ଲଵଣେନ ସମୁଦ୍ରେଣ ସମଂତାତ୍ପରିଵାରିତଃ । ଯଥା ହି ପୁରୁଷଃ ପଶ୍ଯେଦାଦର୍ଶେ ମୁଖମାତ୍ମନଃ
ଏହି ଦ୍ୱୀପଟି ଚାରିପାଖରେ ଲୁଣ ମିଶିତ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଆଇନାରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖେ।
ଏଵଂ ସୁଦର୍ଶନୋ ଦ୍ଵୀପୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚକ୍ରମଂଡଲଃ । ଦ୍ଵିରଂଶେ ପିପ୍ପଲସ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିରଂଶେ ଚ ଶଶୋ ମହାନ୍
ଏଭଳି, ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ଏକ ବୃତ୍ତାକାର ଚକ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ଏକ ଅଂଶରେ ବଡ଼ ପିପଳ ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ବଡ଼ ଶଶକ ଅଛି।
ସର୍ଵୌଷଧିଂ ସମାଦାଯ ସର୍ଵତଃ ପରିଵାରିତଃ । ଆପସ୍ତତୋନ୍ଯା ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ଶେଷଃ ସଂକ୍ଷେପ ଉଚ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି, ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଛି; ଅନ୍ୟ ଜଳଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ବାକି ଅଂଶ ସଂକ୍ଷେପରେ କହାଯାଏ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ଉକ୍ତୋ ଯସ୍ଯ ଚ ସଂକ୍ଷେପୋ ବୁଦ୍ଧିମନ୍ଵିଧିଵତ୍ତ୍ଵଯା । ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଶ୍ଚାସି ସର୍ଵସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଂ ସୂତ ନୋ ଵଦ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ତୁମେ ଯେପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବୁଦ୍ଧିମତା ସହିତ ସଂକ୍ଷେପ କହିଛ, ତୁମେ ସବୁ ତଥ୍ୟ ଜାଣ, ଏବେ ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହ।
ଯାଵାନ୍ଭୂମ୍ଯଵକାଶୋଯଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶଶଲକ୍ଷଣେ । ତସ୍ଯ ପ୍ରମାଣଂ ପ୍ରବ୍ରୂହି ତତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ପିପ୍ପଲମ୍
ଶଶକ ଚିହ୍ନିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯେତେ ଭୂମିର ଅବକାଶ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାର ମାପ କହ, ତାପରେ ପିପଳ ଗଛ ବିଷୟରେ କହିବ।
ଏଵଂ ତୈଃ କିଲ ପୃଷ୍ଟଃ ସ ସୂତୋ ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ-। ପ୍ରାଗାଯତା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ଷଡେତେ ରତ୍ନପର୍ଵତାଃ
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ପରେ ସୂତ କହିଲେ: ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଏହି ଛଅଟି ମଣିପର୍ବତ ଅଛି, ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ।
ଅଵଗାଢା ହ୍ଯୁଭଯତଃ ସମୁଦ୍ରୌ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମୌ । ହିମଵାନ୍ହିମକୂଟଶ୍ଚ ନିଷଧଶ୍ଚ ନଗୋତ୍ତମଃ
ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦୁଇ ଦିଗର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏହିମାନେ ଡୁବିଛନ୍ତି; ହିମବନ୍ତ, ହିମକୂଟ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଷଧ ପାହାଡ଼।
ନୀଲଶ୍ଚ ଵୈଡୂର୍ଯମଯଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ଶଶିସନ୍ନିଭଃ । ସର୍ଵଧାତୁପିନଦ୍ଧଶ୍ଚ ଶୃଂଗଵାନ୍ନାମପର୍ଵତଃ
ନୀଳ ଯାହା ବୈଡୂର୍ୟ ରତ୍ନରୁ ତିଆରି, ଶ୍ୱେତ ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ; ସମସ୍ତ ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା, ଶୃଙ୍ଗବତ୍ ନାମକ ପାହାଡ଼।
ଏତେ ଵୈ ପର୍ଵତା ଵିପ୍ରାଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତାଃ । ତେଷାମଂତରଵିଷ୍କୁଂଭୌ ଯୋଜନାନି ସହସ୍ରଶଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ହଜାର ଯୋଜନା ହେଉଛି।
ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାସ୍ତାନି ଵର୍ଷାଣି ସତ୍ତମାଃ । ଵସଂତି ତେଷାଂ ସତ୍ତ୍ଵାନି ନାନାଜାତୀନି ସର୍ଵଶଃ
ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟମୟ ଜନପଦ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭୂମି; ସେଠି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ ବାସ କରନ୍ତି।
ଇଦଂ ତୁ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ ତତୋ ହୈମଵତଂ ପରମ୍ । ହେମକୂଟାତ୍ପରଂ ଚୈଵ ହରିଵର୍ଷଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଏହା ହେଉଛି ଭାରତ ଭୂମି, ତା'ପରେ ହିମବତ୍ ଅଞ୍ଚଳ; ହେମକୂଟ ପରେ ହରିବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ନୀଲସ୍ଯ ନିଷଧସ୍ଯୋତ୍ତରେଣ ଚ । ପ୍ରାଗାଯତୋ ମହାଭାଗା ମାଲ୍ଯଵାନ୍ନାମ ପର୍ଵତଃ
ନୀଳ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ନିଷଧର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ମହାନ ମାଲ୍ୟବତ୍ ପାହାଡ଼ ପ୍ରସାରିତ।
ତତଃ ପରଂ ମାଲ୍ଯଵତଃ ପର୍ଵତୋ ଗଂଧମାଦନଃ । ପରିମଂଡଲସ୍ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ମେରୁଃ କନକପର୍ଵତଃ
ତାହା ପରେ ମାଲ୍ୟବତ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଅଛି । ଏହି ଦୁଇଟି ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଲାକାର ସୁନା ପର୍ବତ ମେରୁ ଅବସ୍ଥିତ ।
ଆଦିତ୍ଯତରୁଣାଭାସୋ ଵିଧୂମ ଇଵ ପାଵକଃ । ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁରଶୀତିରୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ
ଏହା ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧୂଆଁ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ । ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଚଉରାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ।
ଅଧସ୍ତାଚ୍ଚତୁରଶୀତିର୍ଯୋଜନାନାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଊର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚ ତିର୍ଯକ୍ଚ ଲୋକାନାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହା ତଳକୁ ମଧ୍ୟ ଚଉରାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଯାଏ । ଉପର, ତଳ ଓ ଚାରିପାଖରେ ଏହା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆବୃତ କରି ଦଢ଼ିଅଛି ।
ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେଷ୍ଵମୀ ଦ୍ଵୀପାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ସଂସ୍ଥିତା ଦ୍ଵିଜାଃ । ଭଦ୍ରାଶ୍ଵଃ କେତୁମାଲଶ୍ଚ ଜଂବୂଦ୍ଵୀପଶ୍ଚ ସତ୍ତମାଃ
ଏହି ପର୍ବତର ପାଶରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଚାରିଟି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦ୍ୱୀପ ଅଛନ୍ତି—ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ ଓ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ।
ଉତ୍ତରାଶ୍ଚୈଵ କୁରୁଵଃ କୃତପୁଣ୍ଯ ପ୍ରତିଶ୍ରଯାଃ । ଵିହଂଗସୁମୁଖୋ ଯସ୍ତୁ ସୁପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଯାତ୍ମଜଃ କିଲ
ଉତ୍ତରେ କୁରୁ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପୁଣ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି । ସେଠାରେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅ ବିହଙ୍ଗସୁମୁଖ ଅଛନ୍ତି ।
ସ ଵୈ ଵିଚିଂତଯାମାସ ସୌଵର୍ଣାନ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵାଯସାନ୍ । ମେରୁରୁତ୍ତମମଧ୍ଯାନାମଧମାନାଂ ଚ ପକ୍ଷିଣାମ୍
ସେ, ସୁନା ରଙ୍ଗର କାଉଁ ଦେଖି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ କେଉଁଠି ଉତ୍ତମ, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟମ, କେଉଁଠି ନିମ୍ନ—ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ ।
ଅଵିଶେଷକରୋ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦେନଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯହମ୍ । ତମାଦିତ୍ଯୋନୁପର୍ଯେତି ସତତଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଵରଃ
ଏହା କୌଣସି ଭେଦ କରେନାହିଁ, ସେଇଥିରୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି । ଜ୍ୟୋତିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଏହା ପଛରେ ଚାଲିଥାଏ ।
ଚଂଦ୍ରମାଶ୍ଚ ସନକ୍ଷତ୍ରୋ ଵାଯୁଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଃ । ସ ପର୍ଵତୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଦିଵ୍ଯପୁଷ୍ପସମନ୍ଵିତଃ
ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାଙ୍କର ତାରାମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି । ଏହି ପର୍ବତ ଦେବତାମାନେ, ଦିବ୍ୟ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ।
ଭଵନୈରାଵୃତୈଃ ସର୍ଵୈଃ ର୍ଜାଂବୂନଦମଯୈଃ ଶୁଭୈଃ । ତତ୍ର ଦେଵଗଣା ଵିପ୍ରା ଗଂଧର୍ଵାସୁରରାକ୍ଷସାଃ
ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଶୁଭ ଜମ୍ବୁ ସୁନାର ମହଳରେ ଘେରାଯାଇଛି । ସେଠାରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଛନ୍ତି ।
ଅପ୍ସରୋଗଣସଂଯୁକ୍ତାଃ ଶୈଲେ କ୍ରୀଡଂତି ସର୍ଵଦା । ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ଶକ୍ରଶ୍ଚାପି ସୁରେଶ୍ଵରଃ
ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହ ଏମାନେ ସଦା ପର୍ବତରେ ଖେଳନ୍ତି । ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ।
ସମେତ୍ଯ ଵିଵିଧୈର୍ଯଜ୍ଞୈର୍ଯଜଂତେଽନେକ ଦକ୍ଷିଣୈଃ । ତୁଂବୁରୁର୍ନାରଦଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵାଵସୁର୍ହାହା ହୂହୂଃ
ସେମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ପୂଜା ଓ ଅନେକ ଦାନ ସହ କରନ୍ତି । ତୁମ୍ବୁରୁ, ନାରଦ, ବିଶ୍ୱାବସୁ, ହାହା ଓ ହୂହୂ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି ।
ଅଭିଗମ୍ଯାମରଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସ୍ତୁଵଂତି ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତଵୈଃ । ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ମହାତ୍ମାନଃ କଶ୍ଯପଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଅମରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି । ସପ୍ତ ମହାର୍ଷି ଓ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି ।
ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ଭଦ୍ରଂ ଵଃ ସଦା ପର୍ଵଣି ପର୍ଵଣି । ତସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଦ୍ଧନ୍ଯୁଶନା କାଵ୍ଯୋ ଦୈତ୍ଯୈର୍ମହୀଯତେ
ସେମାନେ ସଦା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବ ଅବସରରେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ତୁମେ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଉ । ସେଠାରେ ମେରୁର ଶିଖରରେ ଉଶନା କାବ୍ୟଙ୍କୁ ଦାଇତ୍ୟମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ।
ତସ୍ଯ ହୈମାନି ରତ୍ନାନି ତସ୍ଯୈତେ ରତ୍ନପର୍ଵତାଃ । ତସ୍ମାତ୍କୁବେରୋ ଭଗଵାଂଶ୍ଚତୁର୍ଥଂ ଭାଗମଶ୍ନୁତେ
ଏହାର ରତ୍ନ ସୁନାର, ଏହିଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ରତ୍ନପର୍ବତ । ଏହିଥିରୁ ଭଗବାନ କୁବେର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ।
ତତଃ କଲାଂଶଂ ଵିତ୍ତସ୍ଯ ମନୁଷ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ପର୍ଵତସ୍ଯାଂତରେ ଦିଵ୍ଯଂ ସର୍ଵର୍ତୁକୁସୁମୈଶ୍ଚିତମ୍
ସେଠାରୁ ସେ ମାନବମାନେକୁ ଧନର ଏକ ଅଂଶ ଦେଇଥାନ୍ତି । ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି ।
କର୍ଣିକାରଵନଂ ରମ୍ଯଂ ଶିଲାଜାଲସମୁଚ୍ଛ୍ରିତମ୍ । ତତ୍ର ସାକ୍ଷାତ୍ପଶୁପତିର୍ଦିଵ୍ଯଭୂତୈଃ ସମାଵୃତଃ
ସେଠାରେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ରମ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି, ପାଶାଣ ଗୁଛରେ ଉଚ୍ଚତାରେ ଥିବା । ସେଠାରେ ପଶୁପତି ଭଗବାନ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହ ବସିଛନ୍ତି ।
ଉମାସହାଯୋଭଗଵାନ୍ରମତେ ଭୂତଭାଵନଃ । କର୍ଣିକାରମଯୀଂ ମାଲାଂ ବିଭ୍ରଦାପାଦଲଂବିନୀମ୍
ଉମାଙ୍କ ସହ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି । ସେ ଆଉଁଠୁ ଆଉଁଠି ଲମ୍ବିଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି ।
ତ୍ରିଭିର୍ନେତ୍ରୈଃ କୃତୋଦ୍ଦ୍ଯୋତସ୍ତ୍ରିଭିଃ ସୂର୍ଯୈରିଵୋଦିତୈଃ । ତମୁଗ୍ରତପସଃ ସିଦ୍ଧାଃ ସୁଵ୍ରତାଃ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ
ତିନିଟି ଚକ୍ଷୁର ଆଲୋକରେ ତିନିଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ । ଘୋର ତପସ୍ୟା, ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ସିଦ୍ଧମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି ।