ଲଵଣସ୍ଯ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ଵିଷ୍କଂଭୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନାନାଜନପଦାକୀର୍ଣୋ ମଣିଵିଦ୍ରୁମଚିତ୍ରିତଃ
ଲବଣ ସମୁଦ୍ରର ପ୍ରସ୍ଥ ଏହାର ଦୁଇଗୁଣା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ମଣି ଓ ପାଗା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ।
ନୈକଧାତୁଵିଚିତ୍ରୈଶ୍ଚ ପର୍ଵତୈରୁପଶୋଭିତଃ । ସିଦ୍ଧଚାରଣସଂକୀର୍ଣୈଃ ସାଗରଃ ପରିମଂଡଲଃ
ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ଥିବା ପର୍ବତମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ସାଗରଟି ଗୋଲାକାର ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ଶାକଦ୍ଵୀପଂ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଵଦିହ ସତ୍ତମାଃ । ଶୃଣୁତାଦ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ବ୍ରୁଵତୋ ମମ ଧାର୍ମିକାଃ
ଏବେ ମୁଁ ଶାକଦ୍ୱୀପର ବିବରଣୀ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିବି, ହେ ପୁଣ୍ୟବାନମାନେ, ଆଜି ତମେ ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ, ମୁଁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଏହା କହୁଛି।
ଜଂବୁଦ୍ଵୀପପ୍ରମାଣେନ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ । ଵିଷ୍କଂଭେନ ମହାଭାଗାଃ ସାଗରୋଽପି ଵିଭାଗଶଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼ ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଅଧିକ; ସମୁଦ୍ର ଏହାକୁ ସେଇପରି ଭାଗ କରିଛି।
କ୍ଷୀରୋଦୋ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲା ଯେନ ସଂପରିଵାରିତଃ । ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯାଜନପଦାସ୍ତତ୍ର ନ ମ୍ରିଯତେ ଜନଃ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦ୍ୱୀପ କ୍ଷୀର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଛି; ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ଜନପଦ ଅଛି ଏବଂ ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
କୁତ ଏଵ ହି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ କ୍ଷମା ତେଜୋଯୁତା ହି ତେ । ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ସଂକ୍ଷେପୋ ଯଥାଵନ୍ମୁନିସତ୍ତମାଃ । ଉକ୍ତ ଏଷ ମହାଭାଗାଃ କିମନ୍ଯତ୍କଥଯାମି ଵଃ
ସେଠାରେ କେମିତି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେବ? କାରଣ ସେମାନେ ଭୂମି ଓ ତଜସ୍ୱୀ ଗୁଣରେ ଭରପୂର। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହା ଶାକଦ୍ୱୀପର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି, ହେ ମହାଭାଗମାନେ?
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ସଂକ୍ଷେପୋ ଯଥାଵଦିହ ଧାର୍ମିକ । ଉକ୍ତସ୍ତ୍ଵଯା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଵିସ୍ତରଂ ବ୍ରୂହି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ଧାର୍ମିକ, ତୁମେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଶାକଦ୍ୱୀପର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ ଦେଲ; ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଏବେ ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ତଥୈଵ ପର୍ଵତା ଵିପ୍ରାଃ ସପ୍ତାତ୍ର ମଣିପର୍ଵତାଃ । ରତ୍ନାକରାସ୍ତଥା ନଦ୍ଯସ୍ତେଷାଂ ନାମାନି ଵର୍ଣଯେ
ସୂତ କହିଲେ: ଏଠି ମଧ୍ୟ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସାତଟି ମଣିପର୍ବତ ଅଛି; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନାମ, ରତ୍ନ ଖଣି ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଅତୀଵଗୁଣଵତ୍ସର୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛଥ ଧାର୍ମିକାଃ । ଦେଵର୍ଷିଗଂଧର୍ଵଯୁତଃ ପ୍ରଥମୋ ମେରୁରୁଚ୍ଯତେ
ହେ ଧାର୍ମିକମାନେ, ତୁମେ ସବୁ କଥା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ପଚାରୁଛ; ପ୍ରଥମ ପର୍ବତଟି ହେଉଛି ମେରୁ, ଯାହା ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି।
ପ୍ରାଗାଯତୋ ମହାଭାଗା ମଲଯୋନାମ ପର୍ଵତଃ । ତତୋ ମେଘାଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତଂତେ ପ୍ରଭଵଂତି ଚ ସର୍ଵଶଃ
ପୂର୍ବଦିଗରେ, ହେ ମହାଭାଗମାନେ, ମଲୟ ନାମକ ପର୍ବତ ଅଛି; ସେଠାରୁ ମେଘମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ତାହାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ତତଃ ପରେଣ ମୁନଯୋ ଜଲଧାରୋ ମହାଗିରିଃ । ତତୋ ନିତ୍ଯମୁପାଦତ୍ତେ ଵାସଵଃ ପରମଂ ଜଲମ୍
ତାହା ପରେ, ହେ ମୁନିମାନେ, ଜଳଧାର ନାମକ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଅଛି; ସେଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସଦା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜଳ ନେଇଥାନ୍ତି।
ତତୋ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରଭଵତି ଵର୍ଷାକାଲେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଉଚ୍ଚୈର୍ଗିରୀ ରୈଵତକୋ ଯତ୍ର ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ସେଠାରୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବର୍ଷା କାଳରେ ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ସେଠାରେ ଉଚ୍ଚ ରୈବତକ ପର୍ବତ ସଦା ଅଟୁଟ ଅଛି।
ରେଵତୀ ଦିଵି ନକ୍ଷତ୍ରଂ ପିତାମହକୃତୋ ଵିଧିଃ । ଉତ୍ତରେଣ ତୁ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରାଃ ଶ୍ଯାମୋ ନାମ ମହାଗିରିଃ
ଆକାଶରେ ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ପିତାମହଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ; ଉତ୍ତରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଶ୍ୟାମ ନାମକ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଅଛି।
ନଵମେଘପ୍ରଭଃ ପ୍ରାଂଶୁଃ ଶ୍ରୀମାନୁଜ୍ଜ୍ଵଲଵିଗ୍ରହଃ । ଯତଃ ଶ୍ଯାମତ୍ଵମାପନ୍ନାଃ ପ୍ରଜା ମୁଦିତମାନସାଃ
ସେଠାରେ ପର୍ବତଟି ନୂଆ ମେଘର ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଉଚ୍ଚ, ଶୋଭାମୟ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହରେ; ଏହାଠାରୁ ଲୋକମାନେ ଶ୍ୟାମ ରଙ୍ଗ ପାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦିତ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ସୁମହାନ୍ସଂଶଯୋଽସ୍ମାକଂ ପ୍ରାପ୍ତୋଯଂ ସୂତ ଯତ୍ତ୍ଵଯା । ପ୍ରଜାଃ କଥଂ ସୂତ ସମ୍ଯକ୍ସଂପ୍ରାପ୍ତାଃ ଶ୍ଯାମତାମିହ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ସୂତ, ତୁମେ କହିଥିବା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଛୁ; ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ କିପରି ଶ୍ୟାମ ରଙ୍ଗର ହେଲେ?
ସୂତ ଉଵାଚ-। ସର୍ଵେଷ୍ଵେଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଦ୍ଵୀପେଷୁ ମୁନିପୁଂଗଵାଃ । ଗୌରଃ କୃଷ୍ଣଶ୍ଚ ପତଗସ୍ତଯୋର୍ଵର୍ଣାଂତରେ ଦ୍ଵିଜାଃ
ସୂତ କହିଲେ: ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ମୁନିମାନେ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଧଳା ଓ କଳା ରଙ୍ଗର ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଶ୍ଯାମୋ ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଵୈ ତସ୍ମାତ୍ଶ୍ଯାମଗିରିଃ ସ୍ମୃତଃ । ତତଃ ପରଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠା ଦୁର୍ଗଶୈଲୋ ମହୋଦଯଃ
ଯେଉଁଠାରୁ ଶ୍ୟାମ ରଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ ଶ୍ୟାମଗିରି ବୋଲାଯାଏ; ତାହା ପରେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ବଡ଼ ପର୍ବତ ଦୁର୍ଗଶୈଳ ଅଛି।
କେଶରୀ କେଶରଯୁତୋ ଯତୋ ଵାତଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ତେଷାଂ ଯୋଜନଵିଷ୍କଂଭୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ପ୍ରଵିଭାଗଶଃ
ଏହାକୁ କେଶରୀ ବୋଲାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ କେଶର ରହିଛି; ଏଠାରୁ ପବନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଥ ଯୋଜନରେ ଦୁଇଗୁଣା ଏବଂ ଏହିଭଳି ଭାଗ ହୋଇଛି।
ଵର୍ଷାଣି ତେଷୁ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରାଃ ସଂପ୍ରୋକ୍ତାନି ମନୀଷିଭିଃ । ମହାମେରୁର୍ମହାକାଶୋ ଜଲଦଃ କୁମୁଦୋତ୍ତରମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମହାମେରୁ, ମହାକାଶ, ଜଳଧା ଓ କୁମୁଦୋତ୍ତର ଭାବେ କହିଛନ୍ତି।
ଜଲଧାରୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସୁକୁମାର ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ରେଵତସ୍ଯ ତୁ କୌମାରଃ ଶ୍ଯାମଶ୍ଚ ମଣିକାଂଚନଃ
ଜଳଧାରକୁ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ଓ ସୁକୁମାର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ରୈବତର ଅଞ୍ଚଳକୁ କୌମାର ଓ ଶ୍ୟାମରକୁ ମଣିକାଞ୍ଚନ ବୋଲାଯାଏ।
କେଶରସ୍ଯାଥ ମୌଦାକୀ ପରେଣ ତୁ ମହାନ୍ପୁମାନ୍ । ପରିଵାର୍ଯ୍ଯଂ ତୁ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରା ଦୈର୍ଘ୍ଯଂ ହ୍ରସ୍ଵତ୍ଵମେଵ ଚ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, କେଶରସ୍ୟ ଦ୍ୱୀପ ପରେ ମୌଦାକୀ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ତାପରେ ବଡ଼ ପୁମାନ୍ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଛି। ଏହାର ଲମ୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଜଂବୂଦ୍ଵୀପେନ ସଂଖ୍ଯାତସ୍ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ମହାଦ୍ରୁମଃ । ଶାକୋ ନାମ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ଯ ସହାନୁଗାଃ
ଏହି ଦ୍ୱୀପଟି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଅଂଶ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଶାକ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ। ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନମାନେ, ଏଠାରେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ସହିତ ବସୁଛନ୍ତି।
ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାଃ ପୂଜ୍ଯତେ ତତ୍ର ଶଂକରଃ । ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଚାରଣା ଦୈଵତାନି ଚ
ଏଠାରେ ପୁଣ୍ୟ ଜନପଦମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଏଠାକୁ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ ଦେବତାମାନେ ଯାଆନ୍ତି।
ଧାର୍ମିକାଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାଃ ଚତ୍ଵାରୋ ଗତମତ୍ସରାଃ । ଵର୍ଣାଃ ସ୍ଵକର୍ମନିରତା ନ ଚ ସ୍ତେନୋଽତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଧର୍ମିକ, ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଇର୍ଷ୍ୟା ନାହିଁ। ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ଏଠାରେ କେହି ଚୋର ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଦୀର୍ଘାଯୁଷୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଜରାମୃତ୍ଯୁଵିଵର୍ଜିତାଃ । ପ୍ରଜାସ୍ତତ୍ର ଵିଵର୍ଦ୍ଧଂତେ ଵର୍ଷାସ୍ଵିଵ ସମୁଦ୍ରଗାଃ
ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ। ସେମାନେ ବର୍ଷାକାଳରେ ନଦୀମାନେ ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ସମୁଦ୍ରକୁ ବଢ଼ିଯାଆନ୍ତି, ସେପରି ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି।
ନଦ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଯଜଲାସ୍ତତ୍ର ଗଂଗା ଚ ବହୁଧା ଗତା । ସୁକୁମାରୀ କୁମାରୀ ଚ ଶୀତା ଶୀତୋଦକା ତଥା
ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ଥିବା ନଦୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ବହୁ ରୂପରେ ବହୁଛି। ସେଉଁଠି ସୁକୁମାରୀ, କୁମାରୀ, ଶୀତା ଓ ଶୀତୋଦକ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ମହାନଦୀ ଚ ଭୋ ଵିପ୍ରାସ୍ତଥା ମଣିଜଲା ନଦୀ । ଇକ୍ଷୁଵର୍ଦ୍ଧନିକା ଚୈଵ ନଦୀ ମୁନିଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏଠାରେ ବଡ଼ ମହାନଦୀ ଅଛି, ମଣିଜଳା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏଠାରେ ଇକ୍ଷୁବର୍ଦ୍ଧନିକା ନଦୀକୁ ମହାମୁନିମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।
ତତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତାଃ ପୁଣ୍ଯୋଦା ନଦ୍ଯଃ ପରମଶୋଭନାଃ । ସହସ୍ରାଣାଂ ଶତାନ୍ଯେଵ ଯତୋ ଵର୍ଷତି ଵାସଵଃ
ସେଠାରୁ ବହୁତ ପବିତ୍ର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ନଦୀମାନେ ବହିଯାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ମେଘ ଧରି ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ବର୍ଷା କରାନ୍ତି। ଏମିତି ଶହେ ଶହେ ହଜାରେ ହଜାରେ ନଦୀ ଅଛି।
ନ ତାସାଂ ନାମଧେଯାନି ପରିସ୍ମର୍ତୁଂ ତଥୈଵ ଚ । ଶକ୍ଯଂତେ ପରିସଂଖ୍ଯାତୁଂ ପୁଣ୍ଯାସ୍ତା ହି ସରିଦ୍ଵରାଃ
ସେମାନଙ୍କର ନାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମନେ ରଖିବା କିମ୍ବା ଗଣନା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସେସବୁ ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ।
ତତଃ ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତାଃ । ମୃଗାଶ୍ଚ ମଶକାଶ୍ଚୈଵ ମାନସା ମଲ୍ଲକାସ୍ତଥା
ତାପରେ ଚାରିଟି ପୁଣ୍ୟ ଜନପଦ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ମୃଗ, ମଶକ, ମାନସ ଓ ମଲ୍ଲକ।