ନାରଦ ଉଵାଚ-। ଅନ୍ଯସ୍ମୈ ଦୀଯତାଂ ଭଦ୍ରେ କ୍ଷୀଣଵୃତିଶ୍ଚ ଯୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଵଯଂ ତୁ ଶୀଲସଂପନ୍ନା ଭକ୍ତିସ୍ତୁ କ୍ରିଯତେ ମଯା
ନାରଦ କହିଲେ: ଏହି ଦାନ ଆଉ ଜଣେ ଦରିଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଅ, ମୋ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଆମେ ଶିଳ ଓ ଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଛୁ।
ଏଵଂ ତାସାଂ ମନୋ ହୃତ୍ଵା ସର୍ଵାସାମୁପଦିଶ୍ଯ ଵା । ଜଗାମ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଵକୀଯଂ ସ୍ଥାନକଂ ପୁନଃ
ଏପରିଭାବେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ମନ ଜିତି ଓ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଣି ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅତ୍ରାକୃଷ୍ଟମନାସ୍ତାସ୍ତୁ ଅନ୍ଯତ୍ରଗତମାନସାଃ । ପୁରି ଛିଦ୍ରଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ବାଣସ୍ଯ ତୁ ମହାତ୍ମନଃ
କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ମନ ସେଠାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲା ନାହିଁ, ଅନ୍ୟତ୍ର ଚିନ୍ତା ଚାଲିଗଲା। ମହାତ୍ମା ବାଣଙ୍କର ସହରରେ ଏକ ଦୁର୍ବଳତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଯନ୍ମାଂ ପୃଚ୍ଛସି କୌଂତେଯ ତନ୍ନିବୋଧ ଚ ତଚ୍ଛୃଣୁ । ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ରୁଦ୍ରୋ ନର୍ମଦାତଟମାସ୍ଥିତଃ
ନାରଦ କହିଲେ: ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ତାହା ଶୁଣ ଓ ବୁଝ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ରୁଦ୍ର ନର୍ମଦା ନଦୀ କୂଳରେ ବସିଥିଲେ।
ନାମ୍ନା ହରେଶ୍ଵରଂ ସ୍ଥାନଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ସ୍ଥାନେ ମହାଦେଵଶ୍ଚିଂତଯଂସ୍ତ୍ରୈପୁରଂ ଵଧମ୍
ସେଠାରେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ 'ହରେଶ୍ୱର' ବୋଲି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠି ମହାଦେବ ତ୍ରିପୁର ନାଶ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ଗାଂ(ଗା?)ଡୀଵଂ ମଂଦରଂ କୃତ୍ଵା ଗୁଣଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ଵାସୁକିମ୍ । ସ୍ଥାନଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ଵୈଶାଖଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ କୃତ୍ଵା ଶରୋତ୍ତମମ୍
ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଧନୁଷ୍ୟ, ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ଧନୁଷ୍ୟର ତାର, ବାସୁକିକୁ ରସ୍ସି, ବୈଶାଖକୁ ସ୍ଥାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବାଣ କରିଥିଲେ।
ଅଗ୍ରେ ଚାଗ୍ନିଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ମୁଖେ ଵାଯୁଃ ସମର୍ପିତଃ । ହଯାଶ୍ଚ ଚତୁରୋ ଵେଦାଃ ସର୍ଵଦେଵମଯଂ ରଥମ୍
