦୃଶ୍ଯଂତେଽଦ୍ଯାପି ଭାରତ
ଏଠାରେ ଏକ କପିଳା ଗାଈ ତାର ଛାଉଣି ସହିତ ପାହାଡ଼ରେ ଘୁରୁଛି; ଏହି ଗାଈ ଓ ଛାଉଣିର ପଦଚିହ୍ନ ଆଜିବି ଦେଖାଯାଏ, ହେ ଭାରତ।
ତେଷୂପସ୍ପୃଶ୍ଯ ରାଜେଂଦ୍ର ପଦେଷୁ ନୃପସତ୍ତମ । ଯତ୍କିଂଚିଦଶୁଭଂ ପାପଂ ତତ୍ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ଭାରତ
ସେହି ପଦଚିହ୍ନରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ରାଜା, ଯେଉଁ ଅଶୁଭ କିମ୍ବା ପାପ ଅଛି, ତାହା ସମସ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ହେ ଭାରତ।
ତତୋ ଗୃଧ୍ରଵଟଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ସ୍ଥାନଂ ଦେଵସ୍ଯ ଶୂଲିନଃ । ସ୍ନାଯାତ୍ତୁ ଭସ୍ମନା ତତ୍ର ସଂଗମ୍ଯ ଵୃଷଭଧ୍ଵଜମ୍
ତାପରେ ଗୃଧ୍ରବଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଏହା ହେଉଛି ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବଙ୍କ ସ୍ଥାନ; ସେଠାରେ ଭସ୍ମରେ ସ୍ନାନ କରି, ବୃଷଭଧ୍ୱଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇ, ପୁନି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଭଵେଚ୍ଚୀର୍ଣଂ ଵ୍ରତଂ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକମ୍ । ଇତରେଷାଂ ତୁ ଵର୍ଣାନାଂ ସର୍ଵପାପଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ବାରୋ ବର୍ଷର ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଗଚ୍ଛେତ ତତ ଉଦ୍ଯଂତଂ ପର୍ଵତଂ ଗୀତନାଦିତମ୍ । ସାଵିତ୍ରଂ ତୁ ପଦଂ ତତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ଭରତର୍ଷଭ
ତାପରେ ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିବା ଉଦୟ ପାହାଡ଼କୁ ଯିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାବିତ୍ରୀ ପଦ ଦେଖାଯାଏ।
ତତ୍ର ସଂଧ୍ଯାମୁପାସୀତ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ । ଉପାସ୍ତାହି ଭଵେତ୍ସଂଧ୍ଯା ତେନ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକୀ
ସେଠାରେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ସଂଧ୍ୟା ଉପାସନା କରିଲେ ବାରୋ ବର୍ଷର ସଂଧ୍ୟାବନ୍ଦନାର ଫଳ ମିଳେ।
ଯୋନିଦ୍ଵାରଂ ଚ ତତ୍ରୈଵ ଵିଶ୍ରୁତଂ ଭରତର୍ଷଭ । ତତ୍ରାଭିଗମ୍ଯ ମୁଚ୍ଯେତ ପୁରୁଷୋ ଯୋନିସଂକଟାତ୍
ସେଠାରେ ଏହି 'ଯୋନିଦ୍ୱାର' ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେଠାକୁ ଗଲେ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣାଵୁଭୌ ପକ୍ଷୌ ଗଯାଯାଂ ଯୋ ଵସେନ୍ନରଃ । ପୁନାତ୍ଯାସପ୍ତମଂ ରାଜନ୍କୁଲଂ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ
ହେ ରାଜା, ଯେ କୌଣସି ମଣିଷ ଗୟାରେ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ — ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ — ଦୁହିଁଟିରେ ରହେ, ସେ ନିଜ ପରିବାରର ସପ୍ତମ ପୁଷ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର କରେ। ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଏଷ୍ଟଵ୍ଯା ବହଵଃ ପୁତ୍ରା ଯଦ୍ଯପ୍ଯେକୋ ଗଯାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଯଜେତ ଵାଶ୍ଵମେଧେନ ନୀଲଂ ଵା ଵୃଷମୁତ୍ସୃଜେତ୍
ଯଦିଓ ବହୁତ ପୁଅ ଚାହିଁବା ଉଚିତ, ତଥାପି ଯଦି ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଗୟାକୁ ଯାଏ, କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରେ, କିମ୍ବା ନୀଳ ବୃଷ ଛାଡ଼େ, ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରେ।