ଅଶ୍ରଦ୍ଧଯାପି ଶୃଣୁତେ ଲଭତେ ପୁଣ୍ଯସଂଚଯମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ପଦ୍ମଂ ଶ୍ରୋତ୍ରାତିଥୀ କୁରୁ
ଯଦି ଶ୍ରଦ୍ଧା ନଥାଏ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଶୁଣନ୍ତି, ସେଠି ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ପଦ୍ମକୁ ଶ୍ରବଣ କରି ଅତିଥି କର।
ତତ୍ରାଦିଖଂଡଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁଣ୍ଯଂ ପାପଵିନାଶନମ୍ । ଶୃଣ୍ଵଂତୁ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ସଶିଷ୍ଯାସ୍ତ୍ଵତ୍ର ଯେ ସ୍ଥିତାଃ
ଏଠି ମୁଁ ଆଦିଖଣ୍ଡ କହିବି, ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ଓ ପାପ ନଶ୍ୱ କରେ। ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ମୁନି ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ଆଦିସର୍ଗମହଂ ତାଵତ୍କଥଯାମି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଜ୍ଞାଯତେ ଯେନ ଭଗଵାନ୍ପରମାତ୍ମା ସନାତନଃ
ସୂତ କହିଲେ: ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏବେ ମୁଁ ଆଦି ସୃଷ୍ଟିର କଥା କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ ସନାତନ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ।
ସୃଷ୍ଟେଷୁ ପ୍ରଲଯାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ନାସୀତ୍କିଂଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞମଭୂଦେକଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଵୈ ସର୍ଵକାରକମ୍
ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଳୟ ପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ; କେବଳ ଏକ ଜ୍ୟୋତି, 'ବ୍ରହ୍ମ' ନାମରେ, ସମସ୍ତ କାରଣ ଭାବେ ଥିଲା।
ନିତ୍ଯଂ ନିରଂଜନଂ ଶାଂତଂ ନିର୍ମଲଂ ନିତ୍ଯନିର୍ମଲମ୍ । ଆନଂଦସାଗରଂସ୍ଵଚ୍ଛଂ ଯତ୍କାଂକ୍ଷଂତି ମୁମୁକ୍ଷଵଃ
ସେ ଚିରନ୍ତନ, ନିର୍ମଳ, ଶାନ୍ତ, ସଫା, ସଦା ପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦର ସାଗର, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ଲୋକେ ଯାହାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି।
ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ଜ୍ଞାନରୂପତ୍ଵାଦନଂତମଜମଵ୍ଯଯମ୍ । ଅଵିନାଶି ସଦାସ୍ଵଚ୍ଛମଚ୍ଯୁତଂ ଵ୍ଯାପକଂ ମହତ୍
ସେ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ଅନନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ସଦା ସ୍ୱଚ୍ଛ, ଅଚଳ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଓ ବଡ଼।
ସର୍ଗକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଂ ଜ୍ଞାନରୂପକମ୍ । ଆତ୍ମଲୀନଂ ଵିକାରଂ ଚ ତତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁମୁପଚକ୍ରମେ
ସୃଷ୍ଟିର ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ଜ୍ଞାନର ରୂପ ଏହି ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣି, ନିଜରେ ନିଜେ ଲୀନ ଓ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଧାନମୁଦ୍ଭୂତଂ ତତଶ୍ଚାପି ମହାନଭୂତ୍ । ସାତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତ୍ରିଧା ମହାନ୍
ସେଠାରୁ ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାପରେ ମହତ୍ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଏହି ମହତ୍ ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ — ଏଭଳି ତିନି ପ୍ରକାରର।
ପ୍ରଧାନେନାଵୃତୋ ହ୍ଯେଵ ତ୍ଵଚା ବୀଜମିଵାଵୃତମ୍ । ଵୈକାରିକସ୍ତୈଜସଶ୍ଚ ଭୂତାଦିଶ୍ଚୈଵ ତାମସଃ
ଯେପରି ଏକ ଡାଣ୍ଡା ମାନ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଢାକି ରହିଥାଏ, ଏହିପରି ପ୍ରଧାନ ଉପାଦାନ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥାଏ। ତମସ ର ତିନି ପ୍ରକାର ହେଉଛି—ଏକଟି ବୈକାରିକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ତୈଜସ, ତୃତୀୟ ଭୂତାଦି।
ତ୍ରିଵିଧୋଯମହଂକାରୋ ମହତ୍ତତ୍ଵାଦଜାଯତ । ଯଥା ପ୍ରଧାନେନ ମହାନ୍ମହତା ସ ତଥା ଵୃତଃ
ମହତ୍ତତ୍ୱରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଯେପରି ପ୍ରଧାନରୁ ମହତ୍ତତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେହିପରି ମହତ୍ତତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ଆବୃତ ହୁଏ।
ଭୂତାଦିସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରକଂ ତତଃ । ସସର୍ଜ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରାଦାକାଶଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍
ଭୂତାଦି ଉପାଦାନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଇ ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହି ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱରୁ ଆକାଶ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ।
ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ଭୂତାଦିଃ ସମମାଵୃଣୋତ୍ । ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ଭୂତାଦି ଉପାଦାନ ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଓ ଆକାଶକୁ ସମେତ ଆବୃତ କଲା। ଏହି ଦୁଇଠାରୁ ପରେ ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ବଲଵାନଭଵଦ୍ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶୋ ଗୁଣୋ ମତଃ । ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ବାୟୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲା, ତାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ। ଆକାଶ, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କଲା।
ତତୋ ଵାଯୁଵିକୁର୍ଵାଣୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ । ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵାଯୋସ୍ତଦ୍ରୂପଗୁଣମୁଚ୍ଯତେ
ତାପରେ, ବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ବାୟୁରୁ ଜ୍ୟୋତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ।
ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ଵୈ ଵାଯୂ ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍ । ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ରସମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କଲା। ଜ୍ୟୋତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ ରସର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ସଂଭଵଂତି ତତୋଂଭାଂସି ରସମାତ୍ରାଣି ତାନି ତୁ । ରସମାତ୍ରାଣିଚାଂଭାଂସି ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ଏହିଠାରୁ ଜଳ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ରସର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ। ରସର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଓ ଜଳ ମିଶି ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କଲା।
ଵିକୁର୍ଵାଣାନିଚାଂଭାଂସିଗଂଧମାତ୍ରଂସସର୍ଜିରେ । ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ମହୀ ଚେଯଂ ସର୍ଵଭୂତଗୁଣାଧିକା
ଜଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ ଗନ୍ଧର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହିଠାରୁ ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଭୂତର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଛି।
ସସଂଘାତୋ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଗଂଧୋ ଗୁଣୋ ମତଃ । ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ତନ୍ମାତ୍ରାତ୍ତେନ ତନ୍ମାତ୍ରତା ସ୍ମୃତା
ଏହା ଏକ ସଂଘାତ ହେବାରୁ ତାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱରୁ ତାହାର ଉପାଦାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱ ଉପାଦାନର ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତନ୍ମାତ୍ରାଣ୍ଯଵିଶେଷାଣି ଵିଶେଷାଃ କ୍ରମଶୋ ପରାଃ । ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସର୍ଗୋଯମହଂକାରାତ୍ତୁ ତାମସାତ୍
ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱଗୁଡିକ ଅଭିନ୍ନ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭିନ୍ନ ଉପାଦାନଗୁଡିକ କ୍ରମକ୍ରମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଭୂତ ଉପାଦାନର ସୃଷ୍ଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ୱରୁ ତମସ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
କୀର୍ତିତସ୍ତୁ ସମାସେନ ମୁନିଵର୍ଯାସ୍ତପୋଧନାଃ । ତୈଜସାନୀଂଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାହୁର୍ଦେଵା ଵୈକାରିକା ଦଶ
ଏହି ବିଷୟକୁ ତପସ୍ଵୀ ମୁନିମାନେ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଦଶ ତୈଜସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଦେବତା ଓ ବୈକାରିକ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ଏକାଦଶଂ ମନଶ୍ଚାତ୍ର କୀର୍ତିତଂ ତତ୍ତ୍ଵଚିଂତକୈଃ । ଜ୍ଞାନେଂଦ୍ରିଯାଣି ପଂଚାତ୍ର ପଂଚକର୍ମେଂଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଏଠାରେ ଏକାଦଶ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ତତ୍ୱ ଚିନ୍ତକମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି।
ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେଷାଂ ଚ କର୍ମାଣି କୁଲପାଵନାଃ । ଶ୍ରଵଣଂ ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଜିହ୍ଵା ନାସିକା ଚୈଵ ପଂଚମୀ
ମୁଁ ଏବେ ସେଗୁଡିକ ଓ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି, ହେ କୁଳ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା। ଶ୍ରବଣ, ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିଭା ଓ ନାସା—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି।
ଶବ୍ଦାଦିଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତାନି ପଂଚ ଵୈ । ପାଯୂପସ୍ଥଂ ହସ୍ତପାଦୌ କୀର୍ତିତା ଵାକ୍ଚପଂଚମୀ
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ଅଛି। ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହସ୍ତ, ପାଦ ଓ ବାକ୍—ଏହି ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।
ଵିସର୍ଗାନଂଦନାଦାନଗତ୍ଯୁକ୍ତିକର୍ମତତ୍ସ୍ମୃତମ୍ । ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା
ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ହେଉଛି ବିସର୍ଗ, ଆନନ୍ଦ, ଗ୍ରହଣ, ଗତି ଓ କଥାବାର୍ତା। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତେଜ, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ।
ଶବ୍ଦାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ଵିପ୍ରାଃ ସଂଯୁକ୍ତା ଉତ୍ତରୋତ୍ତରୈଃ । ନାନାଵୀର୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭୂତାସ୍ତତସ୍ତେ ସଂହତିଂ ଵିନା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଯୋଗ ହୋଇଛି। ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି ଏକାକି ଅଛନ୍ତି, ସଂଘାତ ନାହିଁ।
ନାଶକ୍ନୁଵନ୍ପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁମସମାଗତ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ସମେତ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଯୋଗଂ ପରସ୍ପରମଥାଶ୍ରଯାତ୍
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏକତ୍ର ହେବା ଛଡ଼ା ସେମାନେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ସେମାନେ ଏକାଉଁଠା ହୋଇ, ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।
ଏକସଂଘାସ୍ସଲକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ଯୈକ୍ଯମଶେଷତଃ । ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ପ୍ରଧାନାନୁଗ୍ରହେଣ ଚ
ବିଭିନ୍ନ ଦଳଗୁଡିକ, ନିଜ ନିଜ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏକତାରେ ମିଶିଗଲେ, ପୁରୁଷର ଉପସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଧାନଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା,
ମହଦାଦଯୋ ଵିଶେଷାଂତା ଅଂଡମୁତ୍ପାଦଯଂତି ତେ । ତତ୍କ୍ରମେଣ ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ତୁ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵତ୍ସଦା
ମହତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଏହା ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଜଳରେ ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି।
ଭୂତେଭ୍ଯୋଂଡଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଵୃଦ୍ଧଂ ତଦୁଦକେଶଯମ୍ । ପ୍ରାକୃତଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥାନମନୁତ୍ତମମ୍
ପଞ୍ଚଭୂତରୁ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଜଳରେ ବସିଥାଏ; ଏହା ପ୍ରକୃତିର ଆଦି ଆସନ, ବ୍ରହ୍ମା ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସ।
ତତ୍ରାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପୋସୌ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଵଯମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ସେଠାରେ, ଅପ୍ରକାଶ ରୂପରେ, ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବସିଛନ୍ତି।