ସେ ଧନୁଷ୍ୟର ଆଗରେ ଅଗ୍ନି, ମୁଖରେ ବାୟୁ ଓ ଚାରିଟି ବେଦକୁ ଘୋଡ଼ା କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମୟ ରଥ ତିଆରି ହେଲା।
ଚକ୍ରଗୌ ଚାଶ୍ଵିନୌ ଦେଵାଵକ୍ଷଂ ଚକ୍ରଧରଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ଵଯମିଂଦ୍ରଶ୍ଚ ଚାପାଂତେ ବାଣେ ଵୈଶ୍ରଵଣଃ ସ୍ଥିତଃ
ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ଚକ୍ର, ଚକ୍ରଧାରୀ ନିଜେ ଅକ୍ଷ, ଇନ୍ଦ୍ର ଧନୁଷ୍ୟର ଶେଷ ଓ ବୈଶ୍ରବଣ ବାଣରେ ଥିଲେ।
ଯମସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣେ ହସ୍ତେ ଵାମେ କାଲସ୍ତୁ ଦାରୁଣଃ । ଚକ୍ରାଣାମାରକେ ନ୍ଯସ୍ତା ଗଂଧର୍ଵା ଲୋକଵିଶ୍ରୁତାଃ
ଯମ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ଓ କାଳ ବାମ ହାତରେ ଦାନ୍ତ ଦେଇ ଦଢ଼ିଆ ଭାବେ ଦଉଁଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବସିଥିଲେ।
ପ୍ରଜାପତୀ ରଥଶ୍ରେଷ୍ଠେ ବ୍ରହ୍ମା ଚୈଵ ତୁ ସାରଥିଃ । ଏଵଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ଦେଵେଶଃ ସର୍ଵଦେଵମଯଂ ରଥମ୍
ପ୍ରଜାପତି ରଥର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚାଳକ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ରଥ ଚଳାଉଥିଲେ; ଏଭଳି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମିଶ୍ରଣରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରଥ ତିଆରି କଲେ।
ସୋତିଷ୍ଠତ୍ସ୍ଥାଣୁଭୂତୋ ହି ସହସ୍ରଂ ପରିଵତ୍ସରାନ୍ । ଯଦା ତ୍ରୀଣି ସମେତାନି ଅଂତରିକ୍ଷଚରାଣି ଚ
ସେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଅଚଳ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ; ଯେତେବେଳେ ତିନିଟି ଆକାଶ ନଗର ଏକଠା ହେଲା,
ତ୍ରିପୁରାଣି ତ୍ରିଶଲ୍ଯେନ ତଦା ତାନି ବିଭେଦ ସଃ । ଶରଃ ପ୍ରଚୋଦିତସ୍ତତ୍ର ରୁଦ୍ରେଣ ତ୍ରିପୁରଂ ପ୍ରତି
ସେତେବେଳେ ସେ ତିନିଟି ନଗରକୁ ତିନିମୁହାଁ ବାଣରେ ଭେଦିଦେଲେ; ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ବାଣ ତିନିଟି ନଗରକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଯାଇଲା।
ଭ୍ରଷ୍ଟତେଜା ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଜାତା ବଲଂ ତେଷାଂ ଵ୍ଯଶୀର୍ଯତ । ଉତ୍ପାତାଶ୍ଚ ପୁରେ ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ସହସ୍ରଶଃ
ସେମାନଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଗଲା, ମହିଳାମାନେ ଜନ୍ମିଲେ ଓ ଶକ୍ତି ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ସେହି ନଗରରେ ହଜାର ହଜାର ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଦେଲା।
ତ୍ରିପୁରସ୍ଯ ଵିନାଶାଯ କାଲରୂପୋଭଵତ୍ତଦା । ଅଟ୍ଟହାସଂ ପ୍ରମୁଂଚଂତି ରୂପାଃ କାଷ୍ଠମଯାସ୍ତଥା
ତିନିଟି ନଗର ଧ୍ୱଂସ ପାଇଁ ସେ କାଳର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ଭୟଙ୍କର ହସ ହସିଲେ, କାଠର ମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଦେଲେ।
ନିମେଷୋନ୍ମେଷଣଂ ଚୈଵ କୁର୍ଵଂତି ଚିତ୍ରକର୍ମଣା । ସ୍ଵପ୍ନେ ପଶ୍ଯଂତି ଚାତ୍ମାନଂ ରକ୍ତାଂବରଵିଭୂଷିତମ୍
ସେମାନେ ଚକୁ ମିଚି ଖୋଲି ଅଦ୍ଭୁତ କାମ କରୁଥିଲେ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେମାନେ ନିଜକୁ ଲାଲ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି ଶୁଭିତ ଦେଖୁଥିଲେ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ପଶ୍ଯଂତି ତେ ଚୈଵଂ ଵିପରୀତାନି ଯାନି ତୁ । ଏତାନ୍ପଶ୍ଯତି ଉତ୍ପାତାଂସ୍ତତ୍ର ସ୍ଥାନେ ତୁ ଯେ ଜନାଃ
ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେମାନେ ଏପରି ବିପରୀତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖୁଥିଲେ; ସେଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖିଲେ।
ତେଷାଂ ବଲଂ ଚ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ହରକ୍ରୋଧେନ ନାଶିତମ୍ । ସଂଵର୍ତକୋ ନାମ ଵାଯୁର୍ଯୁଗାଂତପ୍ରତିମୋ ମହାନ୍
ହରଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହେଲା; ଯୁଗ ସମାପ୍ତି ସମାନ ବଡ଼ ବାତାସ 'ସଂବର୍ତ୍ତକ' ଉଠିଲା।
ସମୀରିତୋନଲଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉତ୍ତମାଂଗେଷୁ ବାଧତେ । ଜ୍ଵଲଂତି ପାଦପାସ୍ତତ୍ର ପତଂତି ଶିଖରାଣି ଚ
ସେଇ ବାତାସରେ ଅଗ୍ନିର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଖା ଉପର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଦାଗିଲା; ଗଛମାନେ ଜଳିଉଠିଲେ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲା।
ସର୍ଵଂ ତଦ୍ଵ୍ଯାକୁଲୀଭୂତଂ ହାହାକାରମଚେତନମ୍ । ଭଗ୍ନୋଦ୍ଯାନାନି ସର୍ଵାଣି କ୍ଷିପ୍ରଂ ତୁ ପ୍ରଜ୍ଵଲଂତି ଚ
ସମସ୍ତ କିଛି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅବୁଝ ହୋଇଗଲା, ଚାରିପଟେ ହାହାକାର ହେଲା; ସମସ୍ତ ବଗିଚା ତୁରନ୍ତ ଜଳିଉଠିଲା।
ତେନୈଵ ଦୀପିତଂ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଵଲତେ ଵିଶିଖୈଃ ଶିଖୈଃ । ଦ୍ରୁମା ଆରାମଗଂଡାନି ଗୃହାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ
ଏଭଳି ଭାବେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅଗ୍ନିର ଶିଖାରେ ଜଳିଉଠିଲା; ଗଛ, ଆରାମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଘର ଅଗ୍ନିରେ ଆବୃତ ହେଲା।
ଦଶଦିକ୍ଷୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋଯଂ ସମିଦ୍ଧୋ ହଵ୍ଯଵାହନଃ । ତତଃ ଶିଲାଃ ପ୍ରମୁଂଚଂତି ଦିଶୋ ଦଶ ଵିଭାଗଶଃ
ଦଶ ଦିଗରେ ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଜଳିଉଠିଲା; ତାପରେ ପାହାଡ଼ ଶିଳା ଦଶ ଦିଗକୁ ଭାଗି ଝରିପଡ଼ିଲା।
ଶିଖାସହସ୍ରୈରତ୍ଯୁଗ୍ରୈଃ ପ୍ରଜ୍ଵଲଂତି ହୁତାଶନୈଃ । ସର୍ଵଂ କିଂଶୁକସଂପ୍ରଖ୍ଯଂ ଜ୍ଵଲିତଂଦୃଶ୍ଯତେ ପୁରମ୍
ହଜାର ହଜାର ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିଶିଖାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜଳିଉଠିଲା; ସେହି ପୁରୀ ଦେଖିବାକୁ ମାନେ ଫୁଲିଥିବା କିମ୍ଶୁକ ଗଛରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ଗୃହାଦ୍ଗୃହାଂତରେ ନୈଵ ଗଂତୁଂ ଧୂମୈଶ୍ଚ ଶକ୍ଯତେ । ହରକୋପାନଲାଦଗ୍ଧଂ କ୍ରଂଦମାନଂ ସୁଦୁଃଖିତମ୍
ଧୂଆଁରେ ଘରରୁ ଘରକୁ ଯିବା ସମ୍ଭବ ନ ଥିଲା; ହରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଅଗ୍ନିରେ ପୁରୀ ଜଳି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲା।
ପ୍ରଦୀପ୍ତଂ ସର୍ଵତୋ ଦିକ୍ଷୁ ଦହ୍ଯତେ ତ୍ରିପୁରଂ ପୁରମ୍ । ପ୍ରାସାଦଶିଖରାଗ୍ରାଣି ଵିଶୀର୍ଯଂତି ସହସ୍ରଶଃ
ଚାରିପଟେ ତ୍ରିପୁରା ନଗର ଜଳିଉଠିଲା ଓ ଧ୍ୱଂସ ହେଲା; ତାହାର ରାଜମହଳର ଶିଖର ହଜାର ହଜାର ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
ନାନାରତ୍ନଵିଚିତ୍ରାଣି ଵିମାନାନ୍ଯପ୍ଯନେକଧା । ଗୃହାଣି ଚୈଵ ରମ୍ଯାଣି ଦହ୍ଯଂତେ ଦୀପ୍ତିଵହ୍ନିନା
ନାନା ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ବହୁତ ଶୁଭ୍ର ବିମାନ ଓ ରମ୍ୟ ଘରମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଉଠିଲେ।
ବାଧଂତେ ଦ୍ରୁମଖଂଡେଷୁ ଜନସ୍ଥାନେ ତଥୈଵ ଚ । ଦେଵାଗାରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପ୍ରଜ୍ଵଲଂତେ ଜ୍ଵଲଂତ୍ଯପି
ଅଗ୍ନି ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଲୋକମାନେ ବସୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ମଧ୍ୟ ଦାଗିଲା; ସମସ୍ତ ଦେବମନ୍ଦିରରେ ଅଗ୍ନି ଜଳିଉଠିଲା।
ସୀଦଂତି ଚାନଲସ୍ପୃଷ୍ଟାଃ କ୍ରଂଦଂତି ଵିଵିଧୈ ସ୍ଵରୈଃ । ଗିରିକୂଟନିଭାସ୍ତତ୍ର ଦୃଶ୍ଯଂତେଂଽଗାରରାଶଯଃ
ଅଗ୍ନିର ଆଘାତରେ ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ଡୁବିଯାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନିରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅଙ୍ଗାର ରାଶି ଦେଖାଯାଉଛି।
ସ୍ତୁଵଂତି ଦେଵଦେଵେଶଂ ପରିତ୍ରାଯସ୍ଵ ମାଂ ପ୍ରଭୋ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଚ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ହୁତାଶନପ୍ରପୀଡିତାଃ
ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି କହୁଛନ୍ତି—'ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର, ପ୍ରଭୁ!' ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ଏକାଉଁଠି ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଛନ୍ତି।
ଦହ୍ଯଂତେ ଦାନଵାସ୍ତତ୍ର ଶତଶୋଥ ସହସ୍ରଶଃ । ହଂସକାରଂଡଵାକୀର୍ଣା ନଲିନୀ ସହ ପଂକଜା
ସେଠାରେ ଶତଶଃ ଏବଂ ସହସ୍ରଶଃ ଦାନବମାନେ ଦହିଯାଉଛନ୍ତି; ହଂସ ଓ କାଦମ୍ବ ଭରିଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ସମାପ୍ତ ହେଉଛି।
ଦହ୍ଯଂତେନଲଦଗ୍ଧାନି ପୁରୋଦ୍ଯାନାନି ଦୀର୍ଘିକାଃ । ଅମ୍ଲାନୈଃ ପଂକଜୈଶ୍ଛନ୍ନା ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଯୋଜନୈଃ ଶତୈଃ
ନଳ ଦହିଯାଇଥିବା ଉଦ୍ୟାନ, ନଗର ବାଗିଚା ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ପୋଖରୀମାନେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅମ୍ଲାନ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଛାଡ଼ି ରହିଛି ଏବଂ ଶତ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଉଛି।