ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କୃତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଚ ଋଣତ୍ରଯାତ୍ । ଗଣେଶ୍ଵରସମୀପେ ତୁ ଗଂଗାଵଦନମୁତ୍ତମମ୍
ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇଲେ, ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଗଣେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗଙ୍ଗା ମୁଖ ଅଛି।
ଅକାମୋ ଵା ସକାମୋ ଵା ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ମାନଵଃ । ଆଜନ୍ମଜନିତୈଃ ପାପୈର୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଚାହିଁ କିମ୍ବା ଅଚାହିଁ, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଜନ୍ମରୁ ଜମା ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଦା ପର୍ଵଦିଵସେ ସ୍ନାନଂ ତତ୍ର ସମାଚରେତ୍ । ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କୃତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଚ ଋଣତ୍ରଯାତ୍
ସବୁବେଳେ ପର୍ବଦିନରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇଲେ, ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ପ୍ରଯାଗେ ଯତ୍ଫଲଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଶଂକରେଣ ମହାତ୍ମନା । ତଦେଵ ନିଖିଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଗଂଗାରାହ୍ଵର୍କସଂଗମେ
ପ୍ରୟାଗରେ ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ଯେତେକି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଗଙ୍ଗାରାହ୍ୱର ସଙ୍ଗମରେ ମିଳେ।
ତସ୍ଯୈଵଂ ପଶ୍ଚିମେ ସ୍ଥାନେ ସମୀପେନାତିଦୂରତଃ । ଦଶାଶ୍ଵମେଧିକଂ ନାମ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ଏହିପରି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ସେଠାରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ 'ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ' ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି।
ଉପୋଷ୍ଯ ରଜନୀମେକାଂ ମାସି ଭାଦ୍ରପଦେ ତଥା । ଅମାଵସ୍ଯାଂ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଵ୍ରଜେଦ୍ଵୈ ଯତ୍ର ଶଂକରଃ
ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ ଏକ ରାତି ଉପବାସ କରି, ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଶଙ୍କର ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଇଥାଏ।
ସର୍ଵଦା ପର୍ଵଦିଵସେ ସ୍ନାନଂ ତତ୍ର ସମାଚରେତ୍ । ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କୃତ୍ଵା ଅଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସବୁବେଳେ ପର୍ବଦିନରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ଦଶାଶ୍ଵମେଧାତ୍ପଶ୍ଚିମତୋ ଭୃଗୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମଃ । ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ଈଶ୍ଵରଂ ପର୍ଯୁପାସତ
ଦଶାଶ୍ୱମେଧର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୃଗୁ ଋଷି ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ।
ଵଲ୍ମୀକାଵସ୍ଥିତଶ୍ଚାସୌ ଦକ୍ଷିଣଂ ଚ ନିକେତନମ୍ । ଆଶ୍ଚର୍ଯଂ ଚ ମହଜ୍ଜାତମୁମାଯାଃ ଶଂକରସ୍ଯ ଚ
ସେ ଭୃଗୁ ଏକ ବାଲୁକା ଗୁହାରେ ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନିବାସ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିଲା। ଏଠାରେ ଉମା ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା।
ଗୌରୀ ତୁ ପୃଚ୍ଛତେ ଦେଵଂ କୋଯମତ୍ର ତୁ ସଂସ୍ଥିତଃ । ଦେଵୋ ଵା ଦାନଵୋ ଵାଥ କଥଯସ୍ଵ ମହେଶ୍ଵର
ଗୌରୀ ତାପରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଏଠାରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି? ଏହେ ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବ? ମହେଶ୍ୱର, ମୋତେ କହ।'
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ-। ଭୃଗୁର୍ନାମ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷୀଣାଂ ପ୍ରଵରୋ ମୁନିଃ । ଧ୍ଯାଯତେ ମାଂ ସମାଧିସ୍ଥୋ ଵରଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ପ୍ରିଯେ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: 'ଏହେ ଭୃଗୁ ନାମକ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ। ସେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ ମୋତେ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ପ୍ରିୟେ।'
ତତ୍ର ପ୍ରହସିତା ଦେଵୀ ଈଶ୍ଵରଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ । ଧୂମାଵର୍ତଶିଖା ଜାତା ତତୋଽଦ୍ଯାପି ନ ତୁଷ୍ଯସି । ଦୁରାରାଧ୍ଯୋଽସି ତେନ ତ୍ଵଂ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ତାପରେ ଦେବୀ ହସି କହିଲେ: 'ଧୂମର ଏକ ଶିଖା ଉଠିଛି, ତଥାପି ତୁମେ ଏଯାଁ ଯାଏଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନାହାଁ। ଏହିଥିରୁ ବୁଝାଯାଏ ତୁମେ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ଏଠିରେ ଆଉ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।'
ଦେଵ ଉଵାଚ-। ନ ଜ୍ଞାଯସେ ମହାଦେଵି ଅଯଂ କ୍ରୋଧେନ ଚେଷ୍ଟିତଃ । ଦର୍ଶଯାମି ଯଥାତଥ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ତେ ଚ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଦେବତା କହିଲେ: 'ମହାଦେବୀ, ତୁମେ ବୁଝିପାରୁନାହାଁ। ଏହା କ୍ରୋଧରେ ହେଉଛି। ମୁଁ ସତ୍ୟ ଦେଖେଇବି ଏବଂ ତୁମ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବି।'
ସ୍ମାରିତୋ ଦେଵଦେଵେନ ଧର୍ମରୂପୋ ଵୃଷସ୍ତଦା । ସ୍ମରଣାଦେଵ ଦେଵସ୍ଯ ଵୃଷଃ ଶୀଘ୍ରମୁପସ୍ଥିତଃ
ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ, ଧର୍ମର ରୂପ ଥିବା ବୃଷଭ ତୁରନ୍ତ ଆସିଗଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମାତ୍ରେ ବୃଷଭ ଶୀଘ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ପ୍ରାହାସୌ ମାନୁଷୀଂ ଵାଚମାଦେଶୋ ଦୀଯତାଂ ପ୍ରଭୋ । ଵଲ୍ମୀକୈଶ୍ଛାଦିତୋ ଵିପ୍ର ଏନଂ ଭୂମୌ ନିପାତଯ
ସେ ମନୁଷ୍ୟର ଭାଷାରେ କହିଲେ: 'ପ୍ରଭୁ, ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ। ବାଲୁକା ଗୁହାରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରନ୍ତୁ।'
ଯୋଗସ୍ଥସ୍ତୁ ତତୋ ଧ୍ଯାଯଂସ୍ତତସ୍ତେନ ନିପାତିତଃ । ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍କ୍ରୋଧସଂତପ୍ତୋ ହସ୍ତମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ତଵାନ୍ଵୃଷମ୍
ଯୋଗରେ ଲୀନ ଥିବା ଭୃଗୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ସେ ବୃଷଭ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲେ। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କ୍ରୋଧରେ ତିବ୍ର ହୋଇ, ହାତ ଉଠାଇ ବୃଷଭଙ୍କ ଉପରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଏଵଂ ସଂଭାଷମାଣସ୍ତୁ କୁତ୍ର ଗଚ୍ଛସି ଭୋ ଵୃଷ । ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵାମଥ ପାପ୍ମାନଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ହନ୍ମ୍ଯହଂ ଵୃଷ
ଏଭଳି କହିବା ସମୟରେ ସେ କହିଲେ, 'ହେ ବୃଷ, କେଉଁଠି ଯାଉଛୁ? ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି, ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ସାମ୍ନାରେ ସଂହାର କରିଦେବି।'
ଧର୍ଷିତସ୍ତୁ ତଦା ଵିପ୍ରୋ ହ୍ଯଂତରିକ୍ଷଂ ଗତଂ ଵୃଷମ୍ । ଆକାଶେ ପ୍ରେକ୍ଷତେ ଭୂଯ ଏତଦଦ୍ଭୁତମୁତ୍ତମମ୍
ତାପରେ, ବୃଷଟି ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ହେବା ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଟି ଦେଖିଲେ ବୃଷଟି ଆକାଶକୁ ଉଠିଯାଉଛି; ସେ ଆକାଶକୁ ଦେଖି ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରହସିତେ ରୁଦ୍ରେ ଋଷିରଗ୍ରେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ତୃତୀଯଂ ଲୋଚନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈଲକ୍ଷ୍ଯାତ୍ପତିତୋ ଭୁଵି
ତାପରେ ରୁଦ୍ର ହସିଲେ, ଋଷି ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ତୃତୀୟ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି ସେ ଲଜ୍ଜାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦଂଡଵଦ୍ଭୂମୌ ସ୍ତୁଵତେ ପରମେଶ୍ଵରମ୍ । ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଭୂତନାଥଂ ଭଵୋଦ୍ଭଵଂ ତ୍ଵାମହଂ ଦିଵ୍ଯରୂପମ୍ । ଭଵଭୀତୋ ଭୁଵନପତେ ଭୂତଂ ଵିଜ୍ଞାପଯେ କିଂଚିତ୍
ସେ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ: 'ଭୂତନାଥ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ, ଦିବ୍ୟ ରୂପଧାରୀ, ମୁଁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।'
ତ୍ଵଦ୍ଗୁଣନିକରାନ୍ଵକ୍ତୁଂ କଃ ଶକ୍ତୋ ଭଵତି ମାନୁଷୋ ନାଥ । ଵାସୁକିରଯଂ ହି କଦାଚିଦ୍ଵଦନସହସ୍ରଂ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ଯ
ହେ ନାଥ, ମାନବମାନେ କିଏ ଆପଣଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଯଦି ବାସୁକିଙ୍କ ପାଖରେ ହଜାରଟି ମୁହଁ ଥାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କହିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଭକ୍ତ୍ଯା ତଵାପି ଶଂକରଭୁଵନପତେ ତ୍ଵତ୍ସ୍ତୁତୌ ତୁ ମୁଖରସ୍ଯ । ଵଂଦ୍ଯ କ୍ଷମସ୍ଵ ଭଵନ୍ପ୍ରସୀଦ ମେ ତଵ ଚରଣପତିତସ୍ଯ
ତଥାପି, ହେ ଶଙ୍କର, ଜଗତ୍ପତି, ମୋର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଛି, ଯଦିଓ ମୁଁ ବହୁତ କଥା କହିଯାଏ; ଦୟାକରି ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତୁ।
ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥିତ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତୌ ଵିନାଶନେ ଦେଵ । ତ୍ଵାଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଭୁଵନପତେ ଭୁଵନେଶ୍ଵର ନୈଵ ଦୈଵତଂ କିଂଚିତ୍
ହେ ଦେବ, ଆପଣ ସତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ତିନିଟି ଗୁଣ; ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ଥିତି ଓ ବିନାଶ ମଧ୍ୟ ଆପଣ; ହେ ଜଗତ୍ପତି, ଆପଣକୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ଜଗତରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ।
ଯମନିଯମଯଜ୍ଞଦାନୈର୍ଵେଦାଭ୍ଯାସାଵଧାରଣୋଦ୍ଯୋଗାତ୍ । ତ୍ଵଦ୍ଭକ୍ତେଃ ସର୍ଵମିଦଂ ନାର୍ହତି କଲାସହସ୍ରାଂଶେନ
ଯମ, ନିୟମ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭକ୍ତିର ଏକ ଅଂଶ ସମ୍ମିଳିତ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଉତ୍କୃଷ୍ଟରସରସାଯନଖଡ୍ଗାଂଜନପାଦୁକାଦି ସିଦ୍ଧିର୍ଵା । ଚିହ୍ନାନି ଭଵତ୍ପ୍ରଣତାନାଂ ଦୃଶ୍ଯଂତ ଇହ ଜନ୍ମନି ପ୍ରକଟମ୍
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରସ, ରସାୟନ, ଖଡ଼ଗ, ଅଞ୍ଜନ, ପାଦୁକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସିଦ୍ଧିମାନ୍ୟ—ଏହା ସବୁ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ।
ଶାଠ୍ଯେନ ନମତି ଯଦ୍ଯପି ଦଦାସି ତ୍ଵଂ ଧର୍ମମିଚ୍ଛତାଂ ଦେଵ । ଭକ୍ତିର୍ଭଵଚ୍ଛେଦକରୀ ମୋକ୍ଷାଯ ଵିନିର୍ମିତା ନାଥ
ଯଦିଓ କେହି କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣାମ କରେ, ଆପଣ ଧର୍ମ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଇଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତି ଯାହା ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନ କାଟେ, ଏହା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ହିଁ ନିର୍ମିତ।
ପରଦାରପରସ୍ଵରତଂ ପରିଭଵପରିଦୁଃଖଶୋକସଂତପ୍ତମ୍ । ପରଵଦନଵୀକ୍ଷଣପରଂ ପରମେଶ୍ଵର ମାଂ ପରିତ୍ରାହି
ମୁଁ ପରସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପରଧନରେ ଆସକ୍ତ, ଅପମାନ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନି—ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ।
ଅଲୀକାଭିମାନଦଗ୍ଧଂ କ୍ଷଣଭଂଗୁରଵିଭଵଵିଲସିତଂ ଦେଵ । କ୍ରୂରଂ କୁପଥାଭିମୁଖଂ ପତିତଂ ମାଂ ତ୍ରାହି ଦେଵେଶ
ମୁଁ ମିଥ୍ୟା ଅଭିମାନରେ ପୋଡ଼ିଯାଇଛି, ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଭଙ୍ଗୁର ସମୃଦ୍ଧିରେ ମନ ଲଗାଇଛି, କ୍ରୂର ଓ ଖରାପ ପଥରେ ଝୁକିଛି, ପତିତ—ହେ ଦେବେଶ, ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ।
ଦୀନେଂଦ୍ରିଯଗଣସାର୍ଥୈର୍ବଂଧୁଜନୈରେଵ ପୂରିତା ଆଶା । ତୁଚ୍ଛା ତଥାପି ଶଂକର କିଂ ମୂଢଂ ମାଂ ଵିଡଂବଯସି
ମୋର ଆଶାଗୁଡ଼ିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଛି; ତଥାପି ସେଗୁଡ଼ିକ ନିରର୍ଥକ। ତଥାପି, ହେ ଶଙ୍କର, ଆପଣ କାହିଁକି ଏମିତି ମୂଢ଼ ମୋତେ ଉପହାସ କରୁଛନ୍ତି?
ତୃଷ୍ଣାଂ ହରସ୍ଵ ଶୀଘ୍ରଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ମାଂ ଦେହି ହୃଦଯଵାସିନୀଂ ନିତ୍ଯାମ୍ । ଛିଂଧି ମଦମୋହପାଶାନୁତ୍ତାରଯ ମାଂ ମହାଦେଵ
ମୋର ତୃଷ୍ଣାକୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କରନ୍ତୁ; ହୃଦୟରେ ନିତ୍ୟ ବସିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ। ମୋର ଅଭିମାନ ଓ ମୋହର ବନ୍ଧନ କାଟନ୍ତୁ, ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ, ହେ ମହାଦେବ।