କଚ୍ଚିତ୍ତେ ନିର୍ଦଯଂ ଚେତଃ କଚ୍ଚିଦସ୍ମାସୁ ନୋ ମତିଃ । କଚ୍ଚିତ୍କ୍ରୂରୋଽସି ହେ କାଂତ କଚ୍ଚିନ୍ମୁଷ୍ଣାସି ନୋ ମନଃ
'ତୁମର ହୃଦୟ ସତ୍ୟରେ କଠୋର କି? ତୁମର ମନ ଆମ ପାଖରେ ନାହିଁ କି? ପ୍ରିୟ, ତୁମେ କଠିନ କି? ତୁମେ ଆମର ମନ ଚୁରି କରୁଛ? '
କଚ୍ଚିନ୍ନ ପ୍ରତ୍ଯଯୋସ୍ମା ସୁ କଚ୍ଚିଦସ୍ମାନ୍ପରୀକ୍ଷସେ । କଚ୍ଚିନ୍ନିର୍ମମତା ଶୀଲଃ କଚ୍ଚିନ୍ମାଯାଵିଶାରଦଃ
'ତୁମେ ଆମ ପ୍ରତି କିଛି ମନ ଦେଉନାହାଁ କି? ତୁମେ ଆମକୁ ପରୀକ୍ଷା କରୁଛ କି? ତୁମର ସ୍ୱଭାବ ନିଷ୍ଠୁର କି? ତୁମେ ମାୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ କି?'
କଚ୍ଚିଚ୍ଚିତ୍ତେ ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁଂ ଚ ଵେତ୍ସି ଵିଜ୍ଞାନଲାଘଵମ୍ । କଚ୍ଚିନ୍ନିଷ୍କ୍ରମଣୋପାଯଂ ନ ଜାନାସି କୁତଃ ପୁନଃ
'ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବୁଝି ମନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାର କି? ନାହିଁ କି, ବାହାରିବା ଉପାୟ ଜାଣନାହାଁ କି? ଏହା କିପରି ହେବ?'
କଚ୍ଚିଦ୍ଵିନାପରାଧଂ ତୁ କିମସ୍ମାସୁ ପ୍ରକୁପ୍ଯସେ । କଚ୍ଚିଦ୍ଦୁଃଖଂ ନ ଜାନାସି ପରେଷାଂ ଵିପ୍ରଲଂଭନମ୍
'ଆମର କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାହିଁକି ତୁମେ ଆମ ପ୍ରତି ରୁଷ୍ଟ? ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖ ତୁମେ ଜାଣନାହାଁ କି?'
ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନଂ ଵିନା ନଷ୍ଟା ହୃଦଯେଶ୍ଵର ସାଂପ୍ରତମ୍ । ନ ଜୀଵାମୋଽଥ ଜୀଵାମଃ ପୁନସ୍ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନାଶଯା
'ହୃଦୟର ନାଥ, ତୁମକୁ ଦେଖିବା ବିନା ଏବେ ଆମେ ହାରାଇଗଲୁ; ଆମେ ବଞ୍ଚୁନାହିଁ, କିମ୍ବା ବଞ୍ଚୁଛୁ, ସେ ମାତ୍ର ତୁମକୁ ପୁଣି ଦେଖିବା ଆଶାରେ।'
ଵଯଂ ଚ ନୀଯତାଂ ତତ୍ର ଶୀଘ୍ରଂ ଯତ୍ର ଗତୋ ଭଵାନ୍ । ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନହରୋ ଧାତା ଵ୍ଯଧାନ୍ମୋଦାଂକୁରଚ୍ଛିଦାମ୍
'ଆମକୁ ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ଗଲେ ସେଠାକୁ ନେଉ; ଯିଏ ଆମକୁ ତୁମର ଦର୍ଶନରୁ ବଞ୍ଚିତ କଲେ, ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଆମର ଆନନ୍ଦର ଅଂକୁର କାଟିଦେଲେ।'
ସର୍ଵଥା ଦର୍ଶନଂ ଦେହି କାରୁଣ୍ଯଂ ଭଜ ସର୍ଵଥା । ପର୍ଯ୍ଯଂତଂ ନ ପ୍ରପଶ୍ଯଂତି କସ୍ଯ ଚିତ୍ସୁଜନା ଜନାଃ
'ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଆମକୁ ତୁମର ଦର୍ଶନ ଦିଅ, ସମସ୍ତ ରୂପରେ କୃପା କର; କାରଣ, ଭଲ ଲୋକମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ କାହା ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଦୟାର ସୀମା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।'
ଇତ୍ଥଂ ଵିଲପ୍ଯତାଃ କନ୍ଯାଃ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ବହୁକ୍ଷଣମ୍ । ପିତୁର୍ଭଯାଦ୍ଗୃହଂ ଗଂତୁଂ ଶୀଘ୍ରମାରେଭିରେ ତତଃ
ଏଭଳି କନ୍ୟାମାନେ ବିଳାପ କରି, ବହୁ ଖଣ୍ଡ ଅପେକ୍ଷା କରି, ବାପାଙ୍କ ଭୟରେ ଶୀଘ୍ର ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତ୍ପ୍ରେମନିଗଡୈର୍ବଦ୍ଧା ଭୃଶଂ ଵିରହଵିକ୍ଲଵାଃ । କଥଂଚିଦ୍ଧୈର୍ଯମାଲଂବ୍ଯ ତାଃ ସ୍ଵଂସ୍ଵଂ ଗୃହମାଗତାଃ
ସେଇ ପ୍ରେମର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧା, ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ କିଛିପରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ନିଜ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ।
ଆଗତ୍ଯ ପତିତାଃ ସର୍ଵା ମାତୄଣାଂ ତୁ ସମୀପତଃ । କିମେତନ୍ମାତୃଭିଃ ପୃଷ୍ଟାଃ କୁତଃ କାଲାତ୍ଯଯୋଽଭଵତ୍
ଘରକୁ ଫେରି, ସମସ୍ତେ ମାଆଙ୍କ ପାଖରେ ପଡ଼ିଲେ; ମାଆମାନେ ପଚାରିଲେ, 'ଏହା କଣ? ଏତେ ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି?'
କ୍ରୀଡଂତ୍ଯଃ କିନ୍ନରୀଭିସ୍ତୁ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସଂଗତକଂ ଯଦା । ସଂସ୍ଥିତାସ୍ତେନ ନ ଜ୍ଞାତୋ ଦିଵସୋଽଚ୍ଛୋଦସରୋଵରେ
ଆମେ ସହଯାତୀ ସହ କିନ୍ନରୀମାନେ ସହ ଖେଳୁଥିଲୁ, ସେଇ ଅଚ୍ଛୋଦ ସରୋବର ପାଖରେ ଦିନ କେବେ କଟିଗଲା ଜଣା ପଡ଼ିଲା ନାହିଁ।
ପଥି ଶ୍ରାଂତା ଵଯଂ ମାତଃ ସଂତାପସ୍ତେନ ନସ୍ତନୌ । ମୋହେନ ମହତା ଵକ୍ତୁଂ ନ କେନାପ୍ଯୁତ୍ସହାମହେ
ମାଆ, ରାସ୍ତାରେ ଆମେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲୁ, ଏହିଥିରୁ ଦୁଃଖ ହେଲା। ବଡ଼ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, କେହି କିଛି କହିବାକୁ ଆତୁର ହେଲୁ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଲୁଠିତାସ୍ତତ୍ର ମଣିଭୂମୌ କୁମାରିକାଃ । ଆକାରଂ ଗୋପଯଂତ୍ଯସ୍ତା ମୁଗ୍ଧା ଜଲ୍ପଂତି ମାତୃଭିଃ
ଏଭଳି କହି, ସେଇ କନ୍ୟାମାନେ ମଣିମାଟିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, ନିଜ ଭାବ ଲୁଚାଇ, ନିର୍ମଳ ଭାବେ ମାଆମାନେ ସହ କଥା ହେଉଥିଲେ।
କାଚିନ୍ନର୍ତଯତି କ୍ରୀଡାମଯୂରଂ ନ ମୁଦା ତଦା । ନ ପାଠଯତି ତଂ କୀରଂ ପଂଜରେଽନ୍ଯା କୁତୂହଲାତ୍
କେହି ଖେଳୁଥିବା ମୟୂରକୁ ଆନନ୍ଦରେ ନଚାଉନାହାନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ କେହି ଆଗ୍ରହରେ ପିଞ୍ଜରାର ଶୁଆକୁ ପାଠ ପଢ଼ାଉନାହାନ୍ତି।
ଲାଲଯେନ୍ନକୁଲଂ ନାନ୍ଯା ନୋଲ୍ଲାପଯତି ସାରିକାମ୍ । ଅପରାତୀଵ ସଂମୁଗ୍ଧା ନୈଵ ଖେଲତି ସାରସୈଃ
ଅନ୍ୟେ କେହି ନକୁଳକୁ ମାନେଇ ନାହାନ୍ତି, ସାରିକା ସହ କଥା ହେଉନାହାନ୍ତି; ଆଉ ଅନ୍ୟେ କେହି ମନେ ମନେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ସାରସ ପକ୍ଷୀ ସହ ଖେଳୁନାହାନ୍ତି।
ଭେଜିରେ ନ ଵିନୋଦଂ ତା ରେମିରେ ନୈଵ ମଂଦିରେ । ଊଚିରେ ବାଂଧଵୈର୍ନାଲଂ ଵୀଣାଵାଦ୍ଯଂ ନ ଚକ୍ରିରେ
ସେମାନେ କୌଣସି ମଜା ଖୋଜିଲେ ନାହିଁ, ମନ୍ଦିରରେ ଆନନ୍ଦ ମାନିଲେ ନାହିଁ; ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ କଥା ହେଉନାହାନ୍ତି, ବୀଣା ରବାବ ମାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ।
କଲ୍ପଦ୍ରୁମପ୍ରସୂନଂ ଯତ୍ସର୍ଵଂ ତଚ୍ଚାନଲୋପମମ୍ । ମଂଦାରକୁସୁମାମୋଦି ନ ପପୁର୍ମଧୁରଂ ମଧୁ
କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ସମସ୍ତ ଫୁଲ, ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ, ସେମାନେ ପାଇଁ ମଧୁର ଲାଗୁନାହିଁ।
ଯୋଗିନ୍ଯ ଇଵ ତାଃ କନ୍ଯା ନାସାଗ୍ରନ୍ଯସ୍ତଲୋଚନାଃ । ଅଲକ୍ଷ୍ଯଧ୍ଯାନସଂତାନାଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାନସାଃ
ଯେପରି ଯୋଗିନୀମାନେ, ସେଇ କନ୍ୟାମାନେ ନାକର ଟିପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିଲେ, ନିଜ ଧ୍ୟାନ ଲୁଚାଇ ରଖି, ମନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଲଗାଇ ରଖିଥିଲେ।
ଚଂଦ୍ରକାଂତମଣିଚ୍ଛନ୍ନେ ସ୍ରଵଦ୍ଵାରିଣି କଂଦରେ । କ୍ଷଣଂ ଵାତାଯନେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଜଲଯଂତ୍ରଗୃହେକ୍ଷଣମ୍
ଚାଁଦ୍ରକାଁତ ମଣି ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ଝରିଥିବା ପାଣିର ଗୁହାରେ, ସେମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବାଟିକିଆରେ ଦଢ଼ି, ଘରର ଜଳଯନ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ରଚଯଂତି କ୍ଷଣଂ ଶଯ୍ଯାଂ ଦୀର୍ଘିକାଂ ଭୋଜିନୀଦଲୈଃ । ଵୀଜ୍ଯମାନାଃ ସଖୀଭିସ୍ତାଃ ଶୀତଲୈର୍ନଲିନୀଦଲୈଃ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ, ସେମାନେ ଭୋଜନ ପୋଖରୀର ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶଯ୍ୟା ତିଆରି କଲେ; ସଖୀମାନେ ଶୀତଳ ପଦ୍ମପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପଖା ଝାଲିଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ଯୁଗସମାଂ ରାତ୍ରିମନଯଂସ୍ତା ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ । କଥଂଚିଦ୍ଧାରଣଂ କୃତ୍ଵା ଵିହ୍ଵଲାଃ ସଜ୍ଵରା ଇଵ
ଏଭଳି, ସେଇ ମହିଳାମାନେ ଏକ ଯୁଗ ସମାନ ରାତି କଟାଇଲେ, କିଛିପରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ।
ପ୍ରାତର୍ଵ୍ଯୋମମଣିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମନ୍ଯମାନାଃ ସ୍ଵଜୀଵିତମ୍ । ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯ ମାତରଂ ସ୍ଵାଂସ୍ଵାଂ ଗୌରୀଂ ପୂଜଯିତୁଂ ଗତାଃ
ପ୍ରଭାତରେ ଆକାଶର ମଣିକୁ ଦେଖି, ନିଜ ଜୀବନକୁ ଭାବି, ସେମାନେ ମାଆଙ୍କୁ ଖବର ଦେଇ, ନିଜ ନିଜ ଗୌରୀଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଗଲେ।
ସ୍ନାତ୍ଵା ତେନ ଵିଧାନେନ ପୁଷ୍ପୈର୍ଧୂପୈସ୍ତଥା ପୁନଃ । ଵିଧାଯ ପୂଜନଂ ଦେଵ୍ଯା ଗାଯଂତ୍ଯସ୍ତତ୍ର ତାଃ ସ୍ଥିତାଃ
ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପୁଷ୍ପ ଓ ଧୂପ ଦେଇ, ପୁନି ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରି, ସେଠାରେ ଗୀତ ଗାଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ଵିପ୍ରଃ ସ୍ନାତୁଂ ସୋଽପି ସମାଗତଃ । ପିତୁରାଶ୍ରମତସ୍ତସ୍ମାଦଚ୍ଛୋଦେଽତ୍ର ସରୋଵରେ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଟିଏ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରୁ ଏଠାରେ ଅଚ୍ଛୋଦ ସରୋବରକୁ ଆସିଲେ।
ମିତ୍ରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ରାତ୍ର୍ଯଂତେ ପଦ୍ମିନ୍ଯ ଇଵ କନ୍ଯକାଃ । ତତ୍ଫୁଲ୍ଲନଯନା ଜାତାସ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣମ୍
ରାତି ଶେଷରେ ସେମାନେ ମିତ୍ରକୁ ଦେଖି, କନ୍ୟାମାନେ ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ପରି ଖିଳିଉଠିଲେ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଖିଳିଗଲା।
ଗତ୍ଵା ତତ୍ରୈଵ ତାଃ କନ୍ଯା ସମୀପଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ । ସଵ୍ଯାପସଵ୍ଯବଂଧେନ ଭୁଜପାଶଂ ଚ ଚକ୍ରିରେ
ସେଠାକୁ ଯାଇ, କନ୍ୟାମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଦୁଇ ପଟରୁ ହାତ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ଗତୋଽସି ପ୍ରିଯ ପୂର୍ଵେଦ୍ଯୁର୍ଗଂତୁମଦ୍ଯ ନ ଲଭ୍ଯତେ । ଵୃତସ୍ତ୍ଵଂ ନୂନମସ୍ମାଭିର୍ନାତ୍ର ତେଽସ୍ତି ଵିଚାରଣା
ତୁମେ ଗତକାଲି ଯାଇଥିଲ, ପ୍ରିୟା; ଆଜି ତୁମେ ଯିବାକୁ ପାରିବ ନାହିଁ। ଏବେ ଆମେ ତୁମକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛୁ; ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଚିନ୍ତାବିଚାର ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରହସନ୍ବାହୁପାଶଗଃ । ଯୁଷ୍ମାଭିରୁଚ୍ଯତେ ଭଦ୍ରମନୁକୂଲଂ ପ୍ରିଯଂ ଵଚଃ
ଏପରି କହିଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହସି ହସି କହିଲେ, ହାତ ମୁଡି: 'ତୁମେ ଯାହା କହିଲ, ତାହା ଭଲ, ମଧୁର ଓ ପ୍ରିୟ କଥା।'
ପ୍ରଥମାଶ୍ରମନିଷ୍ଠସ୍ଯ କିଂତୁ ନଶ୍ଯେତ ମେ ଵ୍ରତମ୍ । ଵିଦ୍ଯାଭ୍ଯସନଶୀଲସ୍ଯ ନାଭୂତ୍ପାରଂ ଗୁରୋଃ କୁଲେ
ମୁଁ ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲି, ତେଣୁ ମୋ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ ହେବ। ଯିଏ ଶିକ୍ଷା ଓ ଅନୁଶାସନରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ଅନ୍ତିମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପାଇପାରେ ନାହିଁ।
ଆଶ୍ରମେ ଯତ୍ର ଯୋ ଧର୍ମୋ ରକ୍ଷଣୀଯଃ ସୁପଂଡିତୈଃ । ଵିଵାହୋଽଯମତୋ ମନ୍ଯେ ନ ଧର୍ମ ଇତି କନ୍ଯକାଃ
ଆଶ୍ରମରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ଏଠି ଅଛି। ଏହିଠାରେ ବିବାହ ଧର୍ମ ନୁହେଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ, ହେ କନ୍ୟାମାନେ।