ଅହୋ ମହର୍ଷେ ଧର୍ମଜ୍ଞ କିମର୍ଥଂ ନୃତ୍ଯତେ ଭଵାନ୍ । ହର୍ଷସ୍ଥାନଂ କିମର୍ଥଂ ଵା ତଵାଦ୍ଯ ମୁନିପୁଂଗଵ
ହେ ମହାର୍ଷି, ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ମହାନ, ଆପଣ କାହିଁକି ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି? ଆଜି ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଆନନ୍ଦର କାରଣ କଣ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ?
ଋଷିରୁଵାଚ-। ତପସ୍ଵିନୋ ଧର୍ମ୍ମପଥସ୍ଥିତସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । କିଂ ନ ପଶ୍ଯସି ମେ ବ୍ରହ୍ମନ୍କ୍ଷତାଚ୍ଛାକରସଂ ସୃତମ୍
ଋଷି କହିଲେ— ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ ଧର୍ମର ପଥରେ ଦଢ଼ ରହିଛି। ଆପଣ ଦେଖୁନାହିଁ କି, ମୋ ଦେହରୁ ଛାଇଁର ଧାରା ବହୁଛି?
ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂପ୍ରନୃତ୍ତୋଽହଂ ହର୍ଷେଣ ମହତା ଵୃତଃ । ତଂ ପ୍ରହସ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ଦେଵ ଋଷିଂ ରାଗେଣ ମୋହିତମ୍
ଏହାକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲି। ଦେବତା ହସି, ରାଗରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଅହଂ ତୁ ଵିସ୍ମଯଂ ଵିପ୍ର ନ ଗଚ୍ଛାମୀହ ପଶ୍ଯ ମାମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଦେଵେନ ଵୈ ତଦା
ମୁଁ ତ କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମାନୁନାହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଠି ମୋତେ ଦେଖ। ଏପରି କହି, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାଦେବ ତାପରେ—
ଅଂଗୁଲ୍ଯଗ୍ରେଣ ରାଜେଂଦ୍ର ସ୍ଵାଂଗୁଷ୍ଠସ୍ତାଡିତୋଽନଘ । ତସ୍ଯ ଭସ୍ମକ୍ଷତାଦ୍ରାଜନ୍ନିଃସୃତଂ ହିମସଂନିଭମ୍
ହେ ନିଷ୍ପାପ ରାଜା, ମହାଦେବ ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଆଗରେ ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ଟିପିଲେ। ତାହାରୁ ବରଫ ସଦୃଶ ଧଳା ଛାଇଁ ବହିଲା।
ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ରୀଡିତୋ ରାଜନ୍ସ ମୁନିଃ ପାଦଯୋର୍ଗତଃ । ନାନ୍ଯଂ ଦେଵାଦହଂ ମନ୍ଯେ ରୁଦ୍ରାତ୍ପରତରଂ ମହତ୍
ଏହାକୁ ଦେଖି ମୁନି ଲଜ୍ଜା ପାଇଲେ, ରାଜା, ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଲେ। ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୁଦ୍ରଠାରୁ ଉପରେ କାହାକୁ ମାନେନି।
ସୁରାସୁରସ୍ଯ ଜଗତୋ ଗତିସ୍ତ୍ଵମସି ଶୂଲଧୃକ୍ । ତ୍ଵଯା ସୃଷ୍ଟମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରମ୍
ହେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଆପଣ ସୁର, ଅସୁର ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ତିନି ଲୋକ ଓ ଚରାଚର ଜଗତ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।
ତ୍ଵାମେଵ ଭଗଵନ୍ସର୍ଵେ ପ୍ରଵିଶଂତି ଯୁଗକ୍ଷଯେ । ଦେଵୈରପି ନ ଶକ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପରିଜ୍ଞାତୁଂ କୁତୋ ମଯା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯୁଗର ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ କିପରି ଜାଣିପାରିବି?
ତ୍ଵଯି ସର୍ଵେଶ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ସୁରାଃ ଶକ୍ରାଦଯୋଽନଘ । ସର୍ଵସ୍ତ୍ଵମସି ଲୋକାନାଂ କର୍ତା କାରଯିତାନ୍ଵହମ୍
ହେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସଦା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଅଛନ୍ତି।
ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ମୋଦଂତୀହାକୁତୋଭଯାଃ । ଏଵଂ ସ୍ତୁତ୍ଵା ମହାଦେଵଂ ସ ଋଷିଃ ପ୍ରଣତୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଏଠି ଭୟ ଛାଡ଼ି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ମୁନି ଶିର ନମାଇ କହିଲେ—
ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ମହାଦେଵ ତପୋ ମେ ନ କ୍ଷରେତ ଵୈ । ତତୋ ଦେଵଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ମହାଦେବ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର ତପସ୍ୟା କେବେ ନଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ। ତାପରେ ଦେବତା ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—
ତପସ୍ତେ ଵର୍ଦ୍ଧତାଂ ଵିପ୍ର ମତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ସହସ୍ରଧା । ଆଶ୍ରମେ ଚେହ ଵତ୍ସ୍ଯାମି ତ୍ଵଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ମହାମୁନେ
ମୋର କୃପାରେ ତୁମର ତପସ୍ୟା ହଜାରଗୁଣିଏ ବଢ଼ୁ। ମୁଁ ଏଠି ତୁମ ଆଶ୍ରମରେ ତୁମ ସହିତ ରହିବି, ମହାମୁନି।
ସପ୍ତସାରସ୍ଵତେ ସ୍ନାତ୍ଵା ଅର୍ଚଯିଷ୍ଯଂତି ଯେ ତୁ ମାମ୍ । ନ ତେଷାଂ ଦୁର୍ଲଭଂ କିଂଚିଦିହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଵା
ଯେମାନେ ସପ୍ତ ସାରସ୍ୱତୀରେ ସ୍ନାନ କରି ମୋତେ ପୂଜିବେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ।
ଗଚ୍ଛେତ୍ସାରସ୍ଵତଂ ଚାପି ଲୋକଂ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାଦେଵସ୍ତତ୍ରୈଵାଂତରଧୀଯତ
ସେମାନେ ସାରସ୍ୱତ ଲୋକକୁ ଯିବେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଭଳି କହି, ମହାଦେବ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ତତସ୍ତ୍ଵୌଶନସଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵା ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ତାପରେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଔଶନସ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ, ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ ଋଷିମାନେ ବସନ୍ତି।
କାର୍ତିକେଯଶ୍ଚ ଭଗଵାଂସ୍ତ୍ରିସଂଧ୍ଯାଂ କିଲ ଭାରତ । ସାନ୍ନିଧ୍ଯମକରୋତ୍ତତ୍ର ଭାର୍ଗଵପ୍ରିଯକାମ୍ଯଯା
ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ଭାରଗବଙ୍କ ପ୍ରିୟତା ପାଇଁ, ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସେଠାରେ ନିଜ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ, ହେ ଭାରତ।
କପାଲମୋଚନଂ ତୀର୍ଥଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
କପାଳମୋଚନ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱନ କରେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥଂ ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ୍ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ଭରତର୍ଷଭ । ଅଗ୍ନିଲୋକମଵାପ୍ନୋତି କୁଲଂ ଚୈଵ ସମୁଦ୍ଧରେତ୍
ତାପରେ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ମଣିଷ ଅଗ୍ନିର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ନିଜ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ତତ୍ରୈଵ ତୀର୍ଥଂ ଭରତସତ୍ତମ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ମହାରାଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯମଭିଜାଯତେ
ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ମହାରାଜା, ମଣିଷ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଯୋନିଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଶୁଚିଃ ପ୍ରଯତମାନସଃ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମୟୋନିକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ମନେ ସ୍ନାନ କଲେ, ମଣିଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ପୁନାତ୍ଯା ସପ୍ତମଂ ଚୈଵ କୁଲଂ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ ରାଜେଂଦ୍ର ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍
ସେ ନିଜ ବଂଶର ସପ୍ତମ ପିଢିକୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାପରେ, ରାଜା, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ପୃଥୂଦକମିତି ଖ୍ଯାତଂ କାର୍ତିକେଯସ୍ଯ ଵ୍ନୃପ । ତତ୍ରାଭିଷେକଂ କୁର୍ଵୀତ ପିତୃଦେଵାର୍ଚନେ ରତଃ
କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ପ୍ରଥିତ ପୃଥୂଦକ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିନ ହୋଇ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଜ୍ଞାନାଜ୍ଜ୍ଞାନତୋ ଵାପି ସ୍ତ୍ରିଯା ଵା ପୁରୁଷେଣ ଵା । ଯତ୍କିଂଚିଦଶୁଭଂ କର୍ମ କୃତଂ ମାନୁଷବୁଦ୍ଧିନା
ଅଜ୍ଞାନରୁ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନପୂର୍ବକ, ନାରୀ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା, ମଣିଷ ମନରେ ଯେଉଁ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଛି—
ତତ୍ସର୍ଵଂ ନଶ୍ଯତେ ତତ୍ର ସ୍ନାତମାତ୍ରସ୍ଯ ଭାରତ । ଅଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଚାପି ଲଭତେ ସ୍ଵର୍ଗମେଵ ଚ
ସେସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ।
ପୁଣ୍ଯମାହୁଃ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରାତ୍ସରସ୍ଵତୀମ୍ । ସରସ୍ଵତ୍ଯାଶ୍ଚ ତୀର୍ଥାନି ତୀର୍ଥେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପୃଥୂଦକମ୍
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରୁ ସରସ୍ୱତୀ। ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରୁ ପୃଥୂଦକ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଉତ୍ତମେ ସର୍ଵତୀର୍ଥାନାଂ ଯସ୍ତ୍ଯଜେଦାତ୍ମନସ୍ତନୁମ୍ । ପୃଥୂଦକେ ଜପ୍ଯପରୋ ନୈଵ ସଂସରଣଂ ଲଭେତ୍
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ, ଯିଏ ପୃଥୂଦକରେ ଜପରେ ଲିନ ହୋଇ ନିଜ ଶରୀର ଛାଡ଼େ, ସେ ପୁଣର୍ଜନ୍ମ ପାଏ ନାହିଁ।
ଗୀତଂ ସନତ୍କୁମାରେଣ ଵ୍ଯାସେନ ଚ ମହାତ୍ମନା । ଵେଦେ ଚ ନିଯତଂ ରାଜନ୍ନଭିଗଚ୍ଛେତ୍ପୃଥୂଦକମ୍
ଏହି କଥା ସନତ୍କୁମାର ଓ ବ୍ୟାସଦେବ ଗାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହିଛି, ରାଜା—ପୃଥୂଦକକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ପୃଥୂଦକାତ୍ପୁଣ୍ଯତମଂ ନାନ୍ଯତ୍ତୀର୍ଥଂ ନରୋତ୍ତମ । ଏତନ୍ମେଧ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରଂ ଚ ପାଵନଂ ଚ ନ ସଂଶଯଃ
ପୃଥୂଦକଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା ପବିତ୍ର, ଶୁଭ୍ର ଓ ପାବନ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଦିଵଂ ଯାଂତି ଅପି ପାପକୃତୋ ଜନାଃ । ପୃଥୂଦକେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠମାହୁରେଵଂ ମନୀଷିଣଃ
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ପାପୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପୃଥୂଦକ ବିଷୟରେ ଏହିପରି କଥା ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଛନ୍ତି, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମଧୁସ୍ରଵଂ ଚ ତତ୍ରୈଵ ତୀର୍ଥଂ ଭରତସତ୍ତମ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ନରୋ ରାଜନ୍ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସେଠାରେ ମଧୁସ୍ରବ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ରାଜା, ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ।