ସ୍ଵେଦଜାଂଡମଭୂତ୍ତସ୍ଯ ଜରାଯୁଶ୍ଚ ମହୀଧରାଃ । ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଭୂନ୍ମହଦାତ୍ମନଃ
ତାଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱେତଜ ଡିଁଡା, ଜରାୟୁ ଓ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସମୁଦ୍ରଗୁଡିକ ତାହାର ଗର୍ଭଜଳ ହେଲା, ଏହି ବଡ଼ ଆତ୍ମା ପାଇଁ।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଜ୍ଯୋତିର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହଃ । ତସ୍ମିନ୍ନଂଡେଭଵତ୍ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍
ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ତାରା ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକଗୁଡିକ ସହିତ, ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ—ସମସ୍ତ ଏହି ଡିଁଡା ଭିତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ଅନାଦିନିଧନସ୍ଯୈଵ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାଭେଃ ସମୁତ୍ଥିତମ୍ । ଯତ୍ପଦ୍ମଂ ତଦ୍ଧୈମମଂଡମଭୂଚ୍ଛ୍ରୀକେଶଵେଚ୍ଛଯା
ଅନାଦି ଓ ଅନ୍ତହୀନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନାଭିରୁ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଶ୍ରୀକେଶବଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ ସେହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଡିଁଡା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ରଜୋଗୁଣଧରୋ ଦେଵଃ ସ୍ଵଯମେଵ ହରିଃ ପରଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଂସମାସ୍ଥାଯ ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ପ୍ରଭୁ ହରି, ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧରି, ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ସୃଷ୍ଟଂ ଚ ପାତ୍ଯନୁଯୁଗଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପନା । ନାରସିଂହାଦିରୂପେଣ ରୁଦ୍ରରୁପେଣ ସଂହରେତ୍
ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି, ସେହି ସେ ଏକ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ନରସିଂହ ଓ ରୁଦ୍ର ଆଦି ରୂପ ଧରି, ସେହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି।
ସବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ଵିସୃଜନ୍ମହାତ୍ମା ଜଗତ୍ସମସ୍ତଂ ପରିପାତୁମିଚ୍ଛନ୍ । ରାମାଦିରୂପଂ ସ ତୁ ଗୃହ୍ଯ ଯାତି ବଭୂଵ ରୁଦ୍ରୋ ଜଗଦେତଦତ୍ତୁମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ପରେ, ରାମ ଆଦି ରୂପ ଧରି, ଏହି ଜଗତକୁ ନଶ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ ରୁଦ୍ର ହେଇଯାନ୍ତି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ନଦୀନାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ନାମଧେଯାନି ସର୍ଵଶଃ । ତଥା ଜନପଦାନାଂ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଭୂମିମାଶ୍ରିତାଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜନପଦମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ନାମ ଏବଂ ଏହି ଭୂମିରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଲୋକ ରହୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନାମ କହ।
ପ୍ରମାଣଂ ଚ ପ୍ରମାଣଜ୍ଞ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ କିଲ ସର୍ଵତଃ । ନିଖିଲେନ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ କାନନାନି ଚ ସତ୍ତମ
ପ୍ରମାଣ ଜ୍ଞାନୀ, ଭୂମିର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରମାଣ କହ; ଏବଂ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟ କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ପଂଚେମାନି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମହାଭୂତାନି ସଂଗ୍ରହାତ୍ । ଜଗତୀସ୍ଥାନି ସର୍ଵାଣି ସମାନ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ସୂତ କହିଲେ— ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ, ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ସଂକ୍ଷେପରେ, ଚିନ୍ତକମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର।
ଭୂମିରାପସ୍ତଥା ଵାଯୁରଗ୍ନିରାକାଶମେଵ ଚ । ଗୁଣୋତ୍ତରାଣି ସର୍ଵାଣି ତେଷାଂ ଭୂମିଃ ପ୍ରଧାନତଃ
ଭୂମି, ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଆକାଶ—ଏହି ଗୁଡିକ ଦେଖିଲେ ଦେଖିଲେ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମି ସବୁଠୁ ପ୍ରଧାନ।
ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗଂଧଶ୍ଚ ପଂଚମଃ । ଭୂମେରେତେଗୁଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵେଦିଭିଃ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ—ଏହି ଭୂମିର ଗୁଣ ଭାବରେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଚତ୍ଵାରୋପ୍ସୁଗୁଣା ଵିପ୍ରା ଗଂଧସ୍ତତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ତେଜସୋଥ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଜଳର ଚାରିଟି ଗୁଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଗନ୍ଧ ନାହିଁ; ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ଵାଯୋସ୍ତୁ ଆକାଶେ ଶବ୍ଦ ଏଵ ଚ । ଏତେ ପଂଚ ଗୁଣା ଵିପ୍ରା ମହାଭୂତେଷୁ ପଂଚସୁ
ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଅଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତରେ ଅଛି।
ଵର୍ତଂତେ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଯେଷୁ ଭୂତାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନାତିଵର୍ତଂତେ ସାମ୍ଯଂ ଭଵତି ଵୈ ତଦା
ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭୂତମାନେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହିପରି ସମତା ରହିଥାଏ।
ଯଦା ତୁ ଵିଷମୀଭାଵମାଵିଶଂତି ପରସ୍ପରମ୍ । ତଦା ଦେହୈର୍ଦେହଵଂତୋ ଵ୍ଯତିରୋହଂତି ନାନ୍ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହା ଅନ୍ୟ ଭାବେ କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଵିନଶ୍ଯଂତି ଜାଯଂତେ ଚାନୁପୂର୍ଵଶଃ । ସର୍ଵାଣ୍ଯପରିମେଯାଣି ତଦେଷାଂ ରୂପମୈଶ୍ଵରମ୍
ସେମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ଏହି ଅଗଣନୀୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ।
ଯତ୍ରଯତ୍ର ହି ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଧାଵଂତି ପାଂଚଭୌତିକାଃ । ତେଷାଂ ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତର୍କେଣ ପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଯେଉଁଠିଏଉଁଠି ପାଞ୍ଚଭୂତ ଚଳିତ ହେଉଛି, ସେଠି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ମାପ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି।
ଅଚିଂତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯେ ଭାଵାସ୍ତାନ୍ନ ତର୍କେଣ ସାଧଯେତ୍ । ସୁଦର୍ଶନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵୀପଂ ତୁ ମୁନିପୁଂଗଵାଃ
ଯେଉଁ ଦଶାଗୁଡ଼ିକ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ କରିହେବ ନାହିଁ; ମୁଁ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ, ଏବେ ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ କହିବି।
ପରିମଂଡଲୋ ମହାଭାଗା ଦ୍ଵୀପୋଽସୌ ଚକ୍ରସଂସ୍ଥିତଃ । ନଦୀଜଲପରିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ପର୍ଵତୈଶ୍ଚାବ୍ଧିସନ୍ନିଭୈଃ
ସେଇ ଦ୍ୱୀପଟି ବୃତ୍ତାକାର ଏବଂ ଚକ୍ର ଭଳି ଗଠିତ, ନଦୀ ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘେରାଯାଇଛି, ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ।
ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରୈ ରମ୍ଯୈର୍ଜନପଦୈସ୍ତଥା । ଵୃକ୍ଷୈଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତୈଃ ସଂପନ୍ନୋ ଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍
ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସହର ଓ ଉପଜାଉ ଜମି, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭରିଥିବା ଗଛ ଏବଂ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁରତା ଅଛି।
ଲଵଣେନ ସମୁଦ୍ରେଣ ସମଂତାତ୍ପରିଵାରିତଃ । ଯଥା ହି ପୁରୁଷଃ ପଶ୍ଯେଦାଦର୍ଶେ ମୁଖମାତ୍ମନଃ
ଏହି ଦ୍ୱୀପଟି ଚାରିପାଖରେ ଲୁଣ ମିଶିତ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଆଇନାରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖେ।
ଏଵଂ ସୁଦର୍ଶନୋ ଦ୍ଵୀପୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚକ୍ରମଂଡଲଃ । ଦ୍ଵିରଂଶେ ପିପ୍ପଲସ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିରଂଶେ ଚ ଶଶୋ ମହାନ୍
ଏଭଳି, ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ଏକ ବୃତ୍ତାକାର ଚକ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ଏକ ଅଂଶରେ ବଡ଼ ପିପଳ ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ବଡ଼ ଶଶକ ଅଛି।
ସର୍ଵୌଷଧିଂ ସମାଦାଯ ସର୍ଵତଃ ପରିଵାରିତଃ । ଆପସ୍ତତୋନ୍ଯା ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ଶେଷଃ ସଂକ୍ଷେପ ଉଚ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି, ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଛି; ଅନ୍ୟ ଜଳଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ବାକି ଅଂଶ ସଂକ୍ଷେପରେ କହାଯାଏ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ଉକ୍ତୋ ଯସ୍ଯ ଚ ସଂକ୍ଷେପୋ ବୁଦ୍ଧିମନ୍ଵିଧିଵତ୍ତ୍ଵଯା । ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଶ୍ଚାସି ସର୍ଵସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଂ ସୂତ ନୋ ଵଦ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ତୁମେ ଯେପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବୁଦ୍ଧିମତା ସହିତ ସଂକ୍ଷେପ କହିଛ, ତୁମେ ସବୁ ତଥ୍ୟ ଜାଣ, ଏବେ ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହ।
ଯାଵାନ୍ଭୂମ୍ଯଵକାଶୋଯଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶଶଲକ୍ଷଣେ । ତସ୍ଯ ପ୍ରମାଣଂ ପ୍ରବ୍ରୂହି ତତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ପିପ୍ପଲମ୍
ଶଶକ ଚିହ୍ନିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯେତେ ଭୂମିର ଅବକାଶ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାର ମାପ କହ, ତାପରେ ପିପଳ ଗଛ ବିଷୟରେ କହିବ।
ଏଵଂ ତୈଃ କିଲ ପୃଷ୍ଟଃ ସ ସୂତୋ ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ-। ପ୍ରାଗାଯତା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ଷଡେତେ ରତ୍ନପର୍ଵତାଃ
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ପରେ ସୂତ କହିଲେ: ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଏହି ଛଅଟି ମଣିପର୍ବତ ଅଛି, ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ।
ଅଵଗାଢା ହ୍ଯୁଭଯତଃ ସମୁଦ୍ରୌ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମୌ । ହିମଵାନ୍ହିମକୂଟଶ୍ଚ ନିଷଧଶ୍ଚ ନଗୋତ୍ତମଃ
ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦୁଇ ଦିଗର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏହିମାନେ ଡୁବିଛନ୍ତି; ହିମବନ୍ତ, ହିମକୂଟ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଷଧ ପାହାଡ଼।
ନୀଲଶ୍ଚ ଵୈଡୂର୍ଯମଯଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ଶଶିସନ୍ନିଭଃ । ସର୍ଵଧାତୁପିନଦ୍ଧଶ୍ଚ ଶୃଂଗଵାନ୍ନାମପର୍ଵତଃ
ନୀଳ ଯାହା ବୈଡୂର୍ୟ ରତ୍ନରୁ ତିଆରି, ଶ୍ୱେତ ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ; ସମସ୍ତ ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା, ଶୃଙ୍ଗବତ୍ ନାମକ ପାହାଡ଼।
ଏତେ ଵୈ ପର୍ଵତା ଵିପ୍ରାଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତାଃ । ତେଷାମଂତରଵିଷ୍କୁଂଭୌ ଯୋଜନାନି ସହସ୍ରଶଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ହଜାର ଯୋଜନା ହେଉଛି।
ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାସ୍ତାନି ଵର୍ଷାଣି ସତ୍ତମାଃ । ଵସଂତି ତେଷାଂ ସତ୍ତ୍ଵାନି ନାନାଜାତୀନି ସର୍ଵଶଃ
ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟମୟ ଜନପଦ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭୂମି; ସେଠି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ ବାସ କରନ୍ତି।