ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯଃ ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ରୋମହର୍ଷଣସଂଜ୍ଞକଃ । ତାନ୍ପ୍ରଣମ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ସ ତୈଶ୍ଚୈଵାଭିପୂଜିତଃ
ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ, ରୋମହର୍ଷଣ ନାମକ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥି ନମସ୍କାର କରି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦର ପାଇଲେ।
ଉପଵିଷ୍ଟଂ ଯଥାଯୋଗ୍ଯଂ ଶୌନକାଦ୍ଯା ମହର୍ଷଯଃ । ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯଂ ସୁଖାସୀନଂ ସୂତଂ ଵୈ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ଶୌନକ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ଯଥାଯଥି ଏବଂ ସୁବିଧାଜନକ ଭାବରେ ବସାଇଲେ।
ତଂ ପପ୍ରଚ୍ଛୁର୍ମହାଭାଗାଃ ଶୌନକାଦ୍ଯାସ୍ତପୋଧନାଃ । ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ପୌରାଣିକ ମହାବୁଦ୍ଧେ ରୋମହର୍ଷଣ ସୁଵ୍ରତ
ଶୌନକ ଓ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ଵୀ ମହାଭାଗ ଋଷିମାନେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ, ମହାବୁଦ୍ଧି, ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରୋମହର୍ଷଣ।
ତ୍ଵତ୍ତଃ ଶ୍ରୁତା ମହାପୁଣ୍ଯାଃ ପୁରା ପୌରାଣିକୀଃ କଥାଃ । ସାଂପ୍ରତଂ ଚ ପ୍ରଵୃତ୍ତାଃ ସ୍ମ କଥାଯାଂ ସକ୍ଷଣା ହରେଃ
ତୁମଠାରୁ ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ଅତି ପୁଣ୍ୟମୟ ପୁରାଣ କଥା ଶୁଣିଛୁ; ଏବେ ଆମେ ହରିଙ୍କ କଥାରେ ଲଗିଛୁ।
ସ ଵୈ ପୁଂସାଂ ପରୋଧର୍ମୋ ଯତୋ ଭକ୍ତିରଧୋକ୍ଷଜେ । ପୁନଃ ପୁରାଣମାଚକ୍ଷ୍ଵ ହରିଵାର୍ତା ସମନ୍ଵିତମ୍
ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଯାହାରୁ ଅଧୋକ୍ଷଜଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତେଣୁ ହରିଙ୍କ କଥା ଥିବା ପୁରାଣ ଆଉଥରେ କହ।
ହରେରନ୍ଯା କଥା ସୂତ ଶ୍ମଶାନସଦୃଶୀ ସ୍ମୃତା । ହରିସ୍ତୀର୍ଥସ୍ଵରୂପେଣ ସ୍ଵଯଂ ତିଷ୍ଠତି ତଚ୍ଛ୍ରୁତମ୍
ହରି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କଥାଗୁଡିକୁ ଶ୍ମଶାନ ସମାନ ଭାବିତ; ହରି ନିଜେ ତୀର୍ଥର ରୂପରେ ବସିଥାନ୍ତି, ଏହା ଶୁଣାଯାଇଛି।
ତୀର୍ଥାନାଂ ପୁଣ୍ଯଦାତୄଣାଂ ନାମାନି କିଲ କୀର୍ତଯ । କୁତ ଏତତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ କେନ ଵା ପରିପାଲ୍ଯତେ
ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ନାମଗୁଡିକ କହ; ଏଗୁଡିକ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, କିଏ ଏଗୁଡିକୁ ରକ୍ଷା କରେ?
କସ୍ମିନ୍ଵିଲଯମଭ୍ଯେତି ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ । କ୍ଷେତ୍ରାଣି କାନି ପୁଣ୍ଯାନି କେ ଚ ପୂଜ୍ଯାଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯାଃ
ଏହି ଚଳ ଅଚଳ ଜଗତ କେଉଁଠି ଶେଷ ହୁଏ? କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡିକ ପୁଣ୍ୟମୟ, କେଉଁ ପୂଜ୍ୟ ଶିଳା ସମୂହ?
ନଦ୍ଯଶ୍ଚ କାଃ ପରାଃ ପୁଣ୍ଯା ନୃଣାଂ ପାପହରାଃ ଶୁଭାଃ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ମହାଭାଗ କଥଯସ୍ଵ ଯଥାକ୍ରମମ୍
କେଉଁ ନଦୀଗୁଡିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପବିତ୍ର, ଶୁଭ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାପ ଦୂର କରେ? ମହାଭାଗ, ଏସବୁ କଥା ଅନୁକ୍ରମରେ କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ସାଧୁସାଧୁ ମହାଭାଗାଃ ସାଧୁପୃଷ୍ଟଂ ତପୋଧନାଃ । ତଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁରାଣଂ ପଦ୍ମସଂଜ୍ଞକମ୍
ସୂତ କହିଲେ— ବହୁତ ଭଲ, ମହାଭାଗମାନେ, ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ତପସ୍ଵୀମାନେ; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରି, ପଦ୍ମ ପୁରାଣ କହିବି।
ପାରାଶର୍ଯଂ ପରମପୁରୁଷଂ ଵିଶ୍ଵଵେଦ୍ଯୈକଯୋନିଂ ଵିଦ୍ଯାଧାରଂ ଵିପୁଲମତିଦଂ ଵେଦଵେଦାଂତଵେଦ୍ଯମ୍ । ଶଶ୍ଵଚ୍ଛାଂତଂ ସ୍ଵମତିଵିଷଯଂ ଶୁଦ୍ଧତେଜୋଵିଶାଲଂ ଵେଦଵ୍ଯାସଂ ଵିତତଯଶସଂ ସର୍ଵଦାହଂ ନମାମି
ମୁଁ ସଦା ପରାଶରଙ୍କ ପୁଅ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଜଣା, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ବିଶାଳ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାଧାରାର ମାଲିକ, ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ, ସଦା ଶାନ୍ତ, ନିଜରେ ନିଜେ ରହୁଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଚେତନାରୁ ପାରେ, ପବିତ୍ର ତେଜରେ ଅପାର, ସମସ୍ତ ଠାରେ ଖ୍ୟାତି ଥିବା ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।
ନମୋ ଭଗଵତେ ତସ୍ମୈ ଵ୍ଯାସାଯାମିତତେଜସେ । ଯସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାରାଯଣକଥାମିମାମ୍
ଅପାର ତେଜ ଥିବା ଶ୍ରୀବ୍ୟାସଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ। ତାଙ୍କର କୃପାରେ ମୁଁ ଏହି ନାରାୟଣ କଥା କହିପାରିବି।
ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମହାପୁଣ୍ଯଂ ପୁରାଣଂ ପଦ୍ମସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ସହସ୍ରଂ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ଷଡ୍ଭିଃ ଖଂଡୈଃ ସମନ୍ଵିତମ୍
ଏବେ ମୁଁ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା, ପଦ୍ମ ନାମକ ପୁରାଣ କହିବି, ଯାହାରେ ଏକ ହଜାର ଖଣ୍ଡ ଓ ଛପନଟି ବିଭାଗ ଅଛି।
ତତ୍ରାଦାଵାଦିଖଂଡଂ ସ୍ଯାଦ୍ଭୂମିଖଂଡଂ ତତଃ ପରମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଖଂଡଂ ଚ ତତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ତତଃ ପାତାଲଖଂଡକମ୍
ସେଠାରେ ଆଦିରେ ଆଦିଖଣ୍ଡ, ପରେ ଭୂଖଣ୍ଡ, ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମଖଣ୍ଡ, ଏବଂ ତାପରେ ପାତାଳଖଣ୍ଡ ଅଛି।
କ୍ରିଯାଖଂଡଂ ତତଃ ଖ୍ଯାତମୁତ୍ତରଂ ଖଂଡମଂତିମମ୍ । ଏତଦେଵ ମହାପଦ୍ମମଦ୍ଭୁତଂ ଯନ୍ମଯଂ ଜଗତ୍
ତାପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କ୍ରିୟାଖଣ୍ଡ ଓ ଶେଷରେ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡ ଅଛି। ଏହି ମହାପଦ୍ମ ପୁରାଣ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛି।
ତଦ୍ଵୃତ୍ତାଂତାଶ୍ରଯଂ ତସ୍ମାତ୍ପାଦ୍ମମିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ଏତତ୍ପୁରାଣମମଲଂ ଵିଷ୍ଣୁମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଆଧାର କରି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ 'ପଦ୍ମ' ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି ପୁରାଣ ନିର୍ମଳ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମହିମା।
ଦେଵଦେଵୋହରିର୍ଯଦ୍ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣେ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନ୍ପୁରା । ବ୍ରହ୍ମା ତନ୍ନାରଦାଯାହ ନାରଦୋଽସ୍ମଦ୍ଗୁରୋଃ ପୁରଃ
ଦେବମାନ୍ୟ ହରି ଯାହାକି ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ସେଥିକୁ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ, ନାରଦ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କହିଥିଲେ।
ଵ୍ଯାସଃ ସର୍ଵପୁରାଣାନି ସେତିହାସାନି ସଂହିତାଃ । ଅଧ୍ଯାପଯାମାସ ମୁହୁର୍ମାମତିପ୍ରିଯମାତ୍ମନଃ
ବ୍ୟାସଦେବ ମୋତେ ବାରମ୍ବାର ସମସ୍ତ ପୁରାଣ, ଇତିହାସ ଓ ସଂହିତା ଶିଖାଇଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଥିଲା।
ତତ୍ତେଽହଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁରାଣମତିଦୁର୍ଲଭମ୍ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦି ପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନରଃ
ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ପୁରାଣକୁ ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବି। ଏହା ଶୁଣିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ପାପରୁ ମଣିଷ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ସର୍ଵତୀର୍ଥାଭିଷେକଂ ଚ ଲଭତେ ଶୃଣୁତେ ହି ଯଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରୁତମାତ୍ରେଣ ମୁକ୍ତିଦଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନର ଫଳ ପାଆନ୍ତି; କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଧଯାପି ଶୃଣୁତେ ଲଭତେ ପୁଣ୍ଯସଂଚଯମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ପଦ୍ମଂ ଶ୍ରୋତ୍ରାତିଥୀ କୁରୁ
ଯଦି ଶ୍ରଦ୍ଧା ନଥାଏ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଶୁଣନ୍ତି, ସେଠି ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ପଦ୍ମକୁ ଶ୍ରବଣ କରି ଅତିଥି କର।
ତତ୍ରାଦିଖଂଡଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁଣ୍ଯଂ ପାପଵିନାଶନମ୍ । ଶୃଣ୍ଵଂତୁ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ସଶିଷ୍ଯାସ୍ତ୍ଵତ୍ର ଯେ ସ୍ଥିତାଃ
ଏଠି ମୁଁ ଆଦିଖଣ୍ଡ କହିବି, ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ଓ ପାପ ନଶ୍ୱ କରେ। ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ମୁନି ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ଆଦିସର୍ଗମହଂ ତାଵତ୍କଥଯାମି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଜ୍ଞାଯତେ ଯେନ ଭଗଵାନ୍ପରମାତ୍ମା ସନାତନଃ
ସୂତ କହିଲେ: ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏବେ ମୁଁ ଆଦି ସୃଷ୍ଟିର କଥା କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ ସନାତନ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ।
ସୃଷ୍ଟେଷୁ ପ୍ରଲଯାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ନାସୀତ୍କିଂଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞମଭୂଦେକଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଵୈ ସର୍ଵକାରକମ୍
ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଳୟ ପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ; କେବଳ ଏକ ଜ୍ୟୋତି, 'ବ୍ରହ୍ମ' ନାମରେ, ସମସ୍ତ କାରଣ ଭାବେ ଥିଲା।
ନିତ୍ଯଂ ନିରଂଜନଂ ଶାଂତଂ ନିର୍ମଲଂ ନିତ୍ଯନିର୍ମଲମ୍ । ଆନଂଦସାଗରଂସ୍ଵଚ୍ଛଂ ଯତ୍କାଂକ୍ଷଂତି ମୁମୁକ୍ଷଵଃ
ସେ ଚିରନ୍ତନ, ନିର୍ମଳ, ଶାନ୍ତ, ସଫା, ସଦା ପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦର ସାଗର, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ଲୋକେ ଯାହାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି।
ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ଜ୍ଞାନରୂପତ୍ଵାଦନଂତମଜମଵ୍ଯଯମ୍ । ଅଵିନାଶି ସଦାସ୍ଵଚ୍ଛମଚ୍ଯୁତଂ ଵ୍ଯାପକଂ ମହତ୍
ସେ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ଅନନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ସଦା ସ୍ୱଚ୍ଛ, ଅଚଳ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଓ ବଡ଼।
ସର୍ଗକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଂ ଜ୍ଞାନରୂପକମ୍ । ଆତ୍ମଲୀନଂ ଵିକାରଂ ଚ ତତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁମୁପଚକ୍ରମେ
ସୃଷ୍ଟିର ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ଜ୍ଞାନର ରୂପ ଏହି ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣି, ନିଜରେ ନିଜେ ଲୀନ ଓ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଧାନମୁଦ୍ଭୂତଂ ତତଶ୍ଚାପି ମହାନଭୂତ୍ । ସାତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତ୍ରିଧା ମହାନ୍
ସେଠାରୁ ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାପରେ ମହତ୍ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଏହି ମହତ୍ ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ — ଏଭଳି ତିନି ପ୍ରକାରର।
ପ୍ରଧାନେନାଵୃତୋ ହ୍ଯେଵ ତ୍ଵଚା ବୀଜମିଵାଵୃତମ୍ । ଵୈକାରିକସ୍ତୈଜସଶ୍ଚ ଭୂତାଦିଶ୍ଚୈଵ ତାମସଃ
ଯେପରି ଏକ ଡାଣ୍ଡା ମାନ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଢାକି ରହିଥାଏ, ଏହିପରି ପ୍ରଧାନ ଉପାଦାନ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥାଏ। ତମସ ର ତିନି ପ୍ରକାର ହେଉଛି—ଏକଟି ବୈକାରିକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ତୈଜସ, ତୃତୀୟ ଭୂତାଦି।
ତ୍ରିଵିଧୋଯମହଂକାରୋ ମହତ୍ତତ୍ଵାଦଜାଯତ । ଯଥା ପ୍ରଧାନେନ ମହାନ୍ମହତା ସ ତଥା ଵୃତଃ
ମହତ୍ତତ୍ୱରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଯେପରି ପ୍ରଧାନରୁ ମହତ୍ତତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେହିପରି ମହତ୍ତତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ଆବୃତ ହୁଏ।