ଭୂର୍ଲୋକେ ନୈଵ ସଂଲଗ୍ନମଂତରିକ୍ଷେ ମମାଲଯମ୍ । ଅମୁକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ପଶ୍ଯଂତି ମୁକ୍ତାଃ ପଶ୍ଯଂତି ଚେତସା
ମଣିଷ ଲୋକରେ ମୋର ନିବାସ କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ, ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି ସେମାନେ ଏଠିକୁ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକେ ମନରେ ମୋତେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଶ୍ମଶାନମେତଦ୍ଵିଖ୍ଯାତମଵିମୁକ୍ତମିତି ଶ୍ରୁତମ୍ । କାଲୋ ଭୂତ୍ଵା ଜଗଦିଦଂ ସଂହରାମ୍ଯତ୍ର ସୁଂଦରି
ଏହି ଶ୍ମଶାନକୁ 'ଅବିମୁକ୍ତ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶୁଣାଯାଏ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏଠିରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ କାଳ ଭାବେ ସଂହାର କରେ।
ଦେଵୀଦଂ ସର୍ଵଗୁହ୍ଯାନାଂ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରିଯତରଂ ମମ । ମଦ୍ଭକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ମାମେଵ ପ୍ରଵିଶଂତି ଚ
ହେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ଏହିଠାରୁ ମୋତେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ। ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ଏଠିକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଦତ୍ତଂ ଜପ୍ତଂ ହୁତଂ ଚେଷ୍ଟଂ ତପସ୍ତପ୍ତଂ କୃତଂ ଚ ଯତ୍ । ଧ୍ଯାନମଧ୍ଯଯନଂ ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍ରାକ୍ଷଯଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁ କିଛି ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା, ଧ୍ୟାନ, ପାଠ, ଜ୍ଞାନ ଏଠି କରାଯାଏ, ସେସବୁ କେବେ ନଶୁଅନ୍ତି ନାହିଁ—ସବୁ ଅମର ହୁଏ।
ଜନ୍ମାଂତରସହସ୍ରେଷୁ ଯତ୍ପାପଂ ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ରଜତି କ୍ଷଯମ୍
ହଜାର ହଜାର ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସଂଚିତ ସମସ୍ତ ପାପ, ଯେଉଁଠି ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଠି ସବୁ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ଵର୍ଣସଂକରାଃ । ସ୍ତ୍ରିଯୋ ମ୍ଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ସଂକୀର୍ଣାଃ ପାପଯୋନଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ମିଶ୍ର ଜାତି, ନାରୀ, ବିଦେଶୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଶୁଭ ଜନ୍ମର ଲୋକମାନେ—
କୀଟାଃ ପିପୀଲିକାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ । କାଲେନ ନିଧନଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଅଵିମୁକ୍ତେ ଵରାନନେ
କୀଟ, ପିପିଲିକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ଯେଉଁମାନେ ଅବିମୁକ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି—
ଚଂଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧମୌଲଯସ୍ତ୍ର୍ଯକ୍ଷା ମହାଵୃଷଭଵାହନାଃ । ଶିଵେ ମମ ପୁରେ ଦେଵି ଜାଯଂତେ ତତ୍ର ମାନଵାଃ
ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧଧାରୀ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ବୃଷଭାରୋହୀ ଶିବ ନିବାସ କରନ୍ତି, ହେ ଦେବୀ, ସେଠି ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ସମସ୍ତେ ମଣିଷ ହୁଅନ୍ତି।
ନାଵିମୁକ୍ତେ ମୃତଃ କଶ୍ଚିନ୍ନରକଂ ଯାତି କିଲ୍ବିଷୀ । ଈଶ୍ଵରାନୁଗୃହୀତା ହି ସର୍ଵେ ଯାଂତି ପରାଂ ଗତିମ୍
ଅବିମୁକ୍ତରେ ଯେଉଁଠି କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ଯଦିଓ ସେ ପାପୀ ହେଉ, ସେ କଦାପି ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ମୋକ୍ଷଂ ସୁଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ମତ୍ଵା ସଂସାରଂ ଚାତିଭୀଷଣମ୍ । ଅଶ୍ମନା ଚରଣୌ ଭଂକ୍ତ୍ଵା ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵସେନ୍ନରଃ
ମୁକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସଂସାର ଭୟଙ୍କର ବୋଲି ଭାବି, ଏକ ମଣିଷ ପଥର ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପାଦ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ମଧ୍ୟ ବାରାଣସୀରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା ତପସା ଚାପି ମୃତସ୍ଯ ପରମେଶ୍ଵରି । ଯତ୍ର ତତ୍ର ଵିପନ୍ନସ୍ଯ ଗତିଃ ସଂସାରମୋକ୍ଷଣୀ
ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ତପସ୍ୟା କରି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେଠି ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ପ୍ରସାଦାଜ୍ଜାଯତେ ସମ୍ଯକ୍ମମ ଶୈଲେଂଦ୍ରନଂଦିନି । ଅପ୍ରଵୃଦ୍ଧା ନ ପଶ୍ଯଂତି ମମ ମାଯାଵିମୋହିତାଃ
ମୋର କୃପାରେ ମାତ୍ର, ହେ ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା, ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଲାଭ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ପକ୍ୱ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରରେତସାଂ ମଧ୍ଯେ ତେ ଵସଂତି ପୁନଃ ପୁନଃ । ହନ୍ଯମାନୋଽପି ଯୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଵସେଦ୍ଵିଘ୍ନଶତୈରପି
ମଳ, ପେଶାବ ଓ ଶୁକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ବାସ କରନ୍ତି। ତଥାପି, ଶତାଧିକ ବିଘ୍ନ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେଠି ରହିବା ଉଚିତ।
ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଗତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି । ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଯାଂତି ଶିଵାଲଯମ୍
ସେ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳି, ସେ ଶିବଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ଅପୁନର୍ମରଣାନାଂ ହି ସା ଗତିର୍ମୋକ୍ଷକାଂକ୍ଷିଣାମ୍ । ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ କୃତକୃତ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦିତି ମନ୍ଯଂତି ପଂଡିତାଃ
ଏହି ସ୍ଥାନ ପୁନର୍ମୃତ୍ୟୁ ନଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ—ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହିପରି ଭାବନ୍ତି।
ନ ଦାନୈର୍ନ ତପୋଭିଶ୍ଚ ନ ଯଜ୍ଞୈର୍ନାପି ଵିଦ୍ଯଯା । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଗତିରୁତ୍କୃଷ୍ଟା ଯାଵିମୁକ୍ତେ ତୁ ଲଭ୍ଯତେ
ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତି ମିଳେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅବିମୁକ୍ତରେ ଏହା ସହଜରେ ଲାଭ ହୁଏ।
ନାନାଵର୍ଣା ଵିଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଚାଂଡାଲାଦ୍ଯା ଜୁଗୁପ୍ସିତାଃ । କିଲ୍ବିଷୈଃ ପୂର୍ଣଦେହାଶ୍ଚ ଵିଶିଷ୍ଟୈଃ ପାତକୈସ୍ତଥା
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, କିମ୍ବା ରଙ୍ଗହୀନ, ଚାଣ୍ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଅପମାନିତ ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦେହ ପାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧରେ ଚିହ୍ନିତ—
ଭେଷଜଂ ପରମଂ ତେଷାମଵିମୁକ୍ତଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଜ୍ଞାନମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ପଦମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଔଷଧ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ, ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ।
ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଶିଵମ୍ । କୃତ୍ଵା ଵୈ ନୈଷ୍ଠିକୀଂ ଦୀକ୍ଷାମଵିମୁକ୍ତେ ଵସଂତି ଯେ
ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶୁଭ; ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ଅବିମୁକ୍ତରେ ବସନ୍ତି—
ତେଷାଂ ତତ୍ପରମଂ ଜ୍ଞାନଂ ଦଦାମ୍ଯଂତେ ପରଂ ପଦମ୍ । ପ୍ରଯାଗଂ ନୈମିଷାରଣ୍ଯଂ ଶ୍ରୀଶୈଲୋଽଥ ମହାବଲମ୍
ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ, ଶେଷରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ଶ୍ରୀଶୈଳ ଓ ମହାବଳ—
କେଦାରଂ ଭଦ୍ରକର୍ଣଂ ତୁ ଗଯା ପୁଷ୍କରମେଵ ଚ । କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଭଦ୍ରକୋଟିର୍ନର୍ମଦାମ୍ରାତକେଶ୍ଵରୀ
କେଦାର, ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ, ଗୟା, ପୁଷ୍କର; କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଭଦ୍ରକୋଟି, ନର୍ମଦା, ଅମ୍ରାତକେଶ୍ୱରୀ—
ଶାଲଗ୍ରାମଂ ଚ କୁବ୍ଜାମ୍ରଂ କୋକାମୁଖମନୁତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରଭାସଂ ଵିଜଯେଶାନଂ ଗୋକର୍ଣଂ ଭଦ୍ରକର୍ଣକମ୍
ଶାଳଗ୍ରାମ, କୁବ୍ଜାମ୍ର, କୋକାମୁଖ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପ୍ରଭାସ, ବିଜୟେଶାନ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣକ—
ଏତାନି ପୁଣ୍ଯସ୍ଥାନାନି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଵିଶ୍ରୁତାନି ହ । ନ ଯାସ୍ଯଂତି ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଯଥା ମୃତାଃ
ଏହି ପୁନ୍ୟସ୍ଥାନଗୁଡିକ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ବାରାଣସୀରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକରେ ମିଳୁଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତାହାଠାରେ ମିଳେ।
ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵିଶେଷେଣ ଗଂଗା ତ୍ରିପଥଗାମିନୀ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ନାଶଯେତ୍ପାପଂ ଜନ୍ମାଂତରଶତୈଃ କୃତମ୍
ବାରାଣସୀରେ ବିଶେଷକରି, ତିନି ମାର୍ଗରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବେଶ କରି, ଶତାଧିକ ଜନ୍ମରେ କରାଯାଇଥିବା ପାପକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ଅନ୍ଯତ୍ର ସୁଲଭା ଗଂଗା ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଦାନଂ ତପୋ ଜପଃ । ଵ୍ରତାନି ସର୍ଵମେଵୈତଦ୍ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ସୁଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍
ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଗଙ୍ଗା, ପିତୃଯାଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ, ଜପ ଆସାନିରେ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ବାରାଣସୀରେ ଏହି ସବୁ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଜପେଚ୍ଚ ଜୁହୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ଦଦାତ୍ଯର୍ଚଯତେଽମରାନ୍ । ଵାଯୁଭକ୍ଷଶ୍ଚ ସତତଂ ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ସ୍ଥିତୋ ନରଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ବାରାଣସୀରେ ବସି, ସଦା ଜପ କରନ୍ତି, ହୋମ କରନ୍ତି, ଦାନ କରନ୍ତି, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ସଦା ପବନ ଖାଇ ରହନ୍ତି—
ଯଦି ପାପୋ ଯଦି ଶଠୋ ଯଦି ଵା ଧାର୍ମିକୋ ନରଃ । ଵାରାଣସୀଂ ସମାସାଦ୍ଯ ପୁନାତି ସକଲଂ କୁଲମ୍
ସେ ଲୋକ ପାପୀ ହେଉନ୍ତୁ, ଚତୁର ହେଉନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ହେଉନ୍ତୁ, ବାରାଣସୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁଳକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଯେଽର୍ଚଯଂତି ମହାଦେଵଂ ସ୍ତୁଵଂତି ଵୈ । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତାସ୍ତେ ଵିଜ୍ଞେଯା ଗଣେଶ୍ଵରାଃ
ବାରାଣସୀରେ ଯେଉଁମାନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି ଓ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଜଣାଯିବେ।
ଅନ୍ଯତ୍ର ଯୋଗଜ୍ଞାନାଭ୍ଯାଂ ସଂନ୍ଯାସାଦଥଵାନ୍ଯତଃ । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ତତ୍ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ସହସ୍ରେଣୈଵ ଜନ୍ମନାମ୍
ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଯୋଗ, ଜ୍ଞାନ, ସନ୍ନ୍ୟାସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ, ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମିଳେ।
ଯେ ଭକ୍ତା ଦେଵଦେଵେଶି ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵସଂତି ଵୈ । ତେ ଵିଂଦଂତି ପରଂ ମୋକ୍ଷମେକେନୈଵ ତୁ ଜନ୍ମନା
କିନ୍ତୁ ଦେବଦେବୀ, ବାରାଣସୀରେ ବସୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ଏକ ଜନ୍ମରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି।