ନାସାକର୍ଣୌ ନ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଚୈଵାସ୍ଥିସଂଗ୍ରହଃ । କେନ ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ଵୈ ଜ୍ଞାନଂ କାନି ଲିଂଗାନି ତସ୍ଯ ଵୈ
ଜ୍ଞାନର ନାକ ଓ କାନ ନାହିଁ, ଏହାର କୌଣସି ହାଡ଼ ମାଂସ ନାହିଁ। ତେବେ କିପରି ଏହାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାର ଚିହ୍ନ କ'ଣ?
ଆକାରୈର୍ଵର୍ଜିତଂ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ଵେତ୍ତି ସ ସର୍ଵଵିତ୍ । ଦିଵାପ୍ରକାଶକଃ ସୂର୍ଯୋ ରାତ୍ରୌ ପ୍ରକାଶଯେଚ୍ଛଶୀ
ଏହା ସଦା ରୂପରହିତ, କିନ୍ତୁ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥାଏ; ଏହା ସବୁଠାରୁ ଜ୍ଞାନୀ। ଦିନକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକିତ କରେ, ରାତିକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକ ଦେଉଛି।
ଗୃହଂ ପ୍ରକାଶଯେଦ୍ଦୀପୋ ଲୋକମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତା ଅମୀ । ତତ୍ପଦଂ କେନ ଵୈ ଧାମ୍ନା ଦୃଶ୍ଯତେ ଶୃଣୁ ସତ୍ତମ
ଘରକୁ ଦୀପ ଆଲୋକିତ କରେ, ଏମିତି ଏହିମାନେ ସଂସାରକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି। କିଏ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଶୁଣ, ମହାନ।
ନ ଵିଂଦଂତି ହି ମୂଢାସ୍ତେ ମୋହିତା ଵିଷ୍ଣୁମାଯଯା । କାଯମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ଜ୍ଞାନଂ ଧ୍ଯାନଦୀପ୍ତମନୌପମମ୍
ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ଧ୍ୟାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ବସିଛି।
ତତ୍ପଦଂ ତେନ ଦୃଶ୍ଯେତ ଚଂଦ୍ରସୂର୍ଯାଦିଭିର୍ନ ଚ । ହସ୍ତପାଦୌ ଵିନା ଜ୍ଞାନମଚକ୍ଷୁଃ କର୍ଣଵର୍ଜିତମ୍
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଜ୍ଞାନର ହାତ, ପା, ଆଖି, କାନ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ସର୍ଵତ୍ର ଗତିରସ୍ତି ସର୍ଵଂ ଗୃହ୍ଣାତି ପଶ୍ଯତି । ସର୍ଵମାଘ୍ରାତି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଶୃଣୋତ୍ଯେଵଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଏହା ସବୁଠାରେ ଯାଏ, ସବୁକିଛି ଧରେ, ସବୁକିଛି ଦେଖେ। ଏହା ସବୁକିଛି ଘ୍ରାଣ କରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ସବୁକିଛି ଶୁଣେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନାସ୍ତି ଜ୍ଞାନସମୋ ଦୀପଃ ସର୍ଵାଂଧକାରନାଶନେ । ସ୍ଵର୍ଗେ ଭୂମୌ ଚ ପାତାଲେ ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିବାରେ ଜ୍ଞାନ ସମାନ ଆଲୋକ କିଛି ନାହିଁ। ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ପାତାଳ ଓ ସବୁଠାରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
କାଯମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ଜ୍ଞାନଂ ନ ଵିଂଦଂତି କୁବୁଦ୍ଧଯଃ । ଜ୍ଞାନସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଜାଯତେ
ଯେମାନେ ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧି, ସେମାନେ ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ମୁଁ ଏହି ଜ୍ଞାନର ସ୍ଥାନ କହିବି, ଯାଁଠାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣିନାଂ ହୃଦଯେ ନିତ୍ଯଂ ନିହିତଂ ସର୍ଵଦା ଦ୍ଵିଜ । କାମାଦୀନ୍ସୁମହାଭୋଗାନ୍ମହାମୋହାଦିକାଂସ୍ତଥା
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏହା ସଦା ବସିଛି, ଦ୍ୱିଜ। ଏହା କାମ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଭୋଗ, ମହାମୋହ ଓ ତାଦିକୁ ଦହିଦିଏ।
ଵିଵେକଵହ୍ନିନା ସର୍ଵାନ୍ଦିଧକ୍ଷତି ସଦୈଵ ଯଃ । ସର୍ଵଶାଂତିମଯୋଭୂତ୍ଵା ଇଂଦ୍ରିଯାର୍ଥଂ ପ୍ରମର୍ଦ୍ଦଯେତ୍
ଯିଏ ବିବେକର ଅଗ୍ନିରେ ସେମାନେ ସବୁକିଛି ଦହିଦିଏ, ସେ ସଦା ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟକୁ ଦମନ କରେ।
ତତସ୍ତୁ ଜାଯତେ ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଦର୍ଶକମ୍ । ତତ୍ତ୍ଵମୂଲମିଦଂ ଜ୍ଞାନଂ ନିର୍ମଲଂ ସର୍ଵଦର୍ଶକମ୍
ତାପରେ ଉପଜେ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଅର୍ଥକୁ ଦେଖେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତତ୍ତ୍ୱର ମୂଳ, ନିର୍ମଳ ଓ ସବୁକିଛି ଦେଖିପାରେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛାଂତିଂ କୁରୁଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵସୌଖ୍ଯପ୍ରଵର୍ଦ୍ଧିନୀମ୍ । ସମଃ ଶତ୍ରୌ ଚ ମିତ୍ରେ ଚ ଯଥାତ୍ମନି ତଥାପରେ
ସେହିପାଇଁ, ତୁମେ ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଯାହା ସମସ୍ତ ସୁଖକୁ ବଢ଼ାଏ। ଶତ୍ରୁ ଓ ବନ୍ଧୁ, ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖ।
ଭଵ ସ୍ଵନିଯତୋ ନିତ୍ଯଂ ଜିତାହାରୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ମୈତ୍ରଂ ନୈଵ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଵୈରଂ ଦୂରେ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ସଦା ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖ, ଖାଦ୍ୟରେ ସଂଯମ ରଖ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅଧିକାର ରଖ। ଅତି ମିତ୍ରତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଶତ୍ରୁତାକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ନିଃସଂଗୋ ନିଃସ୍ପୃହୋ ଭୂତ୍ଵା ଏକାଂତସ୍ଥାନମାଶ୍ରିତଃ । ସର୍ଵପ୍ରକାଶକୋ ଜ୍ଞାନୀ ସର୍ଵଦର୍ଶୀ ଭଵିଷ୍ଯସି
ଅସଙ୍ଗ ଓ ନିର୍ଲୋଭ ହୋଇ, ଏକାକୀ ସ୍ଥାନରେ ବସ। ତୁମେ ସମସ୍ତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସବୁକିଛି ଦେଖିପାରୁଥିବା ହେବ।
ଏକସ୍ଥାନସ୍ଥିତୋ ଵତ୍ସ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଯଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି । ଵୃତ୍ତାଂତଂ ଵେତ୍ସ୍ଯସି ତ୍ଵଂ ତୁ ମତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ବତ୍ସ, ତିନି ଲୋକରେ ଯାହା ଘଟିବ, ମୋର କୃପାରେ ତୁମେ ସେସବୁ ଜାଣିପାରିବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ସିଦ୍ଧେନ ତେନ ମେ ଵିପ୍ର ଜ୍ଞାନରୂପଂ ପ୍ରକାଶିତମ୍ । ତସ୍ଯ ଵାକ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯଂ ତଦ୍ଭାଵେନାପି ଭାଵିତଃ
କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ — ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ସିଦ୍ଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କର କଥାରେ ସଦା ଅଟୁଟ ରହି, ତାଙ୍କ ଭାବରେ ମୁଁ ଭିଜିଛି।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଵର୍ତ୍ତତେ ଯଦ୍ଯଦେକସ୍ଥାନେ ସ୍ଥିତୋ ହ