ଭୂତାଦିସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରକଂ ତତଃ । ସସର୍ଜ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରାଦାକାଶଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍
ଭୂତାଦି ଉପାଦାନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଇ ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହି ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱରୁ ଆକାଶ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ।
ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ଭୂତାଦିଃ ସମମାଵୃଣୋତ୍ । ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ଭୂତାଦି ଉପାଦାନ ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଓ ଆକାଶକୁ ସମେତ ଆବୃତ କଲା। ଏହି ଦୁଇଠାରୁ ପରେ ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ବଲଵାନଭଵଦ୍ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶୋ ଗୁଣୋ ମତଃ । ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ବାୟୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲା, ତାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ। ଆକାଶ, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କଲା।
ତତୋ ଵାଯୁଵିକୁର୍ଵାଣୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ । ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵାଯୋସ୍ତଦ୍ରୂପଗୁଣମୁଚ୍ଯତେ
ତାପରେ, ବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ବାୟୁରୁ ଜ୍ୟୋତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ।
ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ଵୈ ଵାଯୂ ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍ । ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ରସମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କଲା। ଜ୍ୟୋତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ ରସର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ସଂଭଵଂତି ତତୋଂଭାଂସି ରସମାତ୍ରାଣି ତାନି ତୁ । ରସମାତ୍ରାଣିଚାଂଭାଂସି ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ଏହିଠାରୁ ଜଳ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ରସର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ। ରସର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଓ ଜଳ ମିଶି ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କଲା।
ଵିକୁର୍ଵାଣାନିଚାଂଭାଂସିଗଂଧମାତ୍ରଂସସର୍ଜିରେ । ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ମହୀ ଚେଯଂ ସର୍ଵଭୂତଗୁଣାଧିକା
ଜଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ ଗନ୍ଧର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହିଠାରୁ ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଭୂତର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଛି।
ସସଂଘାତୋ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଗଂଧୋ ଗୁଣୋ ମତଃ । ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ତନ୍ମାତ୍ରାତ୍ତେନ ତନ୍ମାତ୍ରତା ସ୍ମୃତା
ଏହା ଏକ ସଂଘାତ ହେବାରୁ ତାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱରୁ ତାହାର ଉପାଦାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଉପାଦାନର ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତନ୍ମାତ୍ରାଣ୍ଯଵିଶେଷାଣି ଵିଶେଷାଃ କ୍ରମଶୋ ପରାଃ । ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସର୍ଗୋଯମହଂକାରାତ୍ତୁ ତାମସାତ୍
ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱଗୁଡିକ ଅଭିନ୍ନ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭିନ୍ନ ଉପାଦାନଗୁଡିକ କ୍ରମକ୍ରମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଭୂତ ଉପାଦାନର ସୃଷ୍ଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱରୁ ତମସ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
କୀର୍ତିତସ୍ତୁ ସମାସେନ ମୁନିଵର୍ଯାସ୍ତପୋଧନାଃ । ତୈଜସାନୀଂଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାହୁର୍ଦେଵା ଵୈକାରିକା ଦଶ
ଏହି ବିଷୟକୁ ତପସ୍ଵୀ ମୁନିମାନେ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଦଶ ତୈଜସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଦେବତା ଓ ବୈକାରିକ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ଏକାଦଶଂ ମନଶ୍ଚାତ୍ର କୀର୍ତିତଂ ତତ୍ତ୍ଵଚିଂତକୈଃ । ଜ୍ଞାନେଂଦ୍ରିଯାଣି ପଂଚାତ୍ର ପଂଚକର୍ମେଂଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଏଠାରେ ଏକାଦଶ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ତତ୍ୱ ଚିନ୍ତକମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି।
ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେଷାଂ ଚ କର୍ମାଣି କୁଲପାଵନାଃ । ଶ୍ରଵଣଂ ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଜିହ୍ଵା ନାସିକା ଚୈଵ ପଂଚମୀ
ମୁଁ ଏବେ ସେଗୁଡିକ ଓ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି, ହେ କୁଳ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା। ଶ୍ରବଣ, ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିଭା ଓ ନାସା—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି।
ଶବ୍ଦାଦିଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତାନି ପଂଚ ଵୈ । ପାଯୂପସ୍ଥଂ ହସ୍ତପାଦୌ କୀର୍ତିତା ଵାକ୍ଚପଂଚମୀ
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ଅଛି। ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହସ୍ତ, ପାଦ ଓ ବାକ୍—ଏହି ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।
ଵିସର୍ଗାନଂଦନାଦାନଗତ୍ଯୁକ୍ତିକର୍ମତତ୍ସ୍ମୃତମ୍ । ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା
ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ହେଉଛି ବିସର୍ଗ, ଆନନ୍ଦ, ଗ୍ରହଣ, ଗତି ଓ କଥାବାର୍ତା। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତେଜ, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ।
ଶବ୍ଦାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ଵିପ୍ରାଃ ସଂଯୁକ୍ତା ଉତ୍ତରୋତ୍ତରୈଃ । ନାନାଵୀର୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭୂତାସ୍ତତସ୍ତେ ସଂହତିଂ ଵିନା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଯୋଗ ହୋଇଛି। ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି ଏକାକି ଅଛନ୍ତି, ସଂଘାତ ନାହିଁ।
ନାଶକ୍ନୁଵନ୍ପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁମସମାଗତ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ସମେତ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଯୋଗଂ ପରସ୍ପରମଥାଶ୍ରଯାତ୍
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏକତ୍ର ହେବା ଛଡ଼ା ସେମାନେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ସେମାନେ ଏକାଉଁଠା ହୋଇ, ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।
ଏକସଂଘାସ୍ସଲକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ଯୈକ୍ଯମଶେଷତଃ । ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ପ୍ରଧାନାନୁଗ୍ରହେଣ ଚ
ବିଭିନ୍ନ ଦଳଗୁଡିକ, ନିଜ ନିଜ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏକତାରେ ମିଶିଗଲେ, ପୁରୁଷର ଉପସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଧାନଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା,
ମହଦାଦଯୋ ଵିଶେଷାଂତା ଅଂଡମୁତ୍ପାଦଯଂତି ତେ । ତତ୍କ୍ରମେଣ ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ତୁ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵତ୍ସଦା
ମହତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଏହା ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଜଳରେ ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି।
ଭୂତେଭ୍ଯୋଂଡଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଵୃଦ୍ଧଂ ତଦୁଦକେଶଯମ୍ । ପ୍ରାକୃତଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥାନମନୁତ୍ତମମ୍
ପଞ୍ଚଭୂତରୁ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଜଳରେ ବସିଥାଏ; ଏହା ପ୍ରକୃତିର ଆଦି ଆସନ, ବ୍ରହ୍ମା ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସ।
ତତ୍ରାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପୋସୌ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଵଯମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ସେଠାରେ, ଅପ୍ରକାଶ ରୂପରେ, ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବସିଛନ୍ତି।
ସ୍ଵେଦଜାଂଡମଭୂତ୍ତସ୍ଯ ଜରାଯୁଶ୍ଚ ମହୀଧରାଃ । ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଭୂନ୍ମହଦାତ୍ମନଃ
ତାଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱେତଜ ଡିଁଡା, ଜରାୟୁ ଓ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସମୁଦ୍ରଗୁଡିକ ତାହାର ଗର୍ଭଜଳ ହେଲା, ଏହି ବଡ଼ ଆତ୍ମା ପାଇଁ।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଜ୍ଯୋତିର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହଃ । ତସ୍ମିନ୍ନଂଡେଭଵତ୍ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍
ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ତାରା ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକଗୁଡିକ ସହିତ, ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ—ସମସ୍ତ ଏହି ଡିଁଡା ଭିତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ଅନାଦିନିଧନସ୍ଯୈଵ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାଭେଃ ସମୁତ୍ଥିତମ୍ । ଯତ୍ପଦ୍ମଂ ତଦ୍ଧୈମମଂଡମଭୂଚ୍ଛ୍ରୀକେଶଵେଚ୍ଛଯା
ଅନାଦି ଓ ଅନ୍ତହୀନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନାଭିରୁ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଶ୍ରୀକେଶବଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ ସେହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଡିଁଡା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ରଜୋଗୁଣଧରୋ ଦେଵଃ ସ୍ଵଯମେଵ ହରିଃ ପରଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଂସମାସ୍ଥାଯ ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ପ୍ରଭୁ ହରି, ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧରି, ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ସୃଷ୍ଟଂ ଚ ପାତ୍ଯନୁଯୁଗଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପନା । ନାରସିଂହାଦିରୂପେଣ ରୁଦ୍ରରୁପେଣ ସଂହରେତ୍
ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି, ସେହି ସେ ଏକ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ନରସିଂହ ଓ ରୁଦ୍ର ଆଦି ରୂପ ଧରି, ସେହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି।
ସବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ଵିସୃଜନ୍ମହାତ୍ମା ଜଗତ୍ସମସ୍ତଂ ପରିପାତୁମିଚ୍ଛନ୍ । ରାମାଦିରୂପଂ ସ ତୁ ଗୃହ୍ଯ ଯାତି ବଭୂଵ ରୁଦ୍ରୋ ଜଗଦେତଦତ୍ତୁମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ପରେ, ରାମ ଆଦି ରୂପ ଧରି, ଏହି ଜଗତକୁ ନଶ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ ରୁଦ୍ର ହେଇଯାନ୍ତି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ନଦୀନାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ନାମଧେଯାନି ସର୍ଵଶଃ । ତଥା ଜନପଦାନାଂ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଭୂମିମାଶ୍ରିତାଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜନପଦମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ନାମ ଏବଂ ଏହି ଭୂମିରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଲୋକ ରହୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନାମ କହ।
ପ୍ରମାଣଂ ଚ ପ୍ରମାଣଜ୍ଞ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ କିଲ ସର୍ଵତଃ । ନିଖିଲେନ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ କାନନାନି ଚ ସତ୍ତମ
ପ୍ରମାଣ ଜ୍ଞାନୀ, ଭୂମିର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରମାଣ କହ; ଏବଂ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟ କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ପଂଚେମାନି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମହାଭୂତାନି ସଂଗ୍ରହାତ୍ । ଜଗତୀସ୍ଥାନି ସର୍ଵାଣି ସମାନ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ସୂତ କହିଲେ— ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ, ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ସଂକ୍ଷେପରେ, ଚିନ୍ତକମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର।
ଭୂମିରାପସ୍ତଥା ଵାଯୁରଗ୍ନିରାକାଶମେଵ ଚ । ଗୁଣୋତ୍ତରାଣି ସର୍ଵାଣି ତେଷାଂ ଭୂମିଃ ପ୍ରଧାନତଃ
ଭୂମି, ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଆକାଶ—ଏହି ଗୁଡିକ ଦେଖିଲେ ଦେଖିଲେ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମି ସବୁଠୁ ପ୍ରଧାନ।