ଏକକାଲଂ ନିରାହାରୋ ଲୋକାନ୍ସଂଵସତେ ଶୁଭାନ୍ । ଷଷ୍ଠକାଲୋପଵାସେନ ମାସମୁଷ୍ଯ ମହାଲଯେ
ଏକ ଦିନ ଉପବାସ କଲେ, ସେ ଶୁଭ ଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହି ଭାବେ ଛଅ ଦିନ ପରେ ପରେ ଉପବାସ କଲେ, ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସେ ଏଠାରେ ଏକ ମାସ ରହିପାରନ୍ତି।
ତୀର୍ଣସ୍ତାରଯତେ ଜଂତୂନ୍ଦଶପୂର୍ଵାନ୍ଦଶାପରାନ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାହେଶ୍ଵରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପରଂ ସୁରନମସ୍କୃତମ୍
ସେ ନିଜେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଦଶଜଣ ପୂର୍ବଜ ଓ ଦଶଜଣ ପରଜନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି; ମାହେଶ୍ୱର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ପୂଜନ୍ତି, ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
କୃତାର୍ଥଃ ସର୍ଵକୃତ୍ଯେଷୁ ନ ଶୋଚେନ୍ମରଣଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ସର୍ଵପାପଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଵିଂଦ୍ଯାଦ୍ବହୁସୁଵର୍ଣକମ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ କରିଛନ୍ତି, ସେ କେବେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିଲେ, ସେ ବହୁ ସୁନା ଲାଭ କରନ୍ତି।
ଅଥ ଵେତସିକାଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ପିତାମହନିଷେଵିତାମ୍ । ଅଶ୍ଵମେଧମଵାପ୍ନୋତି ଗତିଂ ଚ ପରମାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ତାପରେ, ପିତାମହଙ୍କର ପୂଜିତ ବେତସିକାକୁ ଯାଇଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଅଥ ସୁଂଦରିକାଂ ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସିଦ୍ଧନିଷେଵିତାମ୍ । ରୂପସ୍ଯ ଭାଗୀ ଭଵତି ଦୃଷ୍ଟମେତତ୍ପୁରାତନୈଃ
ଏହାପରେ, ସିଦ୍ଧମାନେ ପୂଜିଥିବା ସୁନ୍ଦରିକା ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ପୁରୁଣା ଲୋକମାନେ ଦେଖିଥିବା ପରି, ସେ ରୂପର ଅଂଶୀ ହୁଅନ୍ତି।
ତତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣିକାଂ ଗତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସମାହିତଃ । ପଦ୍ମଵର୍ଣେନ ଯାନେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ
ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣିକାକୁ ଯାଇ, ନିଷ୍ଠାବାନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ମନେ, ପଦ୍ମ ରଙ୍ଗର ଯାନରେ ବସି, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ତତଶ୍ଚ ନୈମିଷଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜନିଷେଵିତମ୍ । ତତ୍ର ନିତ୍ଯଂ ନିଵସତି ବ୍ରହ୍ମା ଦେଵଗଣୈଃ ସହ
ଏହାପରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ପୂଜିଥିବା ପବିତ୍ର ନୈମିଷକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନେ ସହିତ ସଦା ବାସ କରନ୍ତି।
ନୈମିଷଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାନସ୍ଯ ପାପସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ପ୍ରଵିଷ୍ଟମାନସ୍ତୁ ନରଃ ସର୍ଵପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ନୈମିଷକୁ ଆଶା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅର୍ଧ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଯିଏ ଏଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଵାରାଣସ୍ଯାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସଂକ୍ଷେପାତ୍କଥିତଂ ତ୍ଵଯା । ଵିସ୍ତରେଣ ମୁନେ ବ୍ରୂହି ତଦା ପ୍ରୀଣାତି ମେ ମନଃ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ: ଆପଣ ବାରାଣସୀର ମହିମା ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଚାହେଁ, ମୁନି, ଏହାକୁ ଏବେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହନ୍ତୁ, କାରଣ ମୋର ମନ ଏଥିରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛି।
ନାରଦ ଉଵାଚ-। ଅତ୍ରେତିହାସଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାରାଣସ୍ଯା ଗୁଣାଶ୍ରଯମ୍ । ଯସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ମୁଚ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯଯା
ନାରଦ କହିଲେ: ଏଠାରେ ମୁଁ ଏକ ପୁରାତନ କଥା କହିବି, ଯାହା ବାରାଣସୀର ଗୁଣର ମୂଳ; ଏହା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ମେରୁଶୃଂଗେ ପୁରା ଦେଵମୀଶାନଂ ତ୍ରିପୁରଦ୍ଵିଷମ୍ । ଦେଵାସନଗତା ଦେଵୀ ମହାଦେଵମପୃଚ୍ଛତ
ପୂର୍ବେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ, ଦେବୀ ଦେବତାମାନେ ବସିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ମହାଦେବଙ୍କୁ, ତିନିପୁର ଶତ୍ରୁ ଈଶାନଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ-। ଦେଵଦେଵ ମହାଦେଵ ଭକ୍ତାନାମାର୍ତିନାଶନ । କଥଂ ତ୍ଵାଂ ପୁରୁଷୋ ଦେଵମଚିରାଦେଵ ପଶ୍ଯତି
ଦେବୀ କହିଲେ: ଦେବମାନଙ୍କ ଦେବ, ମହାଦେବ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା, କିପରି ଏକ ମଣିଷ ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ଦେଖିପାରିବେ?
ସାଂଖ୍ଯଯୋଗସ୍ତଥା ଧ୍ଯାନଂ କର୍ମଯୋଗୋଽଥ ଵୈଦିକଃ । ଆଯାସବହୁଲା ଲୋକେ ଯାନି ଚାନ୍ଯାନି ଶଂକର
ସାଂଖ୍ୟ ଯୋଗ, ଧ୍ୟାନ, କର୍ମ ଯୋଗ ଓ ବେଦ ଆଚାର — ଏହି ସବୁ ଶଂକର, ସଂସାରରେ ବହୁତ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ଯେନ ଵିଶ୍ରାଂତଚିତ୍ତାନାଂ ଯୋଗିନାଂ କର୍ମିଣାମପି । ଦୃଶ୍ଯୋ ହି ଭଗଵାନ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ସର୍ଵେଷାମଥ ଦେହିନାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀ ଓ କର୍ମୀମାନେ ଶାନ୍ତ ମନେ ଥାନ୍ତି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ କିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭଗବାନ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ?
ଏତଦ୍ଗୁହ୍ଯତମଂ ଜ୍ଞାନଂ ଗୂଢଂ ଶକ୍ରାଦିସେଵିତମ୍ । ହିତାଯ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ବ୍ରୂହି କାମାଗ୍ନିନାଶନମ୍
ଏହି ଗୁପ୍ତତମ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂଜନ୍ତି, ଏହା ଚାହିଦା ଅଗ୍ନିକୁ ନଶ୍ଟ କରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏହା କହନ୍ତୁ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ-। ଅଵାଚ୍ଯମତ୍ର ଵିଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନମଜ୍ଞୈର୍ବହିଷ୍କୃତମ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତଵ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ପରମର୍ଷିଭିଃ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ଏହି ଜ୍ଞାନ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତିନାହିଁ। ତଥାପି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି, ଯେପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ପରଂ ଗୁହ୍ଯତମଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ମମ ଵାରାଣସୀ ପୁରୀ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଭୂତାନାଂ ସଂସାରାର୍ଣଵତାରିଣୀ
ମୋର ବାରାଣସୀ ପୁରୀ ସବୁଠୁ ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ର; ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରେ।
ତତ୍ର ଭକ୍ତ୍ଯା ମହାଦେଵି ମଦୀଯଂ ଵ୍ରତମାସ୍ଥିତାଃ । ନିଵସଂତି ମହାତ୍ମାନଃ ପରଂ ନିଯମମାସ୍ଥିତାଃ
ଏଠାରେ, ହେ ମହାଦେବୀ, ଯେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୋର ବ୍ରତ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନିୟମ ରକ୍ଷା କରି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାତ୍ମା।
ଉତ୍ତମଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥାନାଂ ସ୍ଥାନାନାମୁତ୍ତମଂ ଚ ଯତ୍ । ଜ୍ଞାନାନାମୁତ୍ତମଂ ଜ୍ଞାନମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ମମ
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ—ଏହି ଅବିମୁକ୍ତ ମୋର ପରମ ତିର୍ଥ।
ସ୍ଥାନାଂତର ପଵିତ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ । ଶ୍ମଶାନସଂସ୍ଥିତାନ୍ଯେଵ ଦିଵ୍ଯଭୂମିଗତାନି ଚ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନ, ପବିତ୍ର ଭୂମି, ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବସ୍ଥଳୀ—ଯେଉଁଠି ଶ୍ମଶାନ ଭିତରେ କିମ୍ବା ଦିବ୍ୟ ଭୂମିରେ ଅଛି—
ଭୂର୍ଲୋକେ ନୈଵ ସଂଲଗ୍ନମଂତରିକ୍ଷେ ମମାଲଯମ୍ । ଅମୁକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ପଶ୍ଯଂତି ମୁକ୍ତାଃ ପଶ୍ଯଂତି ଚେତସା
ମଣିଷ ଲୋକରେ ମୋର ନିବାସ କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ, ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି ସେମାନେ ଏଠିକୁ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକେ ମନରେ ମୋତେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଶ୍ମଶାନମେତଦ୍ଵିଖ୍ଯାତମଵିମୁକ୍ତମିତି ଶ୍ରୁତମ୍ । କାଲୋ ଭୂତ୍ଵା ଜଗଦିଦଂ ସଂହରାମ୍ଯତ୍ର ସୁଂଦରି
ଏହି ଶ୍ମଶାନକୁ 'ଅବିମୁକ୍ତ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶୁଣାଯାଏ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏଠିରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ କାଳ ଭାବେ ସଂହାର କରେ।
ଦେଵୀଦଂ ସର୍ଵଗୁହ୍ଯାନାଂ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରିଯତରଂ ମମ । ମଦ୍ଭକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ମାମେଵ ପ୍ରଵିଶଂତି ଚ
ହେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ଏହିଠାରୁ ମୋତେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ। ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ଏଠିକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଦତ୍ତଂ ଜପ୍ତଂ ହୁତଂ ଚେଷ୍ଟଂ ତପସ୍ତପ୍ତଂ କୃତଂ ଚ ଯତ୍ । ଧ୍ଯାନମଧ୍ଯଯନଂ ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍ରାକ୍ଷଯଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁ କିଛି ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା, ଧ୍ୟାନ, ପାଠ, ଜ୍ଞାନ ଏଠି କରାଯାଏ, ସେସବୁ କେବେ ନଶୁଅନ୍ତି ନାହିଁ—ସବୁ ଅମର ହୁଏ।
ଜନ୍ମାଂତରସହସ୍ରେଷୁ ଯତ୍ପାପଂ ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ରଜତି କ୍ଷଯମ୍
ହଜାର ହଜାର ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସଂଚିତ ସମସ୍ତ ପାପ, ଯେଉଁଠି ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଠି ସବୁ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ଵର୍ଣସଂକରାଃ । ସ୍ତ୍ରିଯୋ ମ୍ଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ସଂକୀର୍ଣାଃ ପାପଯୋନଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ମିଶ୍ର ଜାତି, ନାରୀ, ବିଦେଶୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଶୁଭ ଜନ୍ମର ଲୋକମାନେ—
କୀଟାଃ ପିପୀଲିକାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ । କାଲେନ ନିଧନଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଅଵିମୁକ୍ତେ ଵରାନନେ
କୀଟ, ପିପିଲିକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ଯେଉଁମାନେ ଅବିମୁକ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି—
ଚଂଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧମୌଲଯସ୍ତ୍ର୍ଯକ୍ଷା ମହାଵୃଷଭଵାହନାଃ । ଶିଵେ ମମ ପୁରେ ଦେଵି ଜାଯଂତେ ତତ୍ର ମାନଵାଃ
ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧଧାରୀ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ବୃଷଭାରୋହୀ ଶିବ ନିବାସ କରନ୍ତି, ହେ ଦେବୀ, ସେଠି ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ସମସ୍ତେ ମଣିଷ ହୁଅନ୍ତି।
ନାଵିମୁକ୍ତେ ମୃତଃ କଶ୍ଚିନ୍ନରକଂ ଯାତି କିଲ୍ବିଷୀ । ଈଶ୍ଵରାନୁଗୃହୀତା ହି ସର୍ଵେ ଯାଂତି ପରାଂ ଗତିମ୍
ଅବିମୁକ୍ତରେ ଯେଉଁଠି କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ଯଦିଓ ସେ ପାପୀ ହେଉ, ସେ କଦାପି ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ମୋକ୍ଷଂ ସୁଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ମତ୍ଵା ସଂସାରଂ ଚାତିଭୀଷଣମ୍ । ଅଶ୍ମନା ଚରଣୌ ଭଂକ୍ତ୍ଵା ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵସେନ୍ନରଃ
ମୁକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସଂସାର ଭୟଙ୍କର ବୋଲି ଭାବି, ଏକ ମଣିଷ ପଥର ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପାଦ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ମଧ୍ୟ ବାରାଣସୀରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ।