ଏକାଦଶଂ ମନଶ୍ଚାତ୍ର କୀର୍ତିତଂ ତତ୍ତ୍ଵଚିଂତକୈଃ । ଜ୍ଞାନେଂଦ୍ରିଯାଣି ପଂଚାତ୍ର ପଂଚକର୍ମେଂଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଏଠାରେ ଏକାଦଶ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ତତ୍ୱ ଚିନ୍ତକମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି।
ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେଷାଂ ଚ କର୍ମାଣି କୁଲପାଵନାଃ । ଶ୍ରଵଣଂ ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଜିହ୍ଵା ନାସିକା ଚୈଵ ପଂଚମୀ
ମୁଁ ଏବେ ସେଗୁଡିକ ଓ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି, ହେ କୁଳ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା। ଶ୍ରବଣ, ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିଭା ଓ ନାସା—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି।
ଶବ୍ଦାଦିଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତାନି ପଂଚ ଵୈ । ପାଯୂପସ୍ଥଂ ହସ୍ତପାଦୌ କୀର୍ତିତା ଵାକ୍ଚପଂଚମୀ
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ଅଛି। ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହସ୍ତ, ପାଦ ଓ ବାକ୍—ଏହି ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।
ଵିସର୍ଗାନଂଦନାଦାନଗତ୍ଯୁକ୍ତିକର୍ମତତ୍ସ୍ମୃତମ୍ । ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା
ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ହେଉଛି ବିସର୍ଗ, ଆନନ୍ଦ, ଗ୍ରହଣ, ଗତି ଓ କଥାବାର୍ତା। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତେଜ, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ।
ଶବ୍ଦାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ଵିପ୍ରାଃ ସଂଯୁକ୍ତା ଉତ୍ତରୋତ୍ତରୈଃ । ନାନାଵୀର୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭୂତାସ୍ତତସ୍ତେ ସଂହତିଂ ଵିନା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଯୋଗ ହୋଇଛି। ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି ଏକାକି ଅଛନ୍ତି, ସଂଘାତ ନାହିଁ।
ନାଶକ୍ନୁଵନ୍ପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁମସମାଗତ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ସମେତ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଯୋଗଂ ପରସ୍ପରମଥାଶ୍ରଯାତ୍
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏକତ୍ର ହେବା ଛଡ଼ା ସେମାନେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ସେମାନେ ଏକାଉଁଠା ହୋଇ, ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।
ଏକସଂଘାସ୍ସଲକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ଯୈକ୍ଯମଶେଷତଃ । ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ପ୍ରଧାନାନୁଗ୍ରହେଣ ଚ
ବିଭିନ୍ନ ଦଳଗୁଡିକ, ନିଜ ନିଜ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏକତାରେ ମିଶିଗଲେ, ପୁରୁଷର ଉପସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଧାନଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା,
ମହଦାଦଯୋ ଵିଶେଷାଂତା ଅଂଡମୁତ୍ପାଦଯଂତି ତେ । ତତ୍କ୍ରମେଣ ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ତୁ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵତ୍ସଦା
ମହତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଏହା ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଜଳରେ ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି।
ଭୂତେଭ୍ଯୋଂଡଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଵୃଦ୍ଧଂ ତଦୁଦକେଶଯମ୍ । ପ୍ରାକୃତଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥାନମନୁତ୍ତମମ୍
ପଞ୍ଚଭୂତରୁ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଜଳରେ ବସିଥାଏ; ଏହା ପ୍ରକୃତିର ଆଦି ଆସନ, ବ୍ରହ୍ମା ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସ।
ତତ୍ରାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପୋସୌ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଵଯମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ସେଠାରେ, ଅପ୍ରକାଶ ରୂପରେ, ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବସିଛନ୍ତି।
ସ୍ଵେଦଜାଂଡମଭୂତ୍ତସ୍ଯ ଜରାଯୁଶ୍ଚ ମହୀଧରାଃ । ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଭୂନ୍ମହଦାତ୍ମନଃ
ତାଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱେତଜ ଡିଁଡା, ଜରାୟୁ ଓ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସମୁଦ୍ରଗୁଡିକ ତାହାର ଗର୍ଭଜଳ ହେଲା, ଏହି ବଡ଼ ଆତ୍ମା ପାଇଁ।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଜ୍ଯୋତିର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହଃ । ତସ୍ମିନ୍ନଂଡେଭଵତ୍ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍
ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ତାରା ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକଗୁଡିକ ସହିତ, ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ—ସମସ୍ତ ଏହି ଡିଁଡା ଭିତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ଅନାଦିନିଧନସ୍ଯୈଵ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାଭେଃ ସମୁତ୍ଥିତମ୍ । ଯତ୍ପଦ୍ମଂ ତଦ୍ଧୈମମଂଡମଭୂଚ୍ଛ୍ରୀକେଶଵେଚ୍ଛଯା
ଅନାଦି ଓ ଅନ୍ତହୀନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନାଭିରୁ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଶ୍ରୀକେଶବଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ ସେହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଡିଁଡା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ରଜୋଗୁଣଧରୋ ଦେଵଃ ସ୍ଵଯମେଵ ହରିଃ ପରଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଂସମାସ୍ଥାଯ ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ପ୍ରଭୁ ହରି, ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧରି, ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ସୃଷ୍ଟଂ ଚ ପାତ୍ଯନୁଯୁଗଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପନା । ନାରସିଂହାଦିରୂପେଣ ରୁଦ୍ରରୁପେଣ ସଂହରେତ୍
ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି, ସେହି ସେ ଏକ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ନରସିଂହ ଓ ରୁଦ୍ର ଆଦି ରୂପ ଧରି, ସେହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି।
ସବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ଵିସୃଜନ୍ମହାତ୍ମା ଜଗତ୍ସମସ୍ତଂ ପରିପାତୁମିଚ୍ଛନ୍ । ରାମାଦିରୂପଂ ସ ତୁ ଗୃହ୍ଯ ଯାତି ବଭୂଵ ରୁଦ୍ରୋ ଜଗଦେତଦତ୍ତୁମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ପରେ, ରାମ ଆଦି ରୂପ ଧରି, ଏହି ଜଗତକୁ ନଶ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ ରୁଦ୍ର ହେଇଯାନ୍ତି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ନଦୀନାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ନାମଧେଯାନି ସର୍ଵଶଃ । ତଥା ଜନପଦାନାଂ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଭୂମିମାଶ୍ରିତାଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜନପଦମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ନାମ ଏବଂ ଏହି ଭୂମିରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଲୋକ ରହୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନାମ କହ।
ପ୍ରମାଣଂ ଚ ପ୍ରମାଣଜ୍ଞ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ କିଲ ସର୍ଵତଃ । ନିଖିଲେନ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ କାନନାନି ଚ ସତ୍ତମ
ପ୍ରମାଣ ଜ୍ଞାନୀ, ଭୂମିର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରମାଣ କହ; ଏବଂ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟ କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ପଂଚେମାନି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମହାଭୂତାନି ସଂଗ୍ରହାତ୍ । ଜଗତୀସ୍ଥାନି ସର୍ଵାଣି ସମାନ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ସୂତ କହିଲେ— ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ, ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ସଂକ୍ଷେପରେ, ଚିନ୍ତକମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର।
ଭୂମିରାପସ୍ତଥା ଵାଯୁରଗ୍ନିରାକାଶମେଵ ଚ । ଗୁଣୋତ୍ତରାଣି ସର୍ଵାଣି ତେଷାଂ ଭୂମିଃ ପ୍ରଧାନତଃ
ଭୂମି, ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଆକାଶ—ଏହି ଗୁଡିକ ଦେଖିଲେ ଦେଖିଲେ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମି ସବୁଠୁ ପ୍ରଧାନ।
ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗଂଧଶ୍ଚ ପଂଚମଃ । ଭୂମେରେତେଗୁଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵେଦିଭିଃ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ—ଏହି ଭୂମିର ଗୁଣ ଭାବରେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଚତ୍ଵାରୋପ୍ସୁଗୁଣା ଵିପ୍ରା ଗଂଧସ୍ତତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ତେଜସୋଥ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଜଳର ଚାରିଟି ଗୁଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଗନ୍ଧ ନାହିଁ; ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ଵାଯୋସ୍ତୁ ଆକାଶେ ଶବ୍ଦ ଏଵ ଚ । ଏତେ ପଂଚ ଗୁଣା ଵିପ୍ରା ମହାଭୂତେଷୁ ପଂଚସୁ
ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଅଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତରେ ଅଛି।
ଵର୍ତଂତେ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଯେଷୁ ଭୂତାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନାତିଵର୍ତଂତେ ସାମ୍ଯଂ ଭଵତି ଵୈ ତଦା
ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭୂତମାନେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହିପରି ସମତା ରହିଥାଏ।
ଯଦା ତୁ ଵିଷମୀଭାଵମାଵିଶଂତି ପରସ୍ପରମ୍ । ତଦା ଦେହୈର୍ଦେହଵଂତୋ ଵ୍ଯତିରୋହଂତି ନାନ୍ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହା ଅନ୍ୟ ଭାବେ କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଵିନଶ୍ଯଂତି ଜାଯଂତେ ଚାନୁପୂର୍ଵଶଃ । ସର୍ଵାଣ୍ଯପରିମେଯାଣି ତଦେଷାଂ ରୂପମୈଶ୍ଵରମ୍
ସେମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ଏହି ଅଗଣନୀୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ।
ଯତ୍ରଯତ୍ର ହି ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଧାଵଂତି ପାଂଚଭୌତିକାଃ । ତେଷାଂ ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତର୍କେଣ ପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଯେଉଁଠିଏଉଁଠି ପାଞ୍ଚଭୂତ ଚଳିତ ହେଉଛି, ସେଠି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ମାପ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି।
ଅଚିଂତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯେ ଭାଵାସ୍ତାନ୍ନ ତର୍କେଣ ସାଧଯେତ୍ । ସୁଦର୍ଶନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵୀପଂ ତୁ ମୁନିପୁଂଗଵାଃ
ଯେଉଁ ଦଶାଗୁଡ଼ିକ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ କରିହେବ ନାହିଁ; ମୁଁ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ, ଏବେ ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ କହିବି।
ପରିମଂଡଲୋ ମହାଭାଗା ଦ୍ଵୀପୋଽସୌ ଚକ୍ରସଂସ୍ଥିତଃ । ନଦୀଜଲପରିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ପର୍ଵତୈଶ୍ଚାବ୍ଧିସନ୍ନିଭୈଃ
ସେଇ ଦ୍ୱୀପଟି ବୃତ୍ତାକାର ଏବଂ ଚକ୍ର ଭଳି ଗଠିତ, ନଦୀ ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘେରାଯାଇଛି, ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ।
ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରୈ ରମ୍ଯୈର୍ଜନପଦୈସ୍ତଥା । ଵୃକ୍ଷୈଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତୈଃ ସଂପନ୍ନୋ ଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍
ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସହର ଓ ଉପଜାଉ ଜମି, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭରିଥିବା ଗଛ ଏବଂ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁରତା ଅଛି।