ତତସ୍ତୁ ଜାଯତେ ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଦର୍ଶକମ୍ । ତତ୍ତ୍ଵମୂଲମିଦଂ ଜ୍ଞାନଂ ନିର୍ମଲଂ ସର୍ଵଦର୍ଶକମ୍
ତାପରେ ଉପଜେ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଅର୍ଥକୁ ଦେଖେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତତ୍ତ୍ୱର ମୂଳ, ନିର୍ମଳ ଓ ସବୁକିଛି ଦେଖିପାରେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛାଂତିଂ କୁରୁଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵସୌଖ୍ଯପ୍ରଵର୍ଦ୍ଧିନୀମ୍ । ସମଃ ଶତ୍ରୌ ଚ ମିତ୍ରେ ଚ ଯଥାତ୍ମନି ତଥାପରେ
ସେହିପାଇଁ, ତୁମେ ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଯାହା ସମସ୍ତ ସୁଖକୁ ବଢ଼ାଏ। ଶତ୍ରୁ ଓ ବନ୍ଧୁ, ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖ।
ଭଵ ସ୍ଵନିଯତୋ ନିତ୍ଯଂ ଜିତାହାରୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ମୈତ୍ରଂ ନୈଵ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଵୈରଂ ଦୂରେ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ସଦା ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖ, ଖାଦ୍ୟରେ ସଂଯମ ରଖ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅଧିକାର ରଖ। ଅତି ମିତ୍ରତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଶତ୍ରୁତାକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ନିଃସଂଗୋ ନିଃସ୍ପୃହୋ ଭୂତ୍ଵା ଏକାଂତସ୍ଥାନମାଶ୍ରିତଃ । ସର୍ଵପ୍ରକାଶକୋ ଜ୍ଞାନୀ ସର୍ଵଦର୍ଶୀ ଭଵିଷ୍ଯସି
ଅସଙ୍ଗ ଓ ନିର୍ଲୋଭ ହୋଇ, ଏକାକୀ ସ୍ଥାନରେ ବସ। ତୁମେ ସମସ୍ତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସବୁକିଛି ଦେଖିପାରୁଥିବା ହେବ।
ଏକସ୍ଥାନସ୍ଥିତୋ ଵତ୍ସ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଯଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି । ଵୃତ୍ତାଂତଂ ଵେତ୍ସ୍ଯସି ତ୍ଵଂ ତୁ ମତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ବତ୍ସ, ତିନି ଲୋକରେ ଯାହା ଘଟିବ, ମୋର କୃପାରେ ତୁମେ ସେସବୁ ଜାଣିପାରିବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ସିଦ୍ଧେନ ତେନ ମେ ଵିପ୍ର ଜ୍ଞାନରୂପଂ ପ୍ରକାଶିତମ୍ । ତସ୍ଯ ଵାକ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯଂ ତଦ୍ଭାଵେନାପି ଭାଵିତଃ
କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ — ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ସିଦ୍ଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କର କଥାରେ ସଦା ଅଟୁଟ ରହି, ତାଙ୍କ ଭାବରେ ମୁଁ ଭିଜିଛି।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଵର୍ତ୍ତତେ ଯଦ୍ଯଦେକସ୍ଥାନେ ସ୍ଥିତୋ ହ୍ଯହମ୍ । ତତ୍ତଦେଵ ପ୍ରଜାନାମି ପ୍ରସାଦାତ୍ତସ୍ଯ ସଦ୍ଗୁରୋଃ
ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅଛି, ମୁଁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସବୁକୁ ମୁଁ ଜାଣିପାରେ, ଏହା ସେଇ ସତ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କର କୃପାରେ ସମ୍ଭବ ହୁଏ।
ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତମାତ୍ମଵୃତ୍ତାଂତମେଵ ହି । ଅନ୍ଯତ୍କିଂ ତେ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଦ୍ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ମୁଁ ତୋତେ ମୋର ସମସ୍ତ କଥା, ମୋର ଜୀବନ ଘଟଣା କହିଦେଲି। ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି? ତୁମେ କିଛି ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତେବେ କହ।
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ- କୀରଯୋନିଂ କଥଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଭଵାଞ୍ଜ୍ଞାନଵତାଂ ଵରଃ । ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵସଂଦେହନାଶନମ୍
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ: ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିବା ଆପଣ କିପରି ପକ୍ଷୀର ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ସେହି କାରଣଟି ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ।
କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ସଂସର୍ଗାଜ୍ଜାଯତେ ପାପଂ ସଂସର୍ଗାତ୍ପୁଣ୍ଯମେଵ ହି । ତସ୍ମାଦ୍ଵିଵର୍ଜଯେଚ୍ଛୁଦ୍ଧୋ ଭଵ୍ଯଂ ଵିରୁଦ୍ଧମେଵ ଚ
କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ: ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ପାପ ହୁଏ, ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ପୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ଶୁଦ୍ଧ ଲୋକେ ଯାହା ଅନୁଚିତ ଓ ଅଶୁଭ, ତାହାକୁ ଦୂରେଇ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଲୁବ୍ଧକେନାପି ପାପେନ କେନାପ୍ଯେକଃ ଶୁକଃ ଶିଶୁଃ । ବଂଧଯିତ୍ଵା ସମାନୀତୋ ଵିକ୍ରଯାର୍ଥଂ ସମୁଦ୍ଯତଃ
ଏକ ଲୋଭୀ ଓ ପାପୀ ଲୋକ ଏକ ଛୋଟ ଶୁକା ପକ୍ଷୀକୁ ଧରି ଆଣିଲା ଓ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା।
ଚାଟୁକାଂର ସୁରୂପଂ ତଂ ପଟୁଵାକ୍ଯଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ । ଗୃହୀତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୈକେନ ମମ ପ୍ରୀତ୍ଯା ସମର୍ପିତଃ
ସେ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ସୁନ୍ଦର ଓ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାହାକୁ ନେଇଲେ ଓ ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ମୋତେ ଦାନ କଲେ।
ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯମହମେଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ସମେ ବାଲସ୍ଵଭାଵେନ କୌତୁକାତ୍କରସଂସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ସଦା ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିଲି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିନ୍ତୁ ଛୁଆ ଭଳି ସ୍ୱଭାବରେ, କୌତୁହଳରେ, ସେ ପକ୍ଷୀକୁ ହାତରେ ଧରି ରଖିଲି।
ତସ୍ଯ କୌତୁକଵାକ୍ଯୈର୍ଵା ମୁଗ୍ଧୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଶୁକସ୍ଯ ପୁତ୍ରରୂପସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ତତ୍ପରମାନସଃ
ତାହାର କୌତୁହଳଭରା କଥାରେ ମୁଁ ମନମୋହିତ ହେଇଗଲି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ମନ ସେଇ ପୁଅ ଭଳି ଶୁକା ପକ୍ଷୀରେ ସଦା ଲଗି ରହିଲା।
ମାମେଵଂ ଵଦତେ ସୋପି ତାତତାତେତି ଆସ୍ଯତାମ୍ । ସ୍ନାତୁଂ ଗଚ୍ଛ ମହାଭାଗ ଦେଵମର୍ଚଯ ସାଂପ୍ରତମ୍
ସେ ମୋତେ ଏଭଳି କହୁଥିଲା: 'ବାପା, ବାପା, ବସନ୍ତୁ, ଏବେ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରନ୍ତୁ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏବେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତୁ।'
ଇତ୍ଯାଦିଚାଟୁକୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ମାମେଵଂ ପରିଭାଷଯେତ୍ । ତସ୍ଯଵାକ୍ଯଵିନୋଦେନ ଵିସ୍ମୃତଂ ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍
ଏଭଳି ମିଠା କଥାରେ ସେ ମୋତେ ଡାକୁଥିଲା; ତାହାର କଥାର ଆନନ୍ଦରେ, ମୋର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଭୁଲିଗଲି।
ପୁଷ୍ପାର୍ଥଂ ଫଲଭୋଗାର୍ଥଂ ଗତୋହଂ ଵନମେଵ ଚ । ନୀତଃ ଶୁକୋ ବିଡାଲେନ ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ ହେତଵେ
ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଖାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲି; ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ ହେବାକୁ, ଶୁକା ପକ୍ଷୀକୁ ଏକ ବିଲେଇ ଧରିନେଲା।
ମମ ସଂସର୍ଗିଭିଃ ସର୍ଵୈର୍ଵଯସ୍ଯୈଃ ସାଧୁଚାରିଭିଃ । ବିଡାଲେନ ହତଃ ପକ୍ଷୀ ତେନୈଵ ଭକ୍ଷିତୋ ହି ସଃ
ମୋ ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଭଲ ଆଚରଣର ଥିଲେ, ସେଇ ପକ୍ଷୀକୁ ବିଲେଇ ମାରିଦେଲା ଓ ଖାଇଗଲା।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୃତ୍ଯୁଂ ଗତଂ ଵିପ୍ର ଶୁକଂ ତଂ ଚାଟୁକାରକମ୍ । ମହତା ଦୁଃଖଭାଵେନ ଅସୁଖେନାତିଦୁଃଖିତଃ
ଶୁକା ପକ୍ଷୀ, ଯିଏ ମିଠା କଥା କହୁଥିଲା, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଓ ଅସୁଖରେ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହେଲି।
ତସ୍ଯ ଦୁଃଖେନ ମୁଗ୍ଧୋସ୍ମି ତୀଵ୍ରେଣାପି ସୁପୀଡିତଃ । ମହତା ମୋହଜାଲେନ ବଦ୍ଧୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜପୁଂଗଵ
ତାହାର ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଗଲି, ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପିଡ଼ିତ ହେଲି; ବଡ଼ ମୋହର ଜାଲରେ ମୁଁ ବନ୍ଧିଗଲି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ପ୍ରାଲପଂ ରାମଚଂଦ୍ରେତି ଶୁକରାଜେତି ପଂଡିତ । ଶ୍ଲୋକରାଜେତି ତଂ ଵିପ୍ର ମୋହାଚ୍ଚଲିତମାନସଃ
ମୁଁ ବାରମ୍ବାର 'ରାମ', 'ଶୁକା', 'ପଣ୍ଡିତ', 'ଶ୍ଲୋକର ରାଜା' ବୋଲି କହୁଥିଲି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ମନ ମୋହରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ତତୋଽହଂ ଦୁଃଖସଂତପ୍ତଃ ସଂଜାତଃ ସ୍ଵେନକର୍ମଣା । ଵିଯୋଗେନାପି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଶୁକସ୍ଯ ଶୃଣୁ ସାଂପ୍ରତମ୍
ତାପରେ, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ମୋର ନିଜ କର୍ମରେ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି; ଶୁକା ପକ୍ଷୀର ବିୟୋଗରେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ଶୁଣ।
ଵିସ୍ମୃତଂ ତନ୍ମଯା ଜ୍ଞାନଂ ସିଦ୍ଧେନାପି ପ୍ରକାଶିତମ୍ । ସଂସ୍ମରଞ୍ଛୋକସଂତପ୍ତସ୍ତଂ ଶୁକଂ ଚାଟୁକାରକମ୍
ସିଦ୍ଧ ଲୋକେ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଭୁଲିଗଲି; ସେଇ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ଶୁକାକୁ ମନେପକାଇ, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲି।
ଵତ୍ସଵତ୍ସେତି ନିତ୍ଯଂ ଵୈ ପ୍ରଲପଞ୍ଛୃଣୁ ଭାର୍ଗଵ । ଗଦ୍ଯପଦ୍ଯମଯୈର୍ଵାକ୍ଯୈଃ ସଂସ୍କୃତାକ୍ଷରସଂଯୁତୈଃ
ମୁଁ ସଦା 'ପୁଅ, ପୁଅ' ବୋଲି କହୁଥିଲି, ଭାର୍ଗବ, ଗଦ୍ୟ ଓ ପଦ୍ୟ ମିଶିଥିବା, ସଂସ୍କୃତ ଅକ୍ଷରରେ ଶୋଭିତ କଥାରେ।
ତ୍ଵାଂ ଵିନା କଶ୍ଚ ମାଂ ଵତ୍ସ ବୋଧଯିଷ୍ଯତି ସାଂପ୍ରତମ୍ । କଥାଭିସ୍ତୁ ଵିଚିତ୍ରାଭିଃ ପକ୍ଷିରାଜପ୍ରସାଦ୍ଯ ମାମ୍
ତୁମେ ଛାଡ଼ି, ମୋ ପୁଅ, ଏବେ କିଏ ମୋତେ ଶିଖାଇବ? କିଏ ମୋତେ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଦୟାରେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦିତ କରିବ?
ଅସ୍ମିନ୍ସୁନିର୍ଜନୋଦ୍ଯାନେ ଵିହାଯ କ୍ଵ ଗତୋ ଭଵାନ୍ । କେନ ଦୋଷେଣ ଲିପ୍ତୋସ୍ମି ତନ୍ମେ କଥଯ ସାଂପ୍ରତମ୍
ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ ବାଗିଚାରେ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲ? କେଉଁ ଦୋଷରେ ମୁଁ ଏମିତି ଦୁଷିତ ହେଲି? ଏହା ଏବେ ମୋତେ କହ।
ଏଵଂଵିଧୈରହଂ ଵାକ୍ଯୈଃ କରୁଣୈସ୍ତୈସ୍ତୁ ମୋହିତଃ । ଏଵମାଦି ପ୍ରଲପ୍ଯାହଂ ଶୋକେନାପି ସୁପୀଡିତଃ
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଥାମାନେ ଶୁଣି, ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହେଇଗଲି; ଏଭଳି ଅନେକ କଥା କହି, ମୁଁ ଶୋକରେ ଭାରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଇଲି।
ମୃତୋହଂ ତେନ ମୋହେନ ତଦ୍ଭାଵେନାପି ମୋହିତଃ । ମରଣେ ଯାଦୃଶୋ ଭାଵୋ ମତିଶ୍ଚାସୀଚ୍ଚ ଯାଦୃଶୀ
ସେଇ ଭ୍ରମରେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲି, ସେଇ ଭାବରେ ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହେଲି; ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯେମିତି ମୋର ଭାବ ଓ ଚିନ୍ତା ଥିଲା—
ତାଦୃଶେନାପି ଭାଵେନ ଜାତୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଗର୍ଭଵାସୋ ମଯା ପ୍ରାପ୍ତୋ ଜ୍ଞାନସ୍ମୃତିଵିଧାଯକଃ
ସେଇ ଭାବରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଲି; ଗର୍ଭରେ ପଡିଲି, ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ମୃତିର ଶକ୍ତି ସହିତ।
ସ୍ମୃତଂ ପୂର୍ଵକୃତଂ କର୍ମ ସ୍ଵଯମେଵ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ମଯା ପାପେନ ମୂଢେନ କିଂ କୃତଂ ହ୍ଯକୃତାତ୍ମନା
ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିବା କର୍ମମାନେ ମନେପକାଇଲି, ନିଜେ ଅବିବେକରେ କରିଥିଲି; ମୁଁ କେଉଁ ପାପ କଲି, ଅନିୟମିତ ଓ ମୂଢ଼ ହୋଇ?