ଦେଵଲୋକଚ୍ଯୁତାଃ ସର୍ଵେ ତଥା ଵିରଜସୋ ଦ୍ଵିଜାଃ । ତ୍ରଯୋଦଶସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଦେବଲୋକରୁ ପତିତ ଏବଂ ଏଭଳି ନିର୍ମଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ତ୍ରୟୋଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ୍ତି।
ଆଯୁଃପ୍ରମାଣଂ ଜୀଵଂତି ନରା ଧାର୍ମିକପୁଂଗଵାଃ । କ୍ଷୀରୋଦସ୍ଯ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ତଥୈଵୋତ୍ତରତଃ ପ୍ରଭୁଃ
ଧାର୍ମିକ ନରମାନେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବନ୍ତି; ଏବଂ ତେଣୁ, ଦୁଧର ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ପ୍ରଭୁ।
ହରିସ୍ତିଷ୍ଠତି ଵୈକୁଂଠଃ ଶକଟେ କନକାମଯେ । ଅଷ୍ଟଚକ୍ରଂ ହି ତଦ୍ଯାନଂ ଭୂତଯୁକ୍ତଂ ମନୋଜଵମ୍
ହରି ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀବୈକୁଣ୍ଠରେ ସୁନାର ରଥ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି । ସେଇ ରଥରେ ଆଠଟି ଚକା ଅଛି, ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାମାନେ ଚାଲାନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ରଥ ମନର ତାରତାରିରେ ଚଳିଥାଏ ।
ଅଗ୍ନିଵର୍ଣଂ ମହାତେଜୋ ଜାଂବୂନଦଵିଭୂଷିତମ୍ । ସ ପ୍ରଭୁଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵିଭୁଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ
ସେ ପ୍ରଭୁ ଅଗ୍ନିର ରଙ୍ଗର, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ସୁନାର ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ । ସେଇ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶାସକ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ।
ସଂକ୍ଷେପେ ଵିସ୍ତରେ ଚୈଵ କର୍ତା କାରଯିତା ତଥା । ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥାକାଶଂ ଵାଯୁସ୍ତେଜଶ୍ଚ ସତ୍ତମାଃ
ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତାରରେ, ସେ ନିଜେ କର୍ତ୍ତା ଓ କାରଣ । ପୃଥିବୀ, ପାଣି, ଆକାଶ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ରୂପ ।
ସ ଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଭୂତାନାମାସ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ହୁତାଶନଃ
ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଯଜ୍ଞ, ତାଙ୍କର ମୁଖ ହେଉଛି ହବି ଦେବା ଅଗ୍ନି ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ଯଦିଦଂ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯଵିଧାଯକମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ନଃ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ହି ନୋ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମତଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ଏହି ଭାରତ ଭୂମି ପବିତ୍ର ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ । ଏହା ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ କଥା ଆମକୁ କୁହ, କାରଣ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବୋଲି ମନାଯାଉଛ ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ଅତ୍ର ତେ କୀର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଵର୍ଷଂ ଭାରତମୁତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରିଯ ମିତ୍ରସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ମନୋର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ଚ
ସୂତ କହିଲେ: ଏଠି ମୁଁ ତୁମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାରତ ଭୂମି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ମନୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ବୈବସ୍ବତଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ ।
ପୃଥୋଶ୍ଚ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଵୈ ନ୍ଯସ୍ଯ ତଥୈକ୍ଷ୍ଵାକୋର୍ମହାତ୍ମନଃ । ଯଯାତେରଂବରୀଷସ୍ଯ ମାଂଧାତୁର୍ନହୁଷସ୍ଯ ଚ
ଏହି ଭୂମି ପୃଥୁ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଯୟାତି, ଅମ୍ବରୀଷ, ମାନ୍ଧାତା ଓ ନହୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ ।
ତଥୈଵ ମୁଚୁକୁଂଦସ୍ଯ କୁବେରୋଶୀନରସ୍ଯ ଚ । ଋଷଭସ୍ଯ ତଥୈଲସ୍ଯ ନୃଗସ୍ଯ ନୃପତେସ୍ତଥା
ଏହିପରି ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, କୁବେର, ଶୀନି, ଋଷଭ, ଇଳା, ନୃଗ ଓ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମି ପ୍ରଶଂସିତ ।
କୁଶିକସ୍ଯୈଵ ରାଜର୍ଷେର୍ଗାଧେଶ୍ଚୈଵ ମହାତ୍ମନଃ । ସୋମସ୍ଯ ଚୈଵ ରାଜର୍ଷେର୍ଦିଲୀପସ୍ଯ ତଥୈଵ ଚ
କୁଶିକ ରାଜାର୍ଷି, ମହାତ୍ମା ଗାଧି, ରାଜାର୍ଷି ସୋମ ଓ ଦିଲୀପଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମି ପ୍ରଶଂସା ପାଇଛି ।
ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚ ମହାଭାଗାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ବଲୀଯସାମ୍ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଭୂତାନାଂ ପ୍ରିଯଂ ଭାରତମୁତ୍ତମମ୍
ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଥିଲେ । ଏହି ଭାରତ ଭୂମି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ତତୋ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଶ୍ରୁତମହୋ ଦ୍ଵିଜାଃ । ମହେଂଦ୍ରୋ ମଲଯଃସହ୍ଯଃ ଶୁକ୍ତିମାନୃକ୍ଷଵାନପି
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଭୂମି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ । ଏଠାରେ ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ୍, ଋକ୍ଷ ପର୍ବତ ଅଛି ।
ଵିଂଧ୍ଯଶ୍ଚ ପାରିଯାତ୍ରଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ କୁଲପର୍ଵତାଃ । ତେଷାଂ ସହସ୍ରଶୋ ଵିପ୍ରା ପର୍ଵତାସ୍ତେ ସମୀପତଃ
ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପାରିୟାତ୍ର — ଏହି ସାତଟି ହେଉଛି ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତ । ଏମାନଙ୍କ ନିକଟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ହଜାର ହଜାର ପର୍ବତ ଅଛି ।
ଅଵିଜ୍ଞାତାଃ ସାରଵଂତୋ ଵିପୁଲାଶ୍ଚିତ୍ରସାନଵଃ । ଅନ୍ଯେ ତୁ ଯେ ପରିଜ୍ଞାତା ହ୍ରସ୍ଵା ହ୍ରସ୍ଵୋପଜୀଵିନଃ
କିଛି ପର୍ବତ ଅଜଣା, ଗୁଣଗୁଣିତ, ବିଶାଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶିଖର ଥିବା; ଅନ୍ୟ କିଛି ଯେଉଁମାନେ ଜଣାଶୁଣା, ସେମାନେ ଛୋଟ ଓ ଛୋଟମାନେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ।
ଆର୍ଯମ୍ଲେଚ୍ଛସଧର୍ମାଣସ୍ତେ ମିଶ୍ରାଃ ପୁରୁଷା ଦ୍ଵିଜାଃ । ନଦୀଂ ପିବଂତି ଵିମଲାଂ ଗଂଗାଂ ସିଂଧୁଂସରସ୍ଵତୀମ୍
ଏଠାରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଆର୍ୟ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଚାଳଚଳିର ଲୋକମାନେ ମିଶିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ ଓ ସରସ୍ବତୀ ନଦୀର ପାଣି ପିଉଥାନ୍ତି ।
ଗୋଦାଵରୀଂ ନର୍ମଦାଂ ଚ ବହୂଦାଂ ଚ ମହାନଦୀମ୍ । ଶତଦ୍ରୁଂ ଚଂଦ୍ରଭାଗାଂ ଚ ଯମୁନାଂ ଚ ମହାନଦୀମ୍
ଗୋଦାବରୀ, ନର୍ମଦା, ବହୁଦା ଏହି ମହାନଦୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଓ ମହାନଦୀ ଯମୁନା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବହିଥାଏ ।
ଦୃଷଦ୍ଵତୀଂ ଵିତସ୍ତାଂ ଚ ଵିପାପାଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଵାଲୁକାମ୍ । ନଦୀଂ ଵେତ୍ରଵତୀଂ ଚୈଵ କୃଷ୍ଣାଂ ଵେଣୀଂ ଚ ନିମ୍ନଗାମ୍
ଦୃଷଦ୍ବତୀ, ବିତସ୍ତା, ପାପ ନଥିବା ସ୍ୱଚ୍ଛ ବାଳୁକା ଥିବା ନଦୀ, ବେତ୍ରବତୀ, କୃଷ୍ଣା ଓ ବେଣୀ ଏଠି ବହୁଥାଏ ।
ଇରାଵତୀଂ ଵିତସ୍ତାଂ ଚ ପଯୋଷ୍ଣୀଂ ଦେଵିକାମପି । ଵେଦସ୍ମୃତିଂ ଵେଦଶିରାଂ ତ୍ରିଦିଵାଂ ସିଂଧୁଲା କୃମିମ୍
ଇରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ଦେବିକା, ବେଦସ୍ମୃତି, ବେଦଶିରା, ତ୍ରିଦିବ, ସିନ୍ଧୁଳା ଓ କ୍ରିମି ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛି ।
କରୀଷିଣୀଂ ଚିତ୍ରଵହାଂ ତ୍ରିସେନାଂ ଚୈଵ ନିମ୍ନଗାମ୍ । ଗୋମତୀଂ ଧୂତପାପାଂ ଚ ଚଂଦନାଂ ଚ ମହାନଦୀମ୍
କରୀଷିଣୀ, ଚିତ୍ରବହା, ତ୍ରିସେନା ଏହି ବହୁଥିବା ନଦୀ, ଗୋମତୀ, ଧୂତପାପା ଓ ମହାନଦୀ ଚନ୍ଦନା ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛି ।
କୌଶିକୀଂ ତ୍ରିଦିଵାଂ ହୃଦ୍ଯାଂ ନାଚିତାଂ ରୋହିତାରଣୀମ୍ । ରହସ୍ଯାଂ ଶତକୁଂଭାଂ ଚ ସରଯୂଂ ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
କୌଶିକୀ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦଦାୟିନୀ, ଅନାହୂତ ରୋହିତାରଣୀ, ଗୁପ୍ତ ନଦୀ, ଶତକୁମ୍ଭା ଏବଂ ସରୟୂ—ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁନ୍ୟମୟ।
ଚର୍ମଣ୍ଵତୀଂ ଵେତ୍ରଵତୀଂ ହସ୍ତିସୋମାଂ ଦିଶଂ ତଥା । ଶରାଵତୀଂ ପଯୋଷ୍ଣୀଂ ଚ ଭୀମାଂ ଭୀମରଥୀମପି
ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ବେତ୍ରବତୀ, ହସ୍ତିସୋମା, ତଥା ଦିଶା, ଶରାବତୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ଭୀମା ଏବଂ ଭୀମରଥୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର।
କାଵେରୀଂ ଚୁଲୁକାଂ ଚାପି ତାପୀଂ ଶତମଲାମପି । ନୀଵାରାଂ ମହିତାଂ ଚାପି ସୁପ୍ରଯୋଗାଂ ତଥା ନଦୀମ୍
କାବେରୀ, ଚୁଲୁକା, ତାପୀ, ଶତମଳା, ନୀବାରା, ମହିମାଶାଳିନୀ ଏବଂ ସୁପ୍ରୟୋଗା ନଦୀ—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ।
ପଵିତ୍ରାଂ କୃଷ୍ଣଲାଂ ସିଂଧୁଂ ଵାଜିନୀଂ ପୁରମାଲିନୀମ୍ । ପୂର୍ଵାଭିରାମାଂ ଵୀରାଂ ଚ ଭୀମାଂ ମାଲାଵତୀଂ ତଥା
ପବିତ୍ର କୃଷ୍ଣଲା, ସିନ୍ଧୁ, ବାଜିନୀ, ପୁରମାଳିନୀ, ପୂର୍ବାଭିରାମା, ବୀରା, ଭୀମା ଏବଂ ମାଳାବତୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଗୌରବମୟ।
ପଲାଶିନୀଂ ପାପହରାଂ ମହେଂଦ୍ରାଂ ପଟଲାଵତୀମ୍ । କରୀଷିଣୀମସିକ୍ନୀଂ ଚ କୁଶଚୀରୀଂ ମହାନଦୀମ୍
ପଳାଶିନୀ, ପାପହରା, ମହେନ୍ଦ୍ରା, ପଟଳାବତୀ, କରୀଷିଣୀ, ଅସିକ୍ନୀ, କୁଶଚୀରୀ ଏବଂ ମହାନଦୀ—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର।
ମରୁତାଂ ପ୍ରଵରାଂ ମେନାଂ ହେମାଂ ଘୃତଵତୀଂ ତଥା । ଅନାଵତୀମନୁଷ୍ଣାଂ ଚ ସେଵ୍ଯାଂ କାପୀଂ ଚ ସତ୍ତମାଃ
ମରୁତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମେନା, ହେମା, ଘୃତବତୀ, ଅନାବତୀ, ଅନୁଷ୍ଣା ଏବଂ ସେବନୀୟ କାପୀ—ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ।
ସଦାଵୀରାମଧୃଷ୍ଯାଂ ଚ କୁଶଚୀରାଂ ମହାନଦୀମ୍ । ରଥଚିତ୍ରାଂ ଜ୍ଯୋତିରଥାଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଂ କପିଂଜଲାମ୍
ସଦାବୀରା, ଅଦମ୍ୟା, କୁଶଚୀରା, ମହାନଦୀ, ରଥଚିତ୍ରା, ଜ୍ୟୋତିରଥା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରା ଏବଂ କପିଞ୍ଜଳା—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ।
ଚଂଦ୍ରାଵହଫଲଦ୍ଯଂ ଚୈଵ କୁଚୀରାମଂବୁଵାହିନୀମ୍ । ଵୈନଦୀଂ ପିଂଗଲାଂ ଵେଣାଂ ତୁଂଗଵେଗାଂ ମହାନଦୀମ୍
ଚନ୍ଦ୍ରାବହା, ଫଳଦ୍ୟା, କୁଚୀରା, ଅମ୍ବୁବାହିନୀ, ବୈନଦୀ, ପିଙ୍ଗଳା, ବେଣା ଏବଂ ତୁଙ୍ଗବେଗା ମହାନଦୀ—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ।
ଵିଦିଶାଂ କୃଷ୍ଣଵେଣାଂ ଚ ତାମ୍ରାଂ ଚ କପିଲାମପି । ଧେନୁଂ ସକାମାଂ ଵେଦସ୍ଵାଂ ହଵିଃସ୍ରାଵାଂ ମହାପଥାମ୍
ବିଦିଶା, କୃଷ୍ଣବେଣା, ତାମ୍ରା, କପିଳା, ଧେନୁ, ସକାମା, ବେଦସ୍ୱା, ହବିଃସ୍ରାବା ଏବଂ ମହାପଥା—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର।
ଶିପ୍ରାଂ ଚ ପିଚ୍ଛଲାଂ ଚୈଵ ଭାରଦ୍ଵାଜୀଂ ଚ ନିମ୍ନଗାମ୍ । କୌର୍ଣିକୀଂ ନିମ୍ନଗାଂ ଶୋଣାଂ ବାହୁଦାମଥ ଚଂଦ୍ରମାମ୍
ଶିପ୍ରା, ପିଚ୍ଛଳା, ଭାରଦ୍ୱାଜୀ, ନିମ୍ନଗା, କୌର୍ଣ୍ଣିକୀ, ଶୋଣା ନିମ୍ନଗା, ବାହୁଦା ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ।