ନାରଦ ଉଵାଚ-। ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ନଵହିତୋ ଦିଲୀପେନ ଯଥା ପୁରା । ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ସକାଶାଦ୍ଵୈ ସର୍ଵମେତଦୁପଶ୍ରୁତମ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ଦିଲୀପଙ୍କୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖରୁ ଏହି ସବୁ କଥା ଶୁଣିଥିଲେ ।
ପୁରା ଭାଗୀରଥୀତୀରେ ଦିଲୀପୋ ରାଜସତ୍ତମଃ । ଧର୍ମ୍ଯଂ ଵ୍ରତଂ ସମାସ୍ଥାଯ ନ୍ଯଵସନ୍ମୁନିଵତ୍ତଦା
ପୂର୍ବେ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଦିଲୀପ ଧର୍ମମୟ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି, ମୁନିମାନେ ପରି ରହିଥିଲେ ।
ଶୁଭେଦେଶେ ମହାରାଜପୁଣ୍ଯେ ଦେଵର୍ଷିପୂଜିତେ । ଗଂଗାଦ୍ଵାରେ ମହାତେଜା ଦେଵଗଂଧର୍ଵସେଵିତେ
ହେ ମହାରାଜ, ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ଏକ ସ୍ଥାନ ଥିଲା।
ସ ପିତୄଂସ୍ତର୍ପଯାମାସ ଦେଵାଂଶ୍ଚ ପରମଦ୍ଯୁତିଃ । ଋଷୀଂଶ୍ଚ ତର୍ପଯାମାସ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା
ସେଠାରେ, ସେ ଅତି ଉଜ୍ୱଳ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିବେଦନ ଓ ପୂଜା କଲେ।
କସ୍ଯଚିତ୍ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ ଜପନ୍ନେଵ ମହାମନାଃ । ଦଦର୍ଶ ଭୂତସଂକାଶଂ ଵସିଷ୍ଠମୃଷିମୁତ୍ତମମ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ଜପ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଭୂତମାନେ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ପୁରୋହିତଂ ସ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀପ୍ଯମାନମିଵ ଶ୍ରିଯା । ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଯଯୌ
ସେ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଶ୍ରୀର ଉଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖି, ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଓ ଅତିଶୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କଲେ।
ଉପସ୍ଥିତଂ ମହାରାଜ ପୂଜଯାମାସ ଭାରତ । ସ ହି ଧର୍ମ୍ମଭୃତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା
ହେ ମହାରାଜ, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ମହାପୁରୁଷ ଆସିଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା କଲେ।
ଶିରସା ଚାର୍ଘ୍ଯମାଦାଯ ଶୁଚିଃ ପ୍ରଯତମାନସଃ । ନାମସଂକୀର୍ତ୍ତଯାମାସ ତସ୍ମିନ୍ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସତ୍ତମେ
ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ।
ଦିଲୀପୋଽହଂ ତୁ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଦାସୋସ୍ମି ତଵ ସୁଵ୍ରତ । ତଵ ସଂଦର୍ଶନାଦେଵ ମୁକ୍ତୋହଂ ସର୍ଵକିଲ୍ବିଷୈଃ
"ମୁଁ ଦିଲୀପ—ତୁମକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ମୁଁ ତୁମର ଦାସ। ହେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ତୁମେ ଦର୍ଶନ ଦେଇଥିବାରୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଗଲି।"
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାରାଜ ଦିଲୀପୋ ଦ୍ଵିପଦାଂ ଵରଃ । ଵାଗ୍ଯତଃ ପ୍ରାଂଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ତୂଷ୍ଣୀମାସୀଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଏଭଳି କହି, ଦିଲୀପ, ଦୁଇପାୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୌନ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି ଚୁପଚାପ ବସିଗଲେ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଯମେନାଥ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେନ ଚ କର୍ଷିତମ୍ । ଦିଲୀପଂ ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମୁନିଃ ପ୍ରୀତମନାଭଵତ୍
ନିୟମ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଦିଲୀପଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁନି ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ଅନେନ ତଵ ଧର୍ମଜ୍ଞ ପ୍ରଶ୍ରଯେଣ ଦମେନ ଚ । ସତ୍ଯେନ ଚ ମହାଭାଗ ତୁଷ୍ଟୋସ୍ମି ତଵ ସର୍ଵଶଃ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ତୁମର ନମ୍ରତା, ନିୟମ ଓ ସତ୍ୟବାଦିତା ଦ୍ୱାରା, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ।
ଯସ୍ଯେଦୃଶସ୍ତେ ଧର୍ମୋଯଂ ପିତରସ୍ତାରିତାସ୍ତ୍ଵଯା । ତେନ ପଶ୍ଯସି ମାଂ ପୁତ୍ର ଯାଜ୍ଯଶ୍ଚାସି ମମାନଘ
ଏପରି ଧର୍ମ ତୁମେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବାରୁ, ତୁମେ ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଛ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁଛି, ହେ ପୁତ୍ର, ଏବଂ ତୁମେ ମୋର ଯଜ୍ଞର ଯୋଗ୍ୟ।
ପ୍ରୀତିର୍ମେ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ତେଽଦ୍ଯ ବ୍ରୂହି କିଂ କରଵାଣି ତେ । ଯଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯସି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତସ୍ଯ ଦାତାସ୍ମି ତେନଘ
ଆଜି ମୋର ତୁମପାଇଁ ସ୍ନେହ ବଢ଼ିଲା— କହ, ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି? ତୁମେ ଯାହା କହିବ, ହେ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତାହା ଦେବି, ହେ ପାପରହିତ।
ଦିଲୀପ ଉଵାଚ-। ଵେଦଵେଦାଂଗତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ସର୍ଵଲୋକାଭିପୂଜିତ । କୃତମିତ୍ଯେଵ ମନ୍ଯେ ହି ଯଦହଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ପ୍ରଭୁମ୍
ଦିଲୀପ କହିଲେ— ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ମୁଁ ଏହି ଭାବରେ ମନେ କରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଛି, ଏହିଠାରେ ମୋର ସବୁ କିଛି ସଫଳ।
ଯଦି ତ୍ଵହମନୁଗ୍ରାହ୍ଯସ୍ତଵ ଧର୍ମ୍ମଭୃତାଂ ଵର । ପ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ହୃତ୍ସ୍ଥଂ ସଂଦେହଂ ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ତଥାପି, ଯଦି ମୁଁ ତୁମର କୃପାର ଯୋଗ୍ୟ, ହେ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ହୃଦୟରେ ଥିବା ଏକ ସନ୍ଦେହ ପଚାରିବି; ତୁମେ ମୋତେ ତାହା କହିବାକୁ ଉଚିତ।
ଅସ୍ତି ମେ ଭଗଵନ୍କଶ୍ଚିତ୍ତୀର୍ଥେ ଯୋ ଧର୍ମସଂଶଯଃ । ତଦହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ପୃଥକ୍ସଂକୀର୍ତନଂ ତ୍ଵଯା
ହେ ଭଗବନ୍, ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଧର୍ମ ଉପରେ ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ମୁଁ ଚାହେଁ ତୁମେ ସେଥିପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ମୋତେ ବୁଝାଅ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ ଯଃ ପୃଥିଵୀଂ କରୋତି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ତପୋଧନ
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଯିଏ ପରିକ୍ରମା କରେ, ସେଠାରେ କଣ ଫଳ ମିଳେ? ହେ ତପସ୍ଵୀ ଋଷି, ମୋତେ ଏହି କଥା କହ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ-। କଥଯିଷ୍ଯାମି ତଦହମୃଷୀଣାଂ ମତ୍ପରାଯଣମ୍ । ତଦେକାଗ୍ରମନାସ୍ତାତ ଶୃଣୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ଯତ୍ଫଲମ୍
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା ଋଷିମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନେ କରନ୍ତି, ତାହା କହିବି; ତେଣୁ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ କଣ ଫଳ ମିଳେ।
ଯସ୍ଯ ହସ୍ତୌ ଚ ପାଦୌ ଚ ମନଶ୍ଚୈଵ ସୁସଂଯତମ୍ । ଵିଦ୍ଯା ତପଶ୍ଚ କୀର୍ତିଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯାହାଙ୍କର ହାତ, ପାଉଁ ଓ ମନ ସଂଯମିତ, ଯାହାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଅଟୁଟ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ପ୍ରତିଗ୍ରହାଦୁପାଵୃତ୍ତଃ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ନିଯତଃ ଶୁଚିଃ । ଅହଂକାରନିଵୃତ୍ତଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯେଉଁଜଣେ ଦାନ ନେବାରୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିୟମିତ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଅକଲ୍କିକୋ ନିରାହାରୋଽଲବ୍ଧାହାରୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵଦୋଷୈର୍ଯଃ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ କୌଟିଳ୍ୟ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ଉପବାସ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଅକ୍ରୋଧନଶ୍ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ସତ୍ଯଶୀଲୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ । ଆତ୍ମୋପମଶ୍ଚ ଭୂତେଷୁ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ହେ ରାଜା, ଯିଏ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଭାବନ୍ତି, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଋଷିଭିଃ କ୍ରତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵେଷ୍ଵପି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଫଲଂ ଚୈଵ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚେହ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଋଷିମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରମରେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଛନ୍ତି, ଏହାର ଫଳ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏଠି ଏବଂ ପରଲୋକରେ ମିଳେ।
ନ ତେ ଶକ୍ଯା ଦରିଦ୍ରେଣ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ମହୀପତେ । ବହୂପକରଣା ଯଜ୍ଞା ନାନାସଂଭାରଵିସ୍ତରାଃ
ହେ ରାଜା, ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଏମିତି ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁ ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉପକରଣ ଦରକାର।
ପ୍ରାପ୍ଯଂତେ ପାର୍ଥିଵୈରେତେ ସମୃଦ୍ଧୈର୍ଵା ନରୈଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ନ ନିର୍ଧନୈର୍ନରଗଣୈରେକାତ୍ମଭିରସାଧନୈଃ
ଏହି ଯଜ୍ଞ କେବଳ ରାଜାମାନେ କିମ୍ବା ଧନୀ ଲୋକମାନେ କେତେବେଳେ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦରିଦ୍ର କିମ୍ବା ଏକା ଏବଂ ସାଧନ ନଥିବା ଲୋକମାନେ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଯୋ ଦରିଦ୍ରୈରପି ଵିଧିଃ ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ଜନେଶ୍ଵର । ତୁଲ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞଫଲୈଃ ପୁଣ୍ଯୈସ୍ତଂ ନିବୋଧ ମହୀପତେ
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ; ଏମିତି ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି ଯାହା ଦରିଦ୍ର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି, ଯାହା ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ଋଷୀଣାଂ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯମିଦଂ ଧର୍ମ୍ମଭୃତାଂ ଵର । ତୀର୍ଥାଭିଗମନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞୈରପି ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଏହା ଋଷିମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ହେ ଧର୍ମବାନ୍ତ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ପୁଣ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଅନୁପୋଷ୍ଯ ତ୍ରିରାତ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାଭିଗମନେନ ଚ । ଅଦତ୍ଵା କାଂଚନଂ ଗାଶ୍ଚ ଦରିଦ୍ରୋ ନାମ ଜାଯତେ
ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରିବା କିମ୍ବା ସୁନା ଓ ଗାଈ ଦାନ ନକରିବା ସହିତ ମଧ୍ୟ, ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କଲେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ନାମ ମିଳେ।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାଦିଭିର୍ଯଜ୍ଞୈରିଷ୍ଟ୍ଵା ଵିପୁଲଦକ୍ଷିଣୈଃ । ନ ତତ୍ଫଲମଵାପ୍ନୋତି ତୀର୍ଥାଭିଗମନେନ ଯତ୍
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଭଳି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ବହୁ ଦାନ ସହିତ କଲେ ମଧ୍ୟ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେଠାରେ ମିଳେ ନାହିଁ।