ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଯମେନାଥ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେନ ଚ କର୍ଷିତମ୍ । ଦିଲୀପଂ ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମୁନିଃ ପ୍ରୀତମନାଭଵତ୍
ନିୟମ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଦିଲୀପଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁନି ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ଅନେନ ତଵ ଧର୍ମଜ୍ଞ ପ୍ରଶ୍ରଯେଣ ଦମେନ ଚ । ସତ୍ଯେନ ଚ ମହାଭାଗ ତୁଷ୍ଟୋସ୍ମି ତଵ ସର୍ଵଶଃ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ତୁମର ନମ୍ରତା, ନିୟମ ଓ ସତ୍ୟବାଦିତା ଦ୍ୱାରା, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ।
ଯସ୍ଯେଦୃଶସ୍ତେ ଧର୍ମୋଯଂ ପିତରସ୍ତାରିତାସ୍ତ୍ଵଯା । ତେନ ପଶ୍ଯସି ମାଂ ପୁତ୍ର ଯାଜ୍ଯଶ୍ଚାସି ମମାନଘ
ଏପରି ଧର୍ମ ତୁମେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବାରୁ, ତୁମେ ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଛ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁଛି, ହେ ପୁତ୍ର, ଏବଂ ତୁମେ ମୋର ଯଜ୍ଞର ଯୋଗ୍ୟ।
ପ୍ରୀତିର୍ମେ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ତେଽଦ୍ଯ ବ୍ରୂହି କିଂ କରଵାଣି ତେ । ଯଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯସି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତସ୍ଯ ଦାତାସ୍ମି ତେନଘ
ଆଜି ମୋର ତୁମପାଇଁ ସ୍ନେହ ବଢ଼ିଲା— କହ, ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି? ତୁମେ ଯାହା କହିବ, ହେ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତାହା ଦେବି, ହେ ପାପରହିତ।
ଦିଲୀପ ଉଵାଚ-। ଵେଦଵେଦାଂଗତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ସର୍ଵଲୋକାଭିପୂଜିତ । କୃତମିତ୍ଯେଵ ମନ୍ଯେ ହି ଯଦହଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ପ୍ରଭୁମ୍
ଦିଲୀପ କହିଲେ— ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ମୁଁ ଏହି ଭାବରେ ମନେ କରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଛି, ଏହିଠାରେ ମୋର ସବୁ କିଛି ସଫଳ।
ଯଦି ତ୍ଵହମନୁଗ୍ରାହ୍ଯସ୍ତଵ ଧର୍ମ୍ମଭୃତାଂ ଵର । ପ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ହୃତ୍ସ୍ଥଂ ସଂଦେହଂ ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ତଥାପି, ଯଦି ମୁଁ ତୁମର କୃପାର ଯୋଗ୍ୟ, ହେ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ହୃଦୟରେ ଥିବା ଏକ ସନ୍ଦେହ ପଚାରିବି; ତୁମେ ମୋତେ ତାହା କହିବାକୁ ଉଚିତ।
ଅସ୍ତି ମେ ଭଗଵନ୍କଶ୍ଚିତ୍ତୀର୍ଥେ ଯୋ ଧର୍ମସଂଶଯଃ । ତଦହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ପୃଥକ୍ସଂକୀର୍ତନଂ ତ୍ଵଯା
ହେ ଭଗବନ୍, ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଧର୍ମ ଉପରେ ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ମୁଁ ଚାହେଁ ତୁମେ ସେଥିପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ମୋତେ ବୁଝାଅ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ ଯଃ ପୃଥିଵୀଂ କରୋତି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ତପୋଧନ
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଯିଏ ପରିକ୍ରମା କରେ, ସେଠାରେ କଣ ଫଳ ମିଳେ? ହେ ତପସ୍ଵୀ ଋଷି, ମୋତେ ଏହି କଥା କହ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ-। କଥଯିଷ୍ଯାମି ତଦହମୃଷୀଣାଂ ମତ୍ପରାଯଣମ୍ । ତଦେକାଗ୍ରମନାସ୍ତାତ ଶୃଣୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ଯତ୍ଫଲମ୍
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା ଋଷିମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନେ କରନ୍ତି, ତାହା କହିବି; ତେଣୁ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ କଣ ଫଳ ମିଳେ।
ଯସ୍ଯ ହସ୍ତୌ ଚ ପାଦୌ ଚ ମନଶ୍ଚୈଵ ସୁସଂଯତମ୍ । ଵିଦ୍ଯା ତପଶ୍ଚ କୀର୍ତିଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯାହାଙ୍କର ହାତ, ପାଉଁ ଓ ମନ ସଂଯମିତ, ଯାହାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଅଟୁଟ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ପ୍ରତିଗ୍ରହାଦୁପାଵୃତ୍ତଃ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ନିଯତଃ ଶୁଚିଃ । ଅହଂକାରନିଵୃତ୍ତଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯେଉଁଜଣେ ଦାନ ନେବାରୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିୟମିତ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଅକଲ୍କିକୋ ନିରାହାରୋଽଲବ୍ଧାହାରୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵଦୋଷୈର୍ଯଃ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ କୌଟିଳ୍ୟ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ଉପବାସ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଅକ୍ରୋଧନଶ୍ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ସତ୍ଯଶୀଲୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ । ଆତ୍ମୋପମଶ୍ଚ ଭୂତେଷୁ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ହେ ରାଜା, ଯିଏ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଭାବନ୍ତି, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଋଷିଭିଃ କ୍ରତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵେଷ୍ଵପି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଫଲଂ ଚୈଵ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚେହ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଋଷିମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରମରେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଛନ୍ତି, ଏହାର ଫଳ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏଠି ଏବଂ ପରଲୋକରେ ମିଳେ।
ନ ତେ ଶକ୍ଯା ଦରିଦ୍ରେଣ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ମହୀପତେ । ବହୂପକରଣା ଯଜ୍ଞା ନାନାସଂଭାରଵିସ୍ତରାଃ
ହେ ରାଜା, ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଏମିତି ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁ ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉପକରଣ ଦରକାର।
ପ୍ରାପ୍ଯଂତେ ପାର୍ଥିଵୈରେତେ ସମୃଦ୍ଧୈର୍ଵା ନରୈଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ନ ନିର୍ଧନୈର୍ନରଗଣୈରେକାତ୍ମଭିରସାଧନୈଃ
ଏହି ଯଜ୍ଞ କେବଳ ରାଜାମାନେ କିମ୍ବା ଧନୀ ଲୋକମାନେ କେତେବେଳେ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦରିଦ୍ର କିମ୍ବା ଏକା ଏବଂ ସାଧନ ନଥିବା ଲୋକମାନେ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଯୋ ଦରିଦ୍ରୈରପି ଵିଧିଃ ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ଜନେଶ୍ଵର । ତୁଲ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞଫଲୈଃ ପୁଣ୍ଯୈସ୍ତଂ ନିବୋଧ ମହୀପତେ
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ; ଏମିତି ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି ଯାହା ଦରିଦ୍ର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି, ଯାହା ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ଋଷୀଣାଂ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯମିଦଂ ଧର୍ମ୍ମଭୃତାଂ ଵର । ତୀର୍ଥାଭିଗମନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞୈରପି ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଏହା ଋଷିମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ହେ ଧର୍ମବାନ୍ତ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ପୁଣ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଅନୁପୋଷ୍ଯ ତ୍ରିରାତ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାଭିଗମନେନ ଚ । ଅଦତ୍ଵା କାଂଚନଂ ଗାଶ୍ଚ ଦରିଦ୍ରୋ ନାମ ଜାଯତେ
ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରିବା କିମ୍ବା ସୁନା ଓ ଗାଈ ଦାନ ନକରିବା ସହିତ ମଧ୍ୟ, ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କଲେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ନାମ ମିଳେ।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାଦିଭିର୍ଯଜ୍ଞୈରିଷ୍ଟ୍ଵା ଵିପୁଲଦକ୍ଷିଣୈଃ । ନ ତତ୍ଫଲମଵାପ୍ନୋତି ତୀର୍ଥାଭିଗମନେନ ଯତ୍
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଭଳି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ବହୁ ଦାନ ସହିତ କଲେ ମଧ୍ୟ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେଠାରେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ନୃଲୋକେ ଦେଵଲୋକସ୍ଯ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ପୁଷ୍କରଂ ତୀର୍ଥମାସାଦ୍ଯ ଦେଵଦେଵସମୋ ଭଵେତ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକରେ, ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ପୁଷ୍କରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଣିଷ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ।
ଦଶକୋଟିସହସ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନାଂ ଵୈ ମହୀପତେ । ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ପୁଷ୍କରେ ଯେଷାଂ ତ୍ରିସଂଧ୍ଯଂ ସୂର୍ଯଵଂଶଜ
ହେ ସୂର୍ୟବଂଶୀ ରାଜା, ପୁଷ୍କରରେ ପ୍ରତିଦିନ ତିନି ସମୟରେ ଦଶ କୋଟି ସହସ୍ର ତୀର୍ଥର ସାନିଧ୍ୟ ମିଳେ।
ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରା ସାଧ୍ଯାଶ୍ଚ ସମରୁଦ୍ଗଣାଃ । ଗଂଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ର ସନ୍ନିହିତାଃ ପ୍ରଭୋ
ସେଠାରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ ଏବଂ ମରୁତମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ଯତ୍ର ଦେଵାସ୍ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯସ୍ତଥା । ଦିଵ୍ଯଯୋଗା ମହାରାଜ ପୁଣ୍ଯେନ ମହତା ଦ୍ଵିଜାଃ
ହେ ମହାରାଜା, ସେଠାରେ ଦେବତା, ଦାନବ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଋଷିମାନେ ଦିବ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ସହିତ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ମନସାପ୍ଯଭିକାମସ୍ଯ ପୁଷ୍କରାଣି ମନୀଷିଣଃ । ପୂଯଂତେ ସର୍ଵପାପାନି ନାକପୃଷ୍ଠେ ଚ ପୂଜ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମନରେ ପୁଷ୍କରକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ପବିତ୍ର ହୁଏ ଏବଂ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ଶୀର୍ଷରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅସ୍ମିଂସ୍ତୀର୍ଥେ ମହାଭାଗ ନିତ୍ଯମେଵ ପିତାମହଃ । ଉଵାସ ପରମପ୍ରୀତୋ ଦେଵଦାନଵସଂମତଃ
ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ, ହେ ମହାଭାଗ, ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଏବଂ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ରହିଥିଲେ।
ପୁଷ୍କରେଷୁ ମହାଭାଗ ଦେଵାଃ ସର୍ଷିପୁରୋଗମାଃ । ସିଦ୍ଧିଂ ପରମିକାଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ପୁଣ୍ଯେନ ମହତାନ୍ଵିତାଃ
ହେ ମହାଭାଗ, ପୁଷ୍କରରେ ଦେବତାମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଉଚ୍ଚତମ ସିଦ୍ଧି ଏବଂ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ।
ତତ୍ରାଭିଷେକଂ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ପିତୃଦେଵାର୍ଚନେ ରତଃ । ଅଶ୍ଵମେଧାଦ୍ଦଶଗୁଣଂ ପ୍ରଵଦଂତି ମନୀଷିଣଃ
ସେଠାରେ ଯିଏ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲାଗି ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଅପ୍ଯେକଂ ଭୋଜଯେଦ୍ଵିପ୍ରଂ ପୁଷ୍କରାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତଃ । ତେନୈତି ପୂଜିତାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସଦନେ ସ୍ଥିତାନ୍
ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ରହି, ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଏହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଗୃହରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ସାଯଂପ୍ରାତଃ ସ୍ମରେଦ୍ଯସ୍ତୁ ପୁଷ୍କରାଣି କୃତାଂଜଲି । ଉପସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଭଵେତ୍ତେନ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ପାର୍ଥିଵ
ହେ ରାଜା, ଯିଏ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ ହାତ ଯୋଡି ପୁଷ୍କରକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି ପବିତ୍ର ହୁଏ।