ସ୍ଵକୃତଂ ଭୁଜ୍ଯତେ ଵୈଶ୍ଯ କାଲେକାଲେ ପୁନଃପୁନଃ । ଏକଃ କରୋତି କର୍ମାଣି ଏକସ୍ତତ୍ଫଲମଶ୍ନୁତେ
'ବ୍ୟାପାରୀ, ନିଜେ କରିଥିବା କର୍ମର ଫଳ ସମୟ ସମୟରେ ପୁଣିପୁଣି ଭୋଗ କରିଥାଏ; ଜଣେ କର୍ମ କରେ, ସେଇ ଏକା ତାହାର ଫଳ ପାଏ।'
ଅନ୍ଯୋ ନ ଲିପ୍ଯତେ ଵୈଶ୍ଯ କର୍ମଣାନ୍ଯସ୍ଯ କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଅପତନ୍ନରକେ ପାପୈସ୍ତଵଭ୍ରାତା ସୁଦାରୁଣୈଃ । ତ୍ଵଂ ଚ ଧର୍ମେଣ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସ୍ଵର୍ଗଂ ପ୍ରାପ୍ନୋଷି ଶାଶ୍ଵତମ୍
'ବ୍ୟାପାରୀ, ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କ କର୍ମରେ କେହି କେବେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନି; ତୁମ ଭାଇ ଭୟଙ୍କର ପାପରେ ନରକକୁ ଗଲେ, ତୁମେ ଧର୍ମରେ ନିପୁଣ ଥିବାରୁ ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଉଛ।'
ଵିକୁଂଡଲ ଉଵାଚ- ଆବାଲ୍ଯାନ୍ମମ ପାପେଷୁ ନ ପୁଣ୍ଯେଷୁ ରତଂ ମନଃ । ଅସ୍ମିଞ୍ଜନ୍ମନି ହେ ଦୂତ ଦୁଷ୍କୃତଂ ହି କୃତଂ ମଯା
ବିକୁଣ୍ଡଳ କହିଲେ—'ମୋର ଛୁଆବେଳୁ ମନ କେବେ ଭଲ କାମରେ ଲାଗିନଥିଲା, ସବୁବେଳେ ପାପରେ ଲାଗିଥିଲା; ଏହି ଜନ୍ମରେ, ଦୂତ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି।'
ଦେଵଦୂତ ନ ଜାନାମି ସୁକୃତଂ କର୍ମ ଚାତ୍ମନଃ । ଯଦି ଜାନାସି ମତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ କୃପଯା ଵଦ
'ଦୈବ ଦୂତ, ମୁଁ ମୋର କୌଣସି ଭଲ କାମ ଜାଣେନି; ଯଦି ତୁମେ ମୋର ପୁଣ୍ୟ କିଛି ଜାଣ, ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହ।'
ଦେଵଦୂତ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ଵୈଶ୍ଯ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପୁଣ୍ଯମର୍ଜିତମ୍ । ଜାନାମି ତଦହଂ ସର୍ଵଂ ନ ତ୍ଵଂ ଵେତ୍ସି ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍
ଦେବଦୂତ କହିଲେ— ଶୁଣ, ବଣିକ, ତୁମେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ କରିଛ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ମୁଁ ସବୁ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସବୁ ଜାଣନାହା।
ହରିମିତ୍ରସୁତୋ ଵିପ୍ରଃ ସୁମିତ୍ରୋ ଵେଦପାରଗଃ । ଆସୀତ୍ତସ୍ଯାଶ୍ରମଃ ପୁଣ୍ଯୋ ଯମୁନା ଦକ୍ଷିଣେତଟେ
ହରିମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ସୁମିତ୍ର ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେ ବେଦ ଶିକ୍ଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଯମୁନା ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ପାରେ ଥିଲା।
ତେନ ସଖ୍ଯଂ ଵନେ ତସ୍ମିଂସ୍ତଵ ଜାତଂ ଵିଶାଂଵର । ତତ୍ସଂଗେନ ତ୍ଵଯା ସ୍ନାତଂ ମାଘମାସଦ୍ଵଯଂ ତଥା
ହେ ବର, ସେଇ ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମର ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହିତ ମିତ୍ରତା ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ସଂଗରେ ଥିବାରୁ ତୁମେ ଦୁଇ ମାସ ମାଘରେ ସ୍ନାନ କରିଥିଲ।
କାଲିଂଦୀ ପୁଣ୍ଯପାନୀଯେ ସର୍ଵପାପହରେ ଵରେ । ତତ୍ତୀର୍ଥେ ଲୋକଵିଖ୍ଯାତେ ନାମ୍ନା ପାପପ୍ରଣାଶନେ
କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀର ପବିତ୍ର ଜଳରେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ସେଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀରେ, ଯାହାକୁ ପାପ ନାଶକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଏକେନ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵିମୁକ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଶାଂପତେ । ଦ୍ଵିତୀଯମାଘପୁଣ୍ଯେନ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ତ୍ଵଯାନଘ
ଏମିତି ଏକଥର ସ୍ନାନ କରି ତୁମେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲ, ଦ୍ୱିତୀୟ ମାଘର ପୁଣ୍ୟରେ ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲ।
ତ୍ଵଂ ତତ୍ପୁଣ୍ଯପ୍ରଭାଵେଣ ମୋଦସ୍ଵ ସତତଂ ଦିଵି । ନରକେଷୁ ତଵ ଭ୍ରାତା ମହତୀଂ ପାପଯାତନାମ୍
ସେଇ ପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସଦା ଆନନ୍ଦ କର, କିନ୍ତୁ ତୁମର ଭାଇ ନରକରେ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛି।
ଛିଦ୍ଯମାନୋଽସିପତ୍ରୈଶ୍ଚ ଭିଦ୍ଯମାନସ୍ତୁ ମୁଦ୍ଗରୈଃ । ଚୂର୍ଣ୍ଯମାନଃ ଶିଲାପୃଷ୍ଠେ ତପ୍ତାଂଗାରେଷୁ ଭର୍ଜିତଃ
ସେ ତଳୱାରରେ କଟାଯାଉଛି, ମୁସଳରେ ପିଟାଯାଉଛି, ପାଥର ଉପରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି, ତାପିତ କୋଇଳା ଉପରେ ପୋଡ଼ାଯାଉଛି।
ଇତି ଦୂତଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭ୍ରାତୃଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖିତଃ । ପୁଲକାଂକିତ ସର୍ଵାଂଗୋ ଦୀନୋଽସୌ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ
ଦୂତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭାଇଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ସମଗ୍ର ଶରୀର କୁଁପିଲା, ସେ ଦୁଃଖିତ ଓ ବିନୟଶୀଳ ହେଲେ।
ଉଵାଚ ତଂ ଦେଵଦୂତଂ ମଧୁରଂ ନିପୁଣଂ ଵଚଃ । ମୈତ୍ରୀ ସପ୍ତପଦୀ ସାଧୋ ସତାଂ ଭଵତି ସତ୍ଫଲା
ସେ ଦେବଦୂତଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ଚତୁର କଥା କହିଲେ— 'ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ସାତ ପଦ ମିତ୍ରତା ମଧ୍ୟ ସଫଳ ଫଳ ଦିଏ।'
ମିତ୍ରଭାଵଂ ଵିଚିଂତ୍ଯ ତ୍ଵଂ ମାମୁପାକର୍ତୁମର୍ହସି । ତତୋ ହି ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ସର୍ଵଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଂ ମତୋ ମମ
ମିତ୍ରତାର ଭାବ ଭାବି, ତୁମେ ମୋତେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ ସବୁଜଣା ଭାବି ମାନେ।
ଯମଲୋକଂ ନ ପଶ୍ଯଂତି କର୍ମଣା କେନ ମାନଵାଃ । ଗଚ୍ଛଂତି ନିରଯଂ ଯେନ ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ କୃପଯା ଵଦ
ମଣିଷେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯମଲୋକ ଦେଖନାହାନ୍ତି, କେଉଁ କାରଣରେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି? ଦୟାକରି ଏହି କଥା ମୋତେ କହ।
ଦେଵଦୂତ ଉଵାଚ- ସମ୍ଯକ୍ପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ଵୈଶ୍ଯ ନଷ୍ଟପାପୋଽସି ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଵିଶୁଦ୍ଧେ ହୃଦଯେ ପୁଂସାଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ଶ୍ରେଯସି ଜାଯତେ
ଦେବଦୂତ କହିଲେ— ବଣିକ, ତୁମେ ଠିକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ଏବେ ତୁମେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ। ଯେଉଁମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିଥାଏ।
ଯଦ୍ଯପ୍ଯଵସରୋନାସ୍ତି ମମ ସେଵାପରସ୍ଯ ଵୈ । ତଥାପି ଚ ତଵ ସ୍ନେହାତ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାମତି
ମୋର ସମୟ ନାହିଁ, ମୁଁ ସବୁବେଳେ ସେବାରେ ଲାଗି ରହିଛି, ତଥାପି ତୁମ ପ୍ରେମରେ, ମୋ ସାଧ୍ୟ ଅନୁସାରେ ମୁଁ କହିବି।
କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ସର୍ଵଦା । ପରପୀଡାଂ ନ କୁର୍ଵଂତି ନ ତେ ଯାଂତି ଯମାଲଯମ୍
ଯେଉଁମାନେ କାମରେ, ମନରେ, କିମ୍ବା କଥାରେ, କେବେ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ଯମଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ।
ନ ଵେଦୈର୍ନ ଚ ଦାନୈଶ୍ଚ ନ ତପୋଭିର୍ନ ଚାଧ୍ଵରୈଃ । କଥଂଚିତ୍ସ୍ଵର୍ଗତିଂ ଯାଂତି ପୁରୁଷାଃ ପ୍ରାଣିହିଂସକାଃ
ବେଦ ପଢିଲେ, ଦାନ କଲେ, କଷ୍ଟ ସହିଲେ, କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ହିଂସା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଅହିଂସା ପରମୋ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯହିଂସୈଵ ପରଂ ତପଃ । ଅହିଂସା ପରମଂ ଦାନମିତ୍ଯାହୁର୍ମୁନଯଃ ସଦା
ଅହିଂସା ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ଅହିଂସା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପ, ଅହିଂସା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ— ଏହି କଥା ମୁନିମାନେ ସଦା କହନ୍ତି।
ମଶକାନ୍ସରୀସୃପାନ୍ଦଂଶାନ୍ଯୂକାଦ୍ଯାନ୍ମାନଵାଂସ୍ତଥା । ଆତ୍ମୌପମ୍ଯେନ ପଶ୍ଯଂତି ମାନଵା ଯେ ଦଯାଲଵଃ
ଯେଉଁମାନେ ଦୟାଳୁ, ସେମାନେ ମଶା, ସାପ, କିଟ, ଏବଂ ମଣିଷମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପରି ଦେଖନ୍ତି।
ତପ୍ତାଂଗାରମଯସ୍କୀଲଂ ମାଦଂପ୍ରେତରଂଗିଣୀମ୍ । ଦୁର୍ଗତିଂ ନୈଵ ଗଚ୍ଛଂତି କୃତାଂତସ୍ଯ ଚ ତେ ନରାଃ
ସେମାନେ ତାପିତ କୋଇଳା, ଲୋହା ଶଳା, ପିଶାଚିନୀ ମହିଳା, କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ କେବେ ପଡ଼ନ୍ତିନାହିଁ— ସେମାନେ ଯମର ଅଞ୍ଚଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଭୂତାନି ଯେଽତ୍ର ହିଂସଂତି ଜଲସ୍ଥଲଚରାଣି ଚ । ଜୀଵନାର୍ଥଂ ଚ ତେ ଯାଂତି କାଲସୂତ୍ରଂ ଚ ଦୁର୍ଗତିମ୍
ଏଠାରେ ଯେମାନେ ଜଳ ଓ ଭୂମିରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ କେବଳ ନିଜ ଜୀବନ ଚାଲାଇବା ପାଇଁ ହିଁସା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମୟର ଦୂର୍ଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଦୁଃଖର ଫଳ ଭୋଗନ୍ତି।
ଶ୍ଵମାଂସଭୋଜନାସ୍ତତ୍ର ପୂଯଶୋଣିତପାଯିନଃ । ମଜ୍ଜଂତଶ୍ଚ ଵସାପଂକେ ଦଷ୍ଟାଃ କୀଟୈରଧୋମୁଖୈଃ
ସେଠାରେ ଯେମାନେ କୁକୁର ମାଂସ ଖାଆନ୍ତି, ପୁୟ ଓ ରକ୍ତ ପିଆନ୍ତି, ଚର୍ବିର ଦଳିଆରେ ଡୁବିଯାଆନ୍ତି, ତଳକୁ ମୁହଁ ରଖିଥିବା କୀଟମାନେ ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଆନ୍ତି।
ପରସ୍ପରଂ ଚ ଖାଦଂତୋ ଧ୍ଵାଂତେ ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯ ଘାତିନଃ । ଵସଂତି କଲ୍ପାନେକାଂସ୍ତେ ରୁଦଂତୋ ଦାରୁଣଂ ରଵମ୍
ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଖାଇଥାନ୍ତି, ଅନ୍ଧକାରରେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ମାରିଥାନ୍ତି, ଅନେକ କଳ୍ପ ଯାଏଁ ଦୁଃଖର ସ୍ବରରେ କାନ୍ଦିକି ରହନ୍ତି।
କୃମିଯୋନି ଶତଂ ଗତ୍ଵା ସ୍ଥାଵରାଃ ସ୍ଯୁଶ୍ଚିରଂ ତୁ ତେ । ତତୋଚ୍ଛଂତି ତେ କ୍ରୂରାସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନି ଶତେଷୁ ଚ
ସେମାନେ ଶତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୀଟ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଚଳ ହୋଇ ରହନ୍ତି; ତାପରେ ସେଇ କ୍ରୂରମାନେ ଶତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଶୁ ରୂପେ ଉପରକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ପଶ୍ଚାଦ୍ଭଵଂତି ଜାତାଂଧାଃ କାଣାଃ କୁବ୍ଜାଶ୍ଚ ପଂଗଵଃ । ଦରିଦ୍ରାଶ୍ଚାଂଗହୀନାଶ୍ଚ ମାନୁଷାଃ ପ୍ରାଣିହିଂସକାଃ
ପରେ ସେମାନେ ଅନ୍ଧ, ଏକ ଚକୁ, କୁବଡ଼, ଲଙ୍ଗଡ଼ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଦରିଦ୍ର, ଅଙ୍ଗହୀନ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରୁଥିବା ମାନବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ଵୈଶ୍ଯ ପରତ୍ରେହ କର୍ମଣା ମନସା ଗିରା । ଲୋକଦ୍ଵଯସୁଖପ୍ରେପ୍ସୁର୍ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ନ ତଦାଚରେତ୍
ସେଥିପାଇଁ, ଓ ବୈଶ୍ୟ, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଯିଏ ଦୁଇଁ ଜଗତର ସୁଖ ଚାହେଁ, ଧର୍ମକୁ ଜାଣେ, ସେ ଦେହ, ମନ ଓ କଥାରେ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଲୋକଦ୍ଵଯେନ ଵିଂଦଂତି ସୁଖାନି ପ୍ରାଣିହିଂସକାଃ । ଯେନ ହିଂସନ୍ତି ଭୂତାନି ନ ତେ ବିଭ୍ଯତି କୁତ୍ରଚିତ୍
ଯେମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ହିଁସା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଇଁ ଜଗତର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ହିଁସା କରନ୍ତି, କେଉଁଠିଓ ଭୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରଵିଶଂତି ଯଥା ନଦ୍ଯଃ ସମୁଦ୍ରମୃଜୁଵକ୍ରଗାଃ । ସର୍ଵେ ଧର୍ମା ଅହିଂସାଯାଂ ପ୍ରଵିଶଂତି ତଥା ଦୃଢମ୍
ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସିଧା କିମ୍ବା ବାକା ହେଉ, ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅହିଁସାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।