ଘୃତେନ ଦୀପଂ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯ ଘୃତେନ ସ୍ନାପଯେଚ୍ଛିଵମ୍ । ସଘୃତଂ ଶ୍ରୀଫଲଂ ଦତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଚାଂତେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
—ଘିଅର ଦୀପ ଜଳାଇ, ଘିଅରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଘିଅ ସହିତ ନଡ଼ିଆ ଦେଇ, ଶେଷରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି—
ଘଂଟାଭରଣସଂଯୁକ୍ତାଂ କପିଲାଂ ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ଶିଵତୁଲ୍ଯୋ ନରୋ ଭୂତ୍ଵା ନ ଚେହ ଜାଯତେ ପୁନଃ
ଘଣ୍ଟା ଓ ଅଳଙ୍କାର ଲଗାଇଥିବା କପିଳା ଗାଈ ଯିଏ ଦାନ କରେ, ସେ ଶିବଙ୍କ ସମାନ ହୁଏ ଏବଂ ଏ ଜଗତରେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ।
ଅଂଗାରକଦିନେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ତୁ ଵିଶେଷତଃ । ସ୍ନାପଯିତ୍ଵା ଶିଵଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଭୋଜନମ୍
ଅଙ୍ଗାରକ ଦିନରେ, ବିଶେଷକରି ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନରେ, ଭକ୍ତିସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅଂଗାରକନଵମ୍ଯାଂ ତୁ ଅମାଵସ୍ଯାଂ ତଥୈଵ ଚ । ସ୍ନାପଯେତ୍ତତ୍ର ଯତ୍ନେନ ରୂପଵାନ୍ସୁଭଗୋ ଭଵେତ୍
ଅଙ୍ଗାରକ ନବମୀ ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ, ଲୋକେ ରୂପବାନ ଏବଂ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୁଏ।
ଘୃତେନ ସ୍ନାପଯେଲ୍ଲିଂଗଂ ପୂଜଯେଦ୍ଭକ୍ତିତୋ ଦ୍ଵିଜାନ୍ । ପୁଷ୍ପକେଣ ଵିମାନେନ ସହସ୍ରୈଃ ପରିଵାରିତଃ
ଘିଅରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରି, ହଜାର ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ବସି—
ଶୈଵଂ ପଦମଵାପ୍ନୋତି ନାତ୍ର ଚାଭିଗତଂ ଭଵେତ୍ । ଅକ୍ଷଯଂ ମୋଦତେ କାଲଂ ଯଥା ରୁଦ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ
—ଶିବ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ପୁଣି ଏଠିକୁ ଆସେନାହିଁ; ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଅକ୍ଷୟ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଯଦା ତୁ କର୍ମସଂଯୋଗାନ୍ମର୍ତ୍ଯଲୋକମୁପାଗତଃ । ରାଜା ଭଵତି ଧର୍ମିଷ୍ଠୋ ରୂପଵାନ୍ଜାଯତେ ବଲୀ
ଯେତେବେଳେ କର୍ମର ଫଳରେ ମଣିଷ ଲୋକକୁ ଆସେ, ସେ ଧର୍ମିକ ରାଜା ହୁଏ, ରୂପବାନ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ ରାଜେଂଦ୍ର ଋଷିତୀର୍ଥମନୁତ୍ତମମ୍ । ତୃଣବିଂଦୁଋଷିର୍ନାମ ଶାପଦଗ୍ଧୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ତାପରେ, ହେ ରାଜା, ଉତ୍ତମ ଋଷିତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ତୃଣବିନ୍ଦୁ ନାମକ ଋଷି ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ରହୁଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯତୀର୍ଥପ୍ରଭାଵେଣ ପାପମୁକ୍ତୋଽଭଵଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ ରାଜେଂଦ୍ର ଗଣେଶ୍ଵରମନୁତ୍ତମମ୍
ସେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ପ୍ରଭାବରେ, ଦ୍ୱିଜନ୍ମା ମନୁଷ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହା ପରେ, ରାଜା, ସେ ଗଣମାନ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଶ୍ରାଵଣେମାସି ସଂପ୍ରାପ୍ତେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଚତୁର୍ଦଶୀମ୍ । ସ୍ନାତମାତ୍ରୋ ନରସ୍ତତ୍ର ରୁଦ୍ରଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଶ୍ରାବଣ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ।
ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କୃତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଚ ଋଣତ୍ରଯାତ୍ । ଗଣେଶ୍ଵରସମୀପେ ତୁ ଗଂଗାଵଦନମୁତ୍ତମମ୍
ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇଲେ, ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଗଣେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗଙ୍ଗା ମୁଖ ଅଛି।
ଅକାମୋ ଵା ସକାମୋ ଵା ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ମାନଵଃ । ଆଜନ୍ମଜନିତୈଃ ପାପୈର୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଚାହିଁ କିମ୍ବା ଅଚାହିଁ, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଜନ୍ମରୁ ଜମା ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଦା ପର୍ଵଦିଵସେ ସ୍ନାନଂ ତତ୍ର ସମାଚରେତ୍ । ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କୃତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଚ ଋଣତ୍ରଯାତ୍
ସବୁବେଳେ ପର୍ବଦିନରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇଲେ, ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ପ୍ରଯାଗେ ଯତ୍ଫଲଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଶଂକରେଣ ମହାତ୍ମନା । ତଦେଵ ନିଖିଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଗଂଗାରାହ୍ଵର୍କସଂଗମେ
ପ୍ରୟାଗରେ ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ଯେତେକି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଗଙ୍ଗାରାହ୍ୱର ସଙ୍ଗମରେ ମିଳେ।
ତସ୍ଯୈଵଂ ପଶ୍ଚିମେ ସ୍ଥାନେ ସମୀପେନାତିଦୂରତଃ । ଦଶାଶ୍ଵମେଧିକଂ ନାମ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ଏହିପରି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ସେଠାରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ 'ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ' ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି।
ଉପୋଷ୍ଯ ରଜନୀମେକାଂ ମାସି ଭାଦ୍ରପଦେ ତଥା । ଅମାଵସ୍ଯାଂ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଵ୍ରଜେଦ୍ଵୈ ଯତ୍ର ଶଂକରଃ
ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ ଏକ ରାତି ଉପବାସ କରି, ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଶଙ୍କର ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଇଥାଏ।
ସର୍ଵଦା ପର୍ଵଦିଵସେ ସ୍ନାନଂ ତତ୍ର ସମାଚରେତ୍ । ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କୃତ୍ଵା ଅଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସବୁବେଳେ ପର୍ବଦିନରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ଦଶାଶ୍ଵମେଧାତ୍ପଶ୍ଚିମତୋ ଭୃଗୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମଃ । ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ଈଶ୍ଵରଂ ପର୍ଯୁପାସତ
ଦଶାଶ୍ୱମେଧର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୃଗୁ ଋଷି ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ।
ଵଲ୍ମୀକାଵସ୍ଥିତଶ୍ଚାସୌ ଦକ୍ଷିଣଂ ଚ ନିକେତନମ୍ । ଆଶ୍ଚର୍ଯଂ ଚ ମହଜ୍ଜାତମୁମାଯାଃ ଶଂକରସ୍ଯ ଚ
ସେ ଭୃଗୁ ଏକ ବାଲୁକା ଗୁହାରେ ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନିବାସ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିଲା। ଏଠାରେ ଉମା ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା।
ଗୌରୀ ତୁ ପୃଚ୍ଛତେ ଦେଵଂ କୋଯମତ୍ର ତୁ ସଂସ୍ଥିତଃ । ଦେଵୋ ଵା ଦାନଵୋ ଵାଥ କଥଯସ୍ଵ ମହେଶ୍ଵର
ଗୌରୀ ତାପରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଏଠାରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି? ଏହେ ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବ? ମହେଶ୍ୱର, ମୋତେ କହ।'
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ-। ଭୃଗୁର୍ନାମ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷୀଣାଂ ପ୍ରଵରୋ ମୁନିଃ । ଧ୍ଯାଯତେ ମାଂ ସମାଧିସ୍ଥୋ ଵରଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ପ୍ରିଯେ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: 'ଏହେ ଭୃଗୁ ନାମକ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ। ସେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ ମୋତେ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ପ୍ରିୟେ।'
ତତ୍ର ପ୍ରହସିତା ଦେଵୀ ଈଶ୍ଵରଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ । ଧୂମାଵର୍ତଶିଖା ଜାତା ତତୋଽଦ୍ଯାପି ନ ତୁଷ୍ଯସି । ଦୁରାରାଧ୍ଯୋଽସି ତେନ ତ୍ଵଂ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ତାପରେ ଦେବୀ ହସି କହିଲେ: 'ଧୂମର ଏକ ଶିଖା ଉଠିଛି, ତଥାପି ତୁମେ ଏଯାଁ ଯାଏଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନାହାଁ। ଏହିଥିରୁ ବୁଝାଯାଏ ତୁମେ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ଏଠିରେ ଆଉ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।'
ଦେଵ ଉଵାଚ-। ନ ଜ୍ଞାଯସେ ମହାଦେଵି ଅଯଂ କ୍ରୋଧେନ ଚେଷ୍ଟିତଃ । ଦର୍ଶଯାମି ଯଥାତଥ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ତେ ଚ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଦେବତା କହିଲେ: 'ମହାଦେବୀ, ତୁମେ ବୁଝିପାରୁନାହାଁ। ଏହା କ୍ରୋଧରେ ହେଉଛି। ମୁଁ ସତ୍ୟ ଦେଖେଇବି ଏବଂ ତୁମ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବି।'
ସ୍ମାରିତୋ ଦେଵଦେଵେନ ଧର୍ମରୂପୋ ଵୃଷସ୍ତଦା । ସ୍ମରଣାଦେଵ ଦେଵସ୍ଯ ଵୃଷଃ ଶୀଘ୍ରମୁପସ୍ଥିତଃ
ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ, ଧର୍ମର ରୂପ ଥିବା ବୃଷଭ ତୁରନ୍ତ ଆସିଗଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମାତ୍ରେ ବୃଷଭ ଶୀଘ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ପ୍ରାହାସୌ ମାନୁଷୀଂ ଵାଚମାଦେଶୋ ଦୀଯତାଂ ପ୍ରଭୋ । ଵଲ୍ମୀକୈଶ୍ଛାଦିତୋ ଵିପ୍ର ଏନଂ ଭୂମୌ ନିପାତଯ
ସେ ମନୁଷ୍ୟର ଭାଷାରେ କହିଲେ: 'ପ୍ରଭୁ, ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ। ବାଲୁକା ଗୁହାରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରନ୍ତୁ।'
ଯୋଗସ୍ଥସ୍ତୁ ତତୋ ଧ୍ଯାଯଂସ୍ତତସ୍ତେନ ନିପାତିତଃ । ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍କ୍ରୋଧସଂତପ୍ତୋ ହସ୍ତମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ତଵାନ୍ଵୃଷମ୍
ଯୋଗରେ ଲୀନ ଥିବା ଭୃଗୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ସେ ବୃଷଭ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲେ। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କ୍ରୋଧରେ ତିବ୍ର ହୋଇ, ହାତ ଉଠାଇ ବୃଷଭଙ୍କ ଉପରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଏଵଂ ସଂଭାଷମାଣସ୍ତୁ କୁତ୍ର ଗଚ୍ଛସି ଭୋ ଵୃଷ । ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵାମଥ ପାପ୍ମାନଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ହନ୍ମ୍ଯହଂ ଵୃଷ
ଏଭଳି କହିବା ସମୟରେ ସେ କହିଲେ, 'ହେ ବୃଷ, କେଉଁଠି ଯାଉଛୁ? ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି, ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ସାମ୍ନାରେ ସଂହାର କରିଦେବି।'
ଧର୍ଷିତସ୍ତୁ ତଦା ଵିପ୍ରୋ ହ୍ଯଂତରିକ୍ଷଂ ଗତଂ ଵୃଷମ୍ । ଆକାଶେ ପ୍ରେକ୍ଷତେ ଭୂଯ ଏତଦଦ୍ଭୁତମୁତ୍ତମମ୍
ତାପରେ, ବୃଷଟି ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ହେବା ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଟି ଦେଖିଲେ ବୃଷଟି ଆକାଶକୁ ଉଠିଯାଉଛି; ସେ ଆକାଶକୁ ଦେଖି ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରହସିତେ ରୁଦ୍ରେ ଋଷିରଗ୍ରେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ତୃତୀଯଂ ଲୋଚନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈଲକ୍ଷ୍ଯାତ୍ପତିତୋ ଭୁଵି
ତାପରେ ରୁଦ୍ର ହସିଲେ, ଋଷି ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ତୃତୀୟ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି ସେ ଲଜ୍ଜାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦଂଡଵଦ୍ଭୂମୌ ସ୍ତୁଵତେ ପରମେଶ୍ଵରମ୍ । ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଭୂତନାଥଂ ଭଵୋଦ୍ଭଵଂ ତ୍ଵାମହଂ ଦିଵ୍ଯରୂପମ୍ । ଭଵଭୀତୋ ଭୁଵନପତେ ଭୂତଂ ଵିଜ୍ଞାପଯେ କିଂଚିତ୍
ସେ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ: 'ଭୂତନାଥ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ, ଦିବ୍ୟ ରୂପଧାରୀ, ମୁଁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।'