ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା ତପସା ଚାପି ମୃତସ୍ଯ ପରମେଶ୍ଵରି । ଯତ୍ର ତତ୍ର ଵିପନ୍ନସ୍ଯ ଗତିଃ ସଂସାରମୋକ୍ଷଣୀ
ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ତପସ୍ୟା କରି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେଠି ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ପ୍ରସାଦାଜ୍ଜାଯତେ ସମ୍ଯକ୍ମମ ଶୈଲେଂଦ୍ରନଂଦିନି । ଅପ୍ରଵୃଦ୍ଧା ନ ପଶ୍ଯଂତି ମମ ମାଯାଵିମୋହିତାଃ
ମୋର କୃପାରେ ମାତ୍ର, ହେ ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା, ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଲାଭ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ପକ୍ୱ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରରେତସାଂ ମଧ୍ଯେ ତେ ଵସଂତି ପୁନଃ ପୁନଃ । ହନ୍ଯମାନୋଽପି ଯୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଵସେଦ୍ଵିଘ୍ନଶତୈରପି
ମଳ, ପେଶାବ ଓ ଶୁକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ବାସ କରନ୍ତି। ତଥାପି, ଶତାଧିକ ବିଘ୍ନ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେଠି ରହିବା ଉଚିତ।
ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଗତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି । ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଯାଂତି ଶିଵାଲଯମ୍
ସେ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳି, ସେ ଶିବଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ଅପୁନର୍ମରଣାନାଂ ହି ସା ଗତିର୍ମୋକ୍ଷକାଂକ୍ଷିଣାମ୍ । ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ କୃତକୃତ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦିତି ମନ୍ଯଂତି ପଂଡିତାଃ
ଏହି ସ୍ଥାନ ପୁନର୍ମୃତ୍ୟୁ ନଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ—ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହିପରି ଭାବନ୍ତି।
ନ ଦାନୈର୍ନ ତପୋଭିଶ୍ଚ ନ ଯଜ୍ଞୈର୍ନାପି ଵିଦ୍ଯଯା । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଗତିରୁତ୍କୃଷ୍ଟା ଯାଵିମୁକ୍ତେ ତୁ ଲଭ୍ଯତେ
ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତି ମିଳେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅବିମୁକ୍ତରେ ଏହା ସହଜରେ ଲାଭ ହୁଏ।
ନାନାଵର୍ଣା ଵିଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଚାଂଡାଲାଦ୍ଯା ଜୁଗୁପ୍ସିତାଃ । କିଲ୍ବିଷୈଃ ପୂର୍ଣଦେହାଶ୍ଚ ଵିଶିଷ୍ଟୈଃ ପାତକୈସ୍ତଥା
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, କିମ୍ବା ରଙ୍ଗହୀନ, ଚାଣ୍ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଅପମାନିତ ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦେହ ପାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧରେ ଚିହ୍ନିତ—
ଭେଷଜଂ ପରମଂ ତେଷାମଵିମୁକ୍ତଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଜ୍ଞାନମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ପଦମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଔଷଧ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ, ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ।
ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଶିଵମ୍ । କୃତ୍ଵା ଵୈ ନୈଷ୍ଠିକୀଂ ଦୀକ୍ଷାମଵିମୁକ୍ତେ ଵସଂତି ଯେ
ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶୁଭ; ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ଅବିମୁକ୍ତରେ ବସନ୍ତି—
ତେଷାଂ ତତ୍ପରମଂ ଜ୍ଞାନଂ ଦଦାମ୍ଯଂତେ ପରଂ ପଦମ୍ । ପ୍ରଯାଗଂ ନୈମିଷାରଣ୍ଯଂ ଶ୍ରୀଶୈଲୋଽଥ ମହାବଲମ୍
ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ, ଶେଷରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ଶ୍ରୀଶୈଳ ଓ ମହାବଳ—
କେଦାରଂ ଭଦ୍ରକର୍ଣଂ ତୁ ଗଯା ପୁଷ୍କରମେଵ ଚ । କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଭଦ୍ରକୋଟିର୍ନର୍ମଦାମ୍ରାତକେଶ୍ଵରୀ
କେଦାର, ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ, ଗୟା, ପୁଷ୍କର; କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଭଦ୍ରକୋଟି, ନର୍ମଦା, ଅମ୍ରାତକେଶ୍ୱରୀ—
ଶାଲଗ୍ରାମଂ ଚ କୁବ୍ଜାମ୍ରଂ କୋକାମୁଖମନୁତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରଭାସଂ ଵିଜଯେଶାନଂ ଗୋକର୍ଣଂ ଭଦ୍ରକର୍ଣକମ୍
ଶାଳଗ୍ରାମ, କୁବ୍ଜାମ୍ର, କୋକାମୁଖ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପ୍ରଭାସ, ବିଜୟେଶାନ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣକ—
ଏତାନି ପୁଣ୍ଯସ୍ଥାନାନି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଵିଶ୍ରୁତାନି ହ । ନ ଯାସ୍ଯଂତି ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଯଥା ମୃତାଃ
ଏହି ପୁନ୍ୟସ୍ଥାନଗୁଡିକ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ବାରାଣସୀରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକରେ ମିଳୁଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତାହାଠାରେ ମିଳେ।
ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵିଶେଷେଣ ଗଂଗା ତ୍ରିପଥଗାମିନୀ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ନାଶଯେତ୍ପାପଂ ଜନ୍ମାଂତରଶତୈଃ କୃତମ୍
ବାରାଣସୀରେ ବିଶେଷକରି, ତିନି ମାର୍ଗରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବେଶ କରି, ଶତାଧିକ ଜନ୍ମରେ କରାଯାଇଥିବା ପାପକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ଅନ୍ଯତ୍ର ସୁଲଭା ଗଂଗା ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଦାନଂ ତପୋ ଜପଃ । ଵ୍ରତାନି ସର୍ଵମେଵୈତଦ୍ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ସୁଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍
ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଗଙ୍ଗା, ପିତୃଯାଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ, ଜପ ଆସାନିରେ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ବାରାଣସୀରେ ଏହି ସବୁ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଜପେଚ୍ଚ ଜୁହୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ଦଦାତ୍ଯର୍ଚଯତେଽମରାନ୍ । ଵାଯୁଭକ୍ଷଶ୍ଚ ସତତଂ ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ସ୍ଥିତୋ ନରଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ବାରାଣସୀରେ ବସି, ସଦା ଜପ କରନ୍ତି, ହୋମ କରନ୍ତି, ଦାନ କରନ୍ତି, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ସଦା ପବନ ଖାଇ ରହନ୍ତି—
ଯଦି ପାପୋ ଯଦି ଶଠୋ ଯଦି ଵା ଧାର୍ମିକୋ ନରଃ । ଵାରାଣସୀଂ ସମାସାଦ୍ଯ ପୁନାତି ସକଲଂ କୁଲମ୍
ସେ ଲୋକ ପାପୀ ହେଉନ୍ତୁ, ଚତୁର ହେଉନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ହେଉନ୍ତୁ, ବାରାଣସୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁଳକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଯେଽର୍ଚଯଂତି ମହାଦେଵଂ ସ୍ତୁଵଂତି ଵୈ । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତାସ୍ତେ ଵିଜ୍ଞେଯା ଗଣେଶ୍ଵରାଃ
ବାରାଣସୀରେ ଯେଉଁମାନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି ଓ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଜଣାଯିବେ।
ଅନ୍ଯତ୍ର ଯୋଗଜ୍ଞାନାଭ୍ଯାଂ ସଂନ୍ଯାସାଦଥଵାନ୍ଯତଃ । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ତତ୍ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ସହସ୍ରେଣୈଵ ଜନ୍ମନାମ୍
ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଯୋଗ, ଜ୍ଞାନ, ସନ୍ନ୍ୟାସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ, ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମିଳେ।
ଯେ ଭକ୍ତା ଦେଵଦେଵେଶି ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵସଂତି ଵୈ । ତେ ଵିଂଦଂତି ପରଂ ମୋକ୍ଷମେକେନୈଵ ତୁ ଜନ୍ମନା
କିନ୍ତୁ ଦେବଦେବୀ, ବାରାଣସୀରେ ବସୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ଏକ ଜନ୍ମରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଯତ୍ର ଯୋଗସ୍ତଥା ଜ୍ଞାନଂ ମୁକ୍ତିରେକେନ ଜନ୍ମନା । ଅଵିମୁକ୍ତଂ ତଦାସାଦ୍ଯ ନାନ୍ଯଦିଚ୍ଛେତ୍ତପୋଵନମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଜନ୍ମରେ ଯୋଗ, ଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତପୋବନ ଚାହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯତୋ ମଯାଽଵିମୁକ୍ତଂ ତଦଵିମୁକ୍ତଂ ତତଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ତଦେଵ ଗୁହ୍ଯଂ ଗୁହ୍ଯାନାମେତଦ୍ଵିଜ୍ଞାନମୁଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ଯେଉଁଠାରେ ଅବିମୁକ୍ତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅବିମୁକ୍ତ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ଗୁପ୍ତରେ ଗୁପ୍ତ ଏହା, ଏହାକୁ ଏକାନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଜ୍ଞାନାଜ୍ଞାନାଭିନିଷ୍ଠାନାଂ ପରମାନଂଦମିଚ୍ଛତାମ୍ । ଯାଗତିର୍ଵିଦିତା ସୁଭ୍ରୂଃ ସାଵିମୁକ୍ତେ ମୃତସ୍ଯ ତୁ
ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଟୁଟ ଥିବା, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆନନ୍ଦ ଚାହୁଥିବା, ହେ ସୁନ୍ଦର ଭୃ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅବିମୁକ୍ତରେ ଗତି ମିଳେ।
ଯାନି ଚୈଵାଵିମୁକ୍ତସ୍ଯ ଦେହେ ଦୃଷ୍ଟାନି କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ପୁରୀ ଵାରାଣସୀ ତେଭ୍ଯଃ ସ୍ଥାନେଭ୍ଯୋଽପ୍ଯଧିକା ଶୁଭା
ଅବିମୁକ୍ତର ଦେହରେ ଯେଉଁ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ଭିତରେ ବାରାଣସୀ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନଠାରୁ ଅଧିକ ଶୁଭ।
ଯତ୍ର ସାକ୍ଷାନ୍ମହାଦେଵୋ ଦେହାଂତେ ସ୍ଵଯମୀଶ୍ଵରଃ । ଵ୍ଯାଚଷ୍ଟେ ତାରକଂ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ରୈଵ ହ୍ଯଵିମୁକ୍ତଯେ
ଯେଉଁଠି ଦେହ ଛାଡିବା ସମୟରେ ମହାଦେବ ସ୍ୱୟଂ ତାରକ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ସେଠି ଅବିମୁକ୍ତ ଅଛି।
ଯତ୍ତତ୍ପରତରଂ ତତ୍ତ୍ଵମଵିମୁକ୍ତମିତି ଶ୍ରୁତମ୍ । ଏକେନ ଜନ୍ମନା ଦେଵି ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ତଦାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ 'ଅବିମୁକ୍ତ' ଭାବରେ ଶ୍ରୁତିରେ କହାଯାଇଛି, ଦେବୀ, ଏକଥର ଭି ଯେଉଁ ଲୋକ ବାରାଣସୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେ ଏହାକୁ ପାଇଥାଏ।
ଭ୍ରୂମଧ୍ଯେ ନାଭିମଧ୍ଯେ ଚ ହୃଦଯେ ଚୈଵ ମୂର୍ଧନି । ଯଥାଵିମୁକ୍ତମାଦିତ୍ଯେ ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ଭୂମଧ୍ୟ, ନାଭିମଧ୍ୟ, ହୃଦୟ ଓ ମୂର୍ଧାରେ ଯେପରି ଅବିମୁକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସିଛି, ସେପରି ବାରାଣସୀରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଛି।
ଵରଣାଯାସ୍ତଥା ଚାସ୍ଯା ମଧ୍ଯେ ଵାରାଣସୀପୁରୀ । ତତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ନିତ୍ଯମେଵଂଵିମୁକ୍ତକମ୍
ବରଣା ଓ ଆସି ନଦୀର ମଧ୍ୟରେ ବାରାଣସୀ ପୁରୀ ଅଛି; ସେଠି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସଦା ବିମୁକ୍ତ ଭାବରେ ବସିଛି।
ଵାରାଣସ୍ଯାଃ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଯତ୍ର ନାରାଯଣୋ ଦେଵୋ ମହାଦେଵୋ ଦିଵୀଶ୍ଵରଃ
ବାରାଣସୀଠାରୁ ଉତ୍ତମ ସ୍ଥାନ କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ ହେବ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ନାରାୟଣ ଦେବ ଓ ମହାଦେବ ଦିବିଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି।
ତତ୍ର ଦେଵାଃ ସଗଂଧର୍ଵାଃ ସଯକ୍ଷୋରଗରାକ୍ଷସାଃ । ଉପାସତେ ଯଂ ସତତଂ ଦେଵଦେଵଃ ପିତାମହଃ
ସେଠି ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସବୁବେଳେ ଦେବଦେବ ପିତାମହଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।