ଲୁବ୍ଧକେନାପି ପାପେନ କେନାପ୍ଯେକଃ ଶୁକଃ ଶିଶୁଃ । ବଂଧଯିତ୍ଵା ସମାନୀତୋ ଵିକ୍ରଯାର୍ଥଂ ସମୁଦ୍ଯତଃ
ଏକ ଲୋଭୀ ଓ ପାପୀ ଲୋକ ଏକ ଛୋଟ ଶୁକା ପକ୍ଷୀକୁ ଧରି ଆଣିଲା ଓ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା।
ଚାଟୁକାଂର ସୁରୂପଂ ତଂ ପଟୁଵାକ୍ଯଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ । ଗୃହୀତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୈକେନ ମମ ପ୍ରୀତ୍ଯା ସମର୍ପିତଃ
ସେ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ସୁନ୍ଦର ଓ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାହାକୁ ନେଇଲେ ଓ ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ମୋତେ ଦାନ କଲେ।
ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯମହମେଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ସମେ ବାଲସ୍ଵଭାଵେନ କୌତୁକାତ୍କରସଂସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ସଦା ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିଲି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିନ୍ତୁ ଛୁଆ ଭଳି ସ୍ୱଭାବରେ, କୌତୁହଳରେ, ସେ ପକ୍ଷୀକୁ ହାତରେ ଧରି ରଖିଲି।
ତସ୍ଯ କୌତୁକଵାକ୍ଯୈର୍ଵା ମୁଗ୍ଧୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଶୁକସ୍ଯ ପୁତ୍ରରୂପସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ତତ୍ପରମାନସଃ
ତାହାର କୌତୁହଳଭରା କଥାରେ ମୁଁ ମନମୋହିତ ହେଇଗଲି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ମନ ସେଇ ପୁଅ ଭଳି ଶୁକା ପକ୍ଷୀରେ ସଦା ଲଗି ରହିଲା।
ମାମେଵଂ ଵଦତେ ସୋପି ତାତତାତେତି ଆସ୍ଯତାମ୍ । ସ୍ନାତୁଂ ଗଚ୍ଛ ମହାଭାଗ ଦେଵମର୍ଚଯ ସାଂପ୍ରତମ୍
ସେ ମୋତେ ଏଭଳି କହୁଥିଲା: 'ବାପା, ବାପା, ବସନ୍ତୁ, ଏବେ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରନ୍ତୁ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏବେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତୁ।'
ଇତ୍ଯାଦିଚାଟୁକୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ମାମେଵଂ ପରିଭାଷଯେତ୍ । ତସ୍ଯଵାକ୍ଯଵିନୋଦେନ ଵିସ୍ମୃତଂ ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍
ଏଭଳି ମିଠା କଥାରେ ସେ ମୋତେ ଡାକୁଥିଲା; ତାହାର କଥାର ଆନନ୍ଦରେ, ମୋର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଭୁଲିଗଲି।
ପୁଷ୍ପାର୍ଥଂ ଫଲଭୋଗାର୍ଥଂ ଗତୋହଂ ଵନମେଵ ଚ । ନୀତଃ ଶୁକୋ ବିଡାଲେନ ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ ହେତଵେ
ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଖାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲି; ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ ହେବାକୁ, ଶୁକା ପକ୍ଷୀକୁ ଏକ ବିଲେଇ ଧରିନେଲା।
ମମ ସଂସର୍ଗିଭିଃ ସର୍ଵୈର୍ଵଯସ୍ଯୈଃ ସାଧୁଚାରିଭିଃ । ବିଡାଲେନ ହତଃ ପକ୍ଷୀ ତେନୈଵ ଭକ୍ଷିତୋ ହି ସଃ
ମୋ ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଭଲ ଆଚରଣର ଥିଲେ, ସେଇ ପକ୍ଷୀକୁ ବିଲେଇ ମାରିଦେଲା ଓ ଖାଇଗଲା।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୃତ୍ଯୁଂ ଗତଂ ଵିପ୍ର ଶୁକଂ ତଂ ଚାଟୁକାରକମ୍ । ମହତା ଦୁଃଖଭାଵେନ ଅସୁଖେନାତିଦୁଃଖିତଃ
ଶୁକା ପକ୍ଷୀ, ଯିଏ ମିଠା କଥା କହୁଥିଲା, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଓ ଅସୁଖରେ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହେଲି।
ତସ୍ଯ ଦୁଃଖେନ ମୁଗ୍ଧୋସ୍ମି ତୀଵ୍ରେଣାପି ସୁପୀଡିତଃ । ମହତା ମୋହଜାଲେନ ବଦ୍ଧୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜପୁଂଗଵ
ତାହାର ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଗଲି, ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପିଡ଼ିତ ହେଲି; ବଡ଼ ମୋହର ଜାଲରେ ମୁଁ ବନ୍ଧିଗଲି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ପ୍ରାଲପଂ ରାମଚଂଦ୍ରେତି ଶୁକରାଜେତି ପଂଡିତ । ଶ୍ଲୋକରାଜେତି ତଂ ଵିପ୍ର ମୋହାଚ୍ଚଲିତମାନସଃ
ମୁଁ ବାରମ୍ବାର 'ରାମ', 'ଶୁକା', 'ପଣ୍ଡିତ', 'ଶ୍ଲୋକର ରାଜା' ବୋଲି କହୁଥିଲି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ମନ ମୋହରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ତତୋଽହଂ ଦୁଃଖସଂତପ୍ତଃ ସଂଜାତଃ ସ୍ଵେନକର୍ମଣା । ଵିଯୋଗେନାପି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଶୁକସ୍ଯ ଶୃଣୁ ସାଂପ୍ରତମ୍
ତାପରେ, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ମୋର ନିଜ କର୍ମରେ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି; ଶୁକା ପକ୍ଷୀର ବିୟୋଗରେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ଶୁଣ।
ଵିସ୍ମୃତଂ ତନ୍ମଯା ଜ୍ଞାନଂ ସିଦ୍ଧେନାପି ପ୍ରକାଶିତମ୍ । ସଂସ୍ମରଞ୍ଛୋକସଂତପ୍ତସ୍ତଂ ଶୁକଂ ଚାଟୁକାରକମ୍
ସିଦ୍ଧ ଲୋକେ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଭୁଲିଗଲି; ସେଇ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ଶୁକାକୁ ମନେପକାଇ, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲି।
ଵତ୍ସଵତ୍ସେତି ନିତ୍ଯଂ ଵୈ ପ୍ରଲପଞ୍ଛୃଣୁ ଭାର୍ଗଵ । ଗଦ୍ଯପଦ୍ଯମଯୈର୍ଵାକ୍ଯୈଃ ସଂସ୍କୃତାକ୍ଷରସଂଯୁତୈଃ
ମୁଁ ସଦା 'ପୁଅ, ପୁଅ' ବୋଲି କହୁଥିଲି, ଭାର୍ଗବ, ଗଦ୍ୟ ଓ ପଦ୍ୟ ମିଶିଥିବା, ସଂସ୍କୃତ ଅକ୍ଷରରେ ଶୋଭିତ କଥାରେ।
ତ୍ଵାଂ ଵିନା କଶ୍ଚ ମାଂ ଵତ୍ସ ବୋଧଯିଷ୍ଯତି ସାଂପ୍ରତମ୍ । କଥାଭିସ୍ତୁ ଵିଚିତ୍ରାଭିଃ ପକ୍ଷିରାଜପ୍ରସାଦ୍ଯ ମାମ୍
ତୁମେ ଛାଡ଼ି, ମୋ ପୁଅ, ଏବେ କିଏ ମୋତେ ଶିଖାଇବ? କିଏ ମୋତେ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଦୟାରେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦିତ କରିବ?
ଅସ୍ମିନ୍ସୁନିର୍ଜନୋଦ୍ଯାନେ ଵିହାଯ କ୍ଵ ଗତୋ ଭଵାନ୍ । କେନ ଦୋଷେଣ ଲିପ୍ତୋସ୍ମି ତନ୍ମେ କଥଯ ସାଂପ୍ରତମ୍
ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ ବାଗିଚାରେ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲ? କେଉଁ ଦୋଷରେ ମୁଁ ଏମିତି ଦୁଷିତ ହେଲି? ଏହା ଏବେ ମୋତେ କହ।
ଏଵଂଵିଧୈରହଂ ଵାକ୍ଯୈଃ କରୁଣୈସ୍ତୈସ୍ତୁ ମୋହିତଃ । ଏଵମାଦି ପ୍ରଲପ୍ଯାହଂ ଶୋକେନାପି ସୁପୀଡିତଃ
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଥାମାନେ ଶୁଣି, ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହେଇଗଲି; ଏଭଳି ଅନେକ କଥା କହି, ମୁଁ ଶୋକରେ ଭାରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଇଲି।
ମୃତୋହଂ ତେନ ମୋହେନ ତଦ୍ଭାଵେନାପି ମୋହିତଃ । ମରଣେ ଯାଦୃଶୋ ଭାଵୋ ମତିଶ୍ଚାସୀଚ୍ଚ ଯାଦୃଶୀ
ସେଇ ଭ୍ରମରେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲି, ସେଇ ଭାବରେ ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହେଲି; ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯେମିତି ମୋର ଭାବ ଓ ଚିନ୍ତା ଥିଲା—
ତାଦୃଶେନାପି ଭାଵେନ ଜାତୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଗର୍ଭଵାସୋ ମଯା ପ୍ରାପ୍ତୋ ଜ୍ଞାନସ୍ମୃତିଵିଧାଯକଃ
ସେଇ ଭାବରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଲି; ଗର୍ଭରେ ପଡିଲି, ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ମୃତିର ଶକ୍ତି ସହିତ।
ସ୍ମୃତଂ ପୂର୍ଵକୃତଂ କର୍ମ ସ୍ଵଯମେଵ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ମଯା ପାପେନ ମୂଢେନ କିଂ କୃତଂ ହ୍ଯକୃତାତ୍ମନା
ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିବା କର୍ମମାନେ ମନେପକାଇଲି, ନିଜେ ଅବିବେକରେ କରିଥିଲି; ମୁଁ କେଉଁ ପାପ କଲି, ଅନିୟମିତ ଓ ମୂଢ଼ ହୋଇ?
ଗର୍ଭଯୋଗସମାରୂଢଃ ପୁନସ୍ତଂ ଚିଂତଯାମ୍ଯହମ୍ । ତେନ ମେ ନିର୍ମଲଂ ଜ୍ଞାନଂ ଜାତଂ ଵୈ ସର୍ଵଦର୍ଶକମ୍
ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ, ପୁନି ସେଇ ଭାବକୁ ଚିନ୍ତା କଲି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୋରେ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସବୁକିଛି ଦେଖିପାରୁଥିବା।
ଗୁରୋସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଚ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵୈ ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍ । ତସ୍ଯଵାକ୍ଯୋଦକୈଃ ସ୍ଵଚ୍ଛୈଃ କାଯସ୍ଯ ମଲମେଵ ଚ
ସେ ଗୁରୁଙ୍କର କୃପାରେ, ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲି; ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ କଥାର ଜଳରେ, ମୋ ଦେହର ମଳ ଧୋଇଯାଇଲା।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରଂ ଵିପ୍ର କ୍ଷାଲିତଂ ନିର୍ମଲଂ କୃତମ୍ । ତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵଂ ଚ ମଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ ଶୁକଜାତିସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ବାହାରୁ ଓ ଭିତରୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ପରିଷ୍କୃତ ଓ ନିର୍ମଳ ହେଲି; ମୁଁ ପକ୍ଷୀ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଶୁକପ୍ରଜାରେ ଜନ୍ମ ହେଲା।
ଶୁକସ୍ଯ ଧ୍ଯାନଭାଵେନ ମରଣେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ମୃତୋ ଵିପ୍ର ତଦ୍ଭାଵେନାପି ଭାଵିତଃ
ଶୁକପାଖୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଭାବରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଥିଲାବେଳେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ସମୟରେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲି, ସେଇ ଭାବରେ ମୋ ମନ ଗଢ଼ିଗଲା।
ତାଦୃଶୋଽସ୍ମି ପୁନର୍ଜାତଃ ଶୁକରୂପୋ ମହୀତଲେ । ମରଣେ ଯାଦୃଶୋ ଭାଵଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ପରିଜାଯତେ
ଏଭଳି ଭାବରେ, ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଶୁକପାଖୀ ରୂପେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଲି; ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯେମିତି ଭାବରେ ରହନ୍ତି—
ତାଦୃଶାଃ ସ୍ଯୁସ୍ତୁ ସତ୍ଵାସ୍ତେ ତଦ୍ରୂପାସ୍ତତ୍ପରାଯଣାଃ । ତଦ୍ଗୁଣାସ୍ତତ୍ସ୍ଵରୂପାସ୍ତେ ଭାଵଭୂତା ଭଵଂତି ହି
ସେଇ ଭାବରେ ସେମାନେ ହୁଅନ୍ତି, ସେଇ ରୂପ ଓ ସେଇ ଭାବକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ସେଇ ଗୁଣ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଭାବର ଅବତାର ହୁଅନ୍ତି।
ମୃତ୍ଯକାଲସ୍ଯ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଭାଵେନାପି ନ ସଂଶଯଃ । ଅତୁଲଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାଞ୍ଜ୍ଞାନମହମତ୍ର ମହାମତେ
ମୃତ୍ୟୁବେଳେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ଭାବରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏଠାରେ ମୁଁ ଅପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲି, ହେ ମହାମତି।
ତେନ ସର୍ଵଂ ଵିପଶ୍ଯାମି ଯଦ୍ଭୂତଂ ଯଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି । ଵର୍ତମାନଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନେନାପି ମହାମତେ
ସେଇ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ସବୁକିଛି ଦେଖିପାରିବି—ଯାହା ହୋଇଯାଇଛି, ଯାହା ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ଓ ଏବେ ଯାହା ଅଛି, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା।
ସର୍ଵଂ ଵିଦାମ୍ଯହଂ ହ୍ଯତ୍ର ସଂସ୍ଥିତୋପି ନ ସଂଶଯଃ । ତାରଣାଯ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ସଂସାରେ ପରିଵର୍ତତାମ୍
ମୁଁ ଏଠାରେ ସବୁକିଛି ଜାଣିଛି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ମଣିଷମାନେ ଏହି ସଂସାରରେ ଘୁରୁଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ।
ନାସ୍ତି ତୀର୍ଥଂ ଗୁରୁସମଂ ବଂଧଚ୍ଛେଦକରଂ ଦ୍ଵିଜ । ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଶୃଣୁ ଭାର୍ଗଵନଂଦନ
ଗୁରୁ ସମାନ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ବନ୍ଧନ କାଟିଦିଏ; ଏହି ସବୁ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଲି—ଶୁଣ, ହେ ଭୃଗୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ।