ମେରୁଶୃଂଗେ ପୁରା ଦେଵମୀଶାନଂ ତ୍ରିପୁରଦ୍ଵିଷମ୍ । ଦେଵାସନଗତା ଦେଵୀ ମହାଦେଵମପୃଚ୍ଛତ
ପୂର୍ବେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ, ଦେବୀ ଦେବତାମାନେ ବସିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ମହାଦେବଙ୍କୁ, ତିନିପୁର ଶତ୍ରୁ ଈଶାନଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ-। ଦେଵଦେଵ ମହାଦେଵ ଭକ୍ତାନାମାର୍ତିନାଶନ । କଥଂ ତ୍ଵାଂ ପୁରୁଷୋ ଦେଵମଚିରାଦେଵ ପଶ୍ଯତି
ଦେବୀ କହିଲେ: ଦେବମାନଙ୍କ ଦେବ, ମହାଦେବ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା, କିପରି ଏକ ମଣିଷ ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ଦେଖିପାରିବେ?
ସାଂଖ୍ଯଯୋଗସ୍ତଥା ଧ୍ଯାନଂ କର୍ମଯୋଗୋଽଥ ଵୈଦିକଃ । ଆଯାସବହୁଲା ଲୋକେ ଯାନି ଚାନ୍ଯାନି ଶଂକର
ସାଂଖ୍ୟ ଯୋଗ, ଧ୍ୟାନ, କର୍ମ ଯୋଗ ଓ ବେଦ ଆଚାର — ଏହି ସବୁ ଶଂକର, ସଂସାରରେ ବହୁତ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ଯେନ ଵିଶ୍ରାଂତଚିତ୍ତାନାଂ ଯୋଗିନାଂ କର୍ମିଣାମପି । ଦୃଶ୍ଯୋ ହି ଭଗଵାନ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ସର୍ଵେଷାମଥ ଦେହିନାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀ ଓ କର୍ମୀମାନେ ଶାନ୍ତ ମନେ ଥାନ୍ତି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ କିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭଗବାନ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ?
ଏତଦ୍ଗୁହ୍ଯତମଂ ଜ୍ଞାନଂ ଗୂଢଂ ଶକ୍ରାଦିସେଵିତମ୍ । ହିତାଯ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ବ୍ରୂହି କାମାଗ୍ନିନାଶନମ୍
ଏହି ଗୁପ୍ତତମ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂଜନ୍ତି, ଏହା ଚାହିଦା ଅଗ୍ନିକୁ ନଶ୍ଟ କରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏହା କହନ୍ତୁ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ-। ଅଵାଚ୍ଯମତ୍ର ଵିଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନମଜ୍ଞୈର୍ବହିଷ୍କୃତମ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତଵ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ପରମର୍ଷିଭିଃ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ଏହି ଜ୍ଞାନ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତିନାହିଁ। ତଥାପି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି, ଯେପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ପରଂ ଗୁହ୍ଯତମଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ମମ ଵାରାଣସୀ ପୁରୀ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଭୂତାନାଂ ସଂସାରାର୍ଣଵତାରିଣୀ
ମୋର ବାରାଣସୀ ପୁରୀ ସବୁଠୁ ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ର; ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରେ।
ତତ୍ର ଭକ୍ତ୍ଯା ମହାଦେଵି ମଦୀଯଂ ଵ୍ରତମାସ୍ଥିତାଃ । ନିଵସଂତି ମହାତ୍ମାନଃ ପରଂ ନିଯମମାସ୍ଥିତାଃ
ଏଠାରେ, ହେ ମହାଦେବୀ, ଯେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୋର ବ୍ରତ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନିୟମ ରକ୍ଷା କରି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାତ୍ମା।
ଉତ୍ତମଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥାନାଂ ସ୍ଥାନାନାମୁତ୍ତମଂ ଚ ଯତ୍ । ଜ୍ଞାନାନାମୁତ୍ତମଂ ଜ୍ଞାନମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ମମ
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ—ଏହି ଅବିମୁକ୍ତ ମୋର ପରମ ତିର୍ଥ।
ସ୍ଥାନାଂତର ପଵିତ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ । ଶ୍ମଶାନସଂସ୍ଥିତାନ୍ଯେଵ ଦିଵ୍ଯଭୂମିଗତାନି ଚ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନ, ପବିତ୍ର ଭୂମି, ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବସ୍ଥଳୀ—ଯେଉଁଠି ଶ୍ମଶାନ ଭିତରେ କିମ୍ବା ଦିବ୍ୟ ଭୂମିରେ ଅଛି—
ଭୂର୍ଲୋକେ ନୈଵ ସଂଲଗ୍ନମଂତରିକ୍ଷେ ମମାଲଯମ୍ । ଅମୁକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ପଶ୍ଯଂତି ମୁକ୍ତାଃ ପଶ୍ଯଂତି ଚେତସା
ମଣିଷ ଲୋକରେ ମୋର ନିବାସ କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ, ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି ସେମାନେ ଏଠିକୁ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକେ ମନରେ ମୋତେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଶ୍ମଶାନମେତଦ୍ଵିଖ୍ଯାତମଵିମୁକ୍ତମିତି ଶ୍ରୁତମ୍ । କାଲୋ ଭୂତ୍ଵା ଜଗଦିଦଂ ସଂହରାମ୍ଯତ୍ର ସୁଂଦରି
ଏହି ଶ୍ମଶାନକୁ 'ଅବିମୁକ୍ତ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶୁଣାଯାଏ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏଠିରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ କାଳ ଭାବେ ସଂହାର କରେ।
ଦେଵୀଦଂ ସର୍ଵଗୁହ୍ଯାନାଂ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରିଯତରଂ ମମ । ମଦ୍ଭକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ମାମେଵ ପ୍ରଵିଶଂତି ଚ
ହେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ଏହିଠାରୁ ମୋତେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ। ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ଏଠିକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଦତ୍ତଂ ଜପ୍ତଂ ହୁତଂ ଚେଷ୍ଟଂ ତପସ୍ତପ୍ତଂ କୃତଂ ଚ ଯତ୍ । ଧ୍ଯାନମଧ୍ଯଯନଂ ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍ରାକ୍ଷଯଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁ କିଛି ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା, ଧ୍ୟାନ, ପାଠ, ଜ୍ଞାନ ଏଠି କରାଯାଏ, ସେସବୁ କେବେ ନଶୁଅନ୍ତି ନାହିଁ—ସବୁ ଅମର ହୁଏ।
ଜନ୍ମାଂତରସହସ୍ରେଷୁ ଯତ୍ପାପଂ ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ରଜତି କ୍ଷଯମ୍
ହଜାର ହଜାର ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସଂଚିତ ସମସ୍ତ ପାପ, ଯେଉଁଠି ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଠି ସବୁ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ଵର୍ଣସଂକରାଃ । ସ୍ତ୍ରିଯୋ ମ୍ଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ସଂକୀର୍ଣାଃ ପାପଯୋନଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ମିଶ୍ର ଜାତି, ନାରୀ, ବିଦେଶୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଶୁଭ ଜନ୍ମର ଲୋକମାନେ—
କୀଟାଃ ପିପୀଲିକାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ । କାଲେନ ନିଧନଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଅଵିମୁକ୍ତେ ଵରାନନେ
କୀଟ, ପିପିଲିକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ଯେଉଁମାନେ ଅବିମୁକ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି—
ଚଂଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧମୌଲଯସ୍ତ୍ର୍ଯକ୍ଷା ମହାଵୃଷଭଵାହନାଃ । ଶିଵେ ମମ ପୁରେ ଦେଵି ଜାଯଂତେ ତତ୍ର ମାନଵାଃ
ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧଧାରୀ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ବୃଷଭାରୋହୀ ଶିବ ନିବାସ କରନ୍ତି, ହେ ଦେବୀ, ସେଠି ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ସମସ୍ତେ ମଣିଷ ହୁଅନ୍ତି।
ନାଵିମୁକ୍ତେ ମୃତଃ କଶ୍ଚିନ୍ନରକଂ ଯାତି କିଲ୍ବିଷୀ । ଈଶ୍ଵରାନୁଗୃହୀତା ହି ସର୍ଵେ ଯାଂତି ପରାଂ ଗତିମ୍
ଅବିମୁକ୍ତରେ ଯେଉଁଠି କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ଯଦିଓ ସେ ପାପୀ ହେଉ, ସେ କଦାପି ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ମୋକ୍ଷଂ ସୁଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ମତ୍ଵା ସଂସାରଂ ଚାତିଭୀଷଣମ୍ । ଅଶ୍ମନା ଚରଣୌ ଭଂକ୍ତ୍ଵା ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵସେନ୍ନରଃ
ମୁକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସଂସାର ଭୟଙ୍କର ବୋଲି ଭାବି, ଏକ ମଣିଷ ପଥର ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପାଦ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ମଧ୍ୟ ବାରାଣସୀରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା ତପସା ଚାପି ମୃତସ୍ଯ ପରମେଶ୍ଵରି । ଯତ୍ର ତତ୍ର ଵିପନ୍ନସ୍ଯ ଗତିଃ ସଂସାରମୋକ୍ଷଣୀ
ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ତପସ୍ୟା କରି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେଠି ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ପ୍ରସାଦାଜ୍ଜାଯତେ ସମ୍ଯକ୍ମମ ଶୈଲେଂଦ୍ରନଂଦିନି । ଅପ୍ରଵୃଦ୍ଧା ନ ପଶ୍ଯଂତି ମମ ମାଯାଵିମୋହିତାଃ
ମୋର କୃପାରେ ମାତ୍ର, ହେ ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା, ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଲାଭ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ପକ୍ୱ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରରେତସାଂ ମଧ୍ଯେ ତେ ଵସଂତି ପୁନଃ ପୁନଃ । ହନ୍ଯମାନୋଽପି ଯୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଵସେଦ୍ଵିଘ୍ନଶତୈରପି
ମଳ, ପେଶାବ ଓ ଶୁକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ବାସ କରନ୍ତି। ତଥାପି, ଶତାଧିକ ବିଘ୍ନ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେଠି ରହିବା ଉଚିତ।
ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଗତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି । ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଯାଂତି ଶିଵାଲଯମ୍
ସେ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳି, ସେ ଶିବଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ଅପୁନର୍ମରଣାନାଂ ହି ସା ଗତିର୍ମୋକ୍ଷକାଂକ୍ଷିଣାମ୍ । ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ କୃତକୃତ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦିତି ମନ୍ଯଂତି ପଂଡିତାଃ
ଏହି ସ୍ଥାନ ପୁନର୍ମୃତ୍ୟୁ ନଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର, ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ—ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହିପରି ଭାବନ୍ତି।
ନ ଦାନୈର୍ନ ତପୋଭିଶ୍ଚ ନ ଯଜ୍ଞୈର୍ନାପି ଵିଦ୍ଯଯା । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଗତିରୁତ୍କୃଷ୍ଟା ଯାଵିମୁକ୍ତେ ତୁ ଲଭ୍ଯତେ
ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତି ମିଳେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅବିମୁକ୍ତରେ ଏହା ସହଜରେ ଲାଭ ହୁଏ।
ନାନାଵର୍ଣା ଵିଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଚାଂଡାଲାଦ୍ଯା ଜୁଗୁପ୍ସିତାଃ । କିଲ୍ବିଷୈଃ ପୂର୍ଣଦେହାଶ୍ଚ ଵିଶିଷ୍ଟୈଃ ପାତକୈସ୍ତଥା
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, କିମ୍ବା ରଙ୍ଗହୀନ, ଚାଣ୍ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଅପମାନିତ ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦେହ ପାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧରେ ଚିହ୍ନିତ—
ଭେଷଜଂ ପରମଂ ତେଷାମଵିମୁକ୍ତଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଜ୍ଞାନମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ପଦମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଔଷଧ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ, ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ।
ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଶିଵମ୍ । କୃତ୍ଵା ଵୈ ନୈଷ୍ଠିକୀଂ ଦୀକ୍ଷାମଵିମୁକ୍ତେ ଵସଂତି ଯେ
ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶୁଭ; ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ଅବିମୁକ୍ତରେ ବସନ୍ତି—
ତେଷାଂ ତତ୍ପରମଂ ଜ୍ଞାନଂ ଦଦାମ୍ଯଂତେ ପରଂ ପଦମ୍ । ପ୍ରଯାଗଂ ନୈମିଷାରଣ୍ଯଂ ଶ୍ରୀଶୈଲୋଽଥ ମହାବଲମ୍
ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ, ଶେଷରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ଶ୍ରୀଶୈଳ ଓ ମହାବଳ—