ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗଂଧଶ୍ଚ ପଂଚମଃ । ଭୂମେରେତେଗୁଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵେଦିଭିଃ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ—ଏହି ଭୂମିର ଗୁଣ ଭାବରେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଚତ୍ଵାରୋପ୍ସୁଗୁଣା ଵିପ୍ରା ଗଂଧସ୍ତତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ତେଜସୋଥ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଜଳର ଚାରିଟି ଗୁଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଗନ୍ଧ ନାହିଁ; ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ଵାଯୋସ୍ତୁ ଆକାଶେ ଶବ୍ଦ ଏଵ ଚ । ଏତେ ପଂଚ ଗୁଣା ଵିପ୍ରା ମହାଭୂତେଷୁ ପଂଚସୁ
ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଅଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତରେ ଅଛି।
ଵର୍ତଂତେ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଯେଷୁ ଭୂତାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନାତିଵର୍ତଂତେ ସାମ୍ଯଂ ଭଵତି ଵୈ ତଦା
ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭୂତମାନେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହିପରି ସମତା ରହିଥାଏ।
ଯଦା ତୁ ଵିଷମୀଭାଵମାଵିଶଂତି ପରସ୍ପରମ୍ । ତଦା ଦେହୈର୍ଦେହଵଂତୋ ଵ୍ଯତିରୋହଂତି ନାନ୍ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହା ଅନ୍ୟ ଭାବେ କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଵିନଶ୍ଯଂତି ଜାଯଂତେ ଚାନୁପୂର୍ଵଶଃ । ସର୍ଵାଣ୍ଯପରିମେଯାଣି ତଦେଷାଂ ରୂପମୈଶ୍ଵରମ୍
ସେମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ଏହି ଅଗଣନୀୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ।
ଯତ୍ରଯତ୍ର ହି ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଧାଵଂତି ପାଂଚଭୌତିକାଃ । ତେଷାଂ ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତର୍କେଣ ପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଯେଉଁଠିଏଉଁଠି ପାଞ୍ଚଭୂତ ଚଳିତ ହେଉଛି, ସେଠି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ମାପ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି।
ଅଚିଂତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯେ ଭାଵାସ୍ତାନ୍ନ ତର୍କେଣ ସାଧଯେତ୍ । ସୁଦର୍ଶନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵୀପଂ ତୁ ମୁନିପୁଂଗଵାଃ
ଯେଉଁ ଦଶାଗୁଡ଼ିକ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ କରିହେବ ନାହିଁ; ମୁଁ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ, ଏବେ ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ କହିବି।
ପରିମଂଡଲୋ ମହାଭାଗା ଦ୍ଵୀପୋଽସୌ ଚକ୍ରସଂସ୍ଥିତଃ । ନଦୀଜଲପରିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ପର୍ଵତୈଶ୍ଚାବ୍ଧିସନ୍ନିଭୈଃ
ସେଇ ଦ୍ୱୀପଟି ବୃତ୍ତାକାର ଏବଂ ଚକ୍ର ଭଳି ଗଠିତ, ନଦୀ ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘେରାଯାଇଛି, ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ।
ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରୈ ରମ୍ଯୈର୍ଜନପଦୈସ୍ତଥା । ଵୃକ୍ଷୈଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତୈଃ ସଂପନ୍ନୋ ଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍
ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସହର ଓ ଉପଜାଉ ଜମି, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭରିଥିବା ଗଛ ଏବଂ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁରତା ଅଛି।
ଲଵଣେନ ସମୁଦ୍ରେଣ ସମଂତାତ୍ପରିଵାରିତଃ । ଯଥା ହି ପୁରୁଷଃ ପଶ୍ଯେଦାଦର୍ଶେ ମୁଖମାତ୍ମନଃ
ଏହି ଦ୍ୱୀପଟି ଚାରିପାଖରେ ଲୁଣ ମିଶିତ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଆଇନାରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖେ।
ଏଵଂ ସୁଦର୍ଶନୋ ଦ୍ଵୀପୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚକ୍ରମଂଡଲଃ । ଦ୍ଵିରଂଶେ ପିପ୍ପଲସ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିରଂଶେ ଚ ଶଶୋ ମହାନ୍
ଏଭଳି, ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ଏକ ବୃତ୍ତାକାର ଚକ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ଏକ ଅଂଶରେ ବଡ଼ ପିପଳ ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ବଡ଼ ଶଶକ ଅଛି।
ସର୍ଵୌଷଧିଂ ସମାଦାଯ ସର୍ଵତଃ ପରିଵାରିତଃ । ଆପସ୍ତତୋନ୍ଯା ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ଶେଷଃ ସଂକ୍ଷେପ ଉଚ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି, ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଛି; ଅନ୍ୟ ଜଳଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ବାକି ଅଂଶ ସଂକ୍ଷେପରେ କହାଯାଏ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ଉକ୍ତୋ ଯସ୍ଯ ଚ ସଂକ୍ଷେପୋ ବୁଦ୍ଧିମନ୍ଵିଧିଵତ୍ତ୍ଵଯା । ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଶ୍ଚାସି ସର୍ଵସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଂ ସୂତ ନୋ ଵଦ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ତୁମେ ଯେପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବୁଦ୍ଧିମତା ସହିତ ସଂକ୍ଷେପ କହିଛ, ତୁମେ ସବୁ ତଥ୍ୟ ଜାଣ, ଏବେ ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହ।
ଯାଵାନ୍ଭୂମ୍ଯଵକାଶୋଯଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶଶଲକ୍ଷଣେ । ତସ୍ଯ ପ୍ରମାଣଂ ପ୍ରବ୍ରୂହି ତତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ପିପ୍ପଲମ୍
ଶଶକ ଚିହ୍ନିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯେତେ ଭୂମିର ଅବକାଶ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାର ମାପ କହ, ତାପରେ ପିପଳ ଗଛ ବିଷୟରେ କହିବ।
ଏଵଂ ତୈଃ କିଲ ପୃଷ୍ଟଃ ସ ସୂତୋ ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ-। ପ୍ରାଗାଯତା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ଷଡେତେ ରତ୍ନପର୍ଵତାଃ
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ପରେ ସୂତ କହିଲେ: ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଏହି ଛଅଟି ମଣିପର୍ବତ ଅଛି, ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ।
ଅଵଗାଢା ହ୍ଯୁଭଯତଃ ସମୁଦ୍ରୌ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମୌ । ହିମଵାନ୍ହିମକୂଟଶ୍ଚ ନିଷଧଶ୍ଚ ନଗୋତ୍ତମଃ
ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦୁଇ ଦିଗର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏହିମାନେ ଡୁବିଛନ୍ତି; ହିମବନ୍ତ, ହିମକୂଟ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଷଧ ପାହାଡ଼।
ନୀଲଶ୍ଚ ଵୈଡୂର୍ଯମଯଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ଶଶିସନ୍ନିଭଃ । ସର୍ଵଧାତୁପିନଦ୍ଧଶ୍ଚ ଶୃଂଗଵାନ୍ନାମପର୍ଵତଃ
ନୀଳ ଯାହା ବୈଡୂର୍ୟ ରତ୍ନରୁ ତିଆରି, ଶ୍ୱେତ ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ; ସମସ୍ତ ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା, ଶୃଙ୍ଗବତ୍ ନାମକ ପାହାଡ଼।
ଏତେ ଵୈ ପର୍ଵତା ଵିପ୍ରାଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତାଃ । ତେଷାମଂତରଵିଷ୍କୁଂଭୌ ଯୋଜନାନି ସହସ୍ରଶଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ହଜାର ଯୋଜନା ହେଉଛି।
ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାସ୍ତାନି ଵର୍ଷାଣି ସତ୍ତମାଃ । ଵସଂତି ତେଷାଂ ସତ୍ତ୍ଵାନି ନାନାଜାତୀନି ସର୍ଵଶଃ
ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟମୟ ଜନପଦ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭୂମି; ସେଠି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ ବାସ କରନ୍ତି।
ଇଦଂ ତୁ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ ତତୋ ହୈମଵତଂ ପରମ୍ । ହେମକୂଟାତ୍ପରଂ ଚୈଵ ହରିଵର୍ଷଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଏହା ହେଉଛି ଭାରତ ଭୂମି, ତା'ପରେ ହିମବତ୍ ଅଞ୍ଚଳ; ହେମକୂଟ ପରେ ହରିବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ନୀଲସ୍ଯ ନିଷଧସ୍ଯୋତ୍ତରେଣ ଚ । ପ୍ରାଗାଯତୋ ମହାଭାଗା ମାଲ୍ଯଵାନ୍ନାମ ପର୍ଵତଃ
ନୀଳ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ନିଷଧର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ମହାନ ମାଲ୍ୟବତ୍ ପାହାଡ଼ ପ୍ରସାରିତ।
ତତଃ ପରଂ ମାଲ୍ଯଵତଃ ପର୍ଵତୋ ଗଂଧମାଦନଃ । ପରିମଂଡଲସ୍ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ମେରୁଃ କନକପର୍ଵତଃ
ତାହା ପରେ ମାଲ୍ୟବତ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଅଛି । ଏହି ଦୁଇଟି ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଲାକାର ସୁନା ପର୍ବତ ମେରୁ ଅବସ୍ଥିତ ।
ଆଦିତ୍ଯତରୁଣାଭାସୋ ଵିଧୂମ ଇଵ ପାଵକଃ । ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁରଶୀତିରୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ
ଏହା ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧୂଆଁ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ । ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଚଉରାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ।
ଅଧସ୍ତାଚ୍ଚତୁରଶୀତିର୍ଯୋଜନାନାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଊର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚ ତିର୍ଯକ୍ଚ ଲୋକାନାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହା ତଳକୁ ମଧ୍ୟ ଚଉରାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଯାଏ । ଉପର, ତଳ ଓ ଚାରିପାଖରେ ଏହା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆବୃତ କରି ଦଢ଼ିଅଛି ।
ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେଷ୍ଵମୀ ଦ୍ଵୀପାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ସଂସ୍ଥିତା ଦ୍ଵିଜାଃ । ଭଦ୍ରାଶ୍ଵଃ କେତୁମାଲଶ୍ଚ ଜଂବୂଦ୍ଵୀପଶ୍ଚ ସତ୍ତମାଃ
ଏହି ପର୍ବତର ପାଶରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଚାରିଟି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦ୍ୱୀପ ଅଛନ୍ତି—ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ ଓ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ।
ଉତ୍ତରାଶ୍ଚୈଵ କୁରୁଵଃ କୃତପୁଣ୍ଯ ପ୍ରତିଶ୍ରଯାଃ । ଵିହଂଗସୁମୁଖୋ ଯସ୍ତୁ ସୁପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଯାତ୍ମଜଃ କିଲ
ଉତ୍ତରେ କୁରୁ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପୁଣ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି । ସେଠାରେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅ ବିହଙ୍ଗସୁମୁଖ ଅଛନ୍ତି ।
ସ ଵୈ ଵିଚିଂତଯାମାସ ସୌଵର୍ଣାନ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵାଯସାନ୍ । ମେରୁରୁତ୍ତମମଧ୍ଯାନାମଧମାନାଂ ଚ ପକ୍ଷିଣାମ୍
ସେ, ସୁନା ରଙ୍ଗର କାଉଁ ଦେଖି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ କେଉଁଠି ଉତ୍ତମ, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟମ, କେଉଁଠି ନିମ୍ନ—ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ ।
ଅଵିଶେଷକରୋ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦେନଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯହମ୍ । ତମାଦିତ୍ଯୋନୁପର୍ଯେତି ସତତଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଵରଃ
ଏହା କୌଣସି ଭେଦ କରେନାହିଁ, ସେଇଥିରୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି । ଜ୍ୟୋତିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଏହା ପଛରେ ଚାଲିଥାଏ ।
ଚଂଦ୍ରମାଶ୍ଚ ସନକ୍ଷତ୍ରୋ ଵାଯୁଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଃ । ସ ପର୍ଵତୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଦିଵ୍ଯପୁଷ୍ପସମନ୍ଵିତଃ
ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାଙ୍କର ତାରାମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି । ଏହି ପର୍ବତ ଦେବତାମାନେ, ଦିବ୍ୟ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ।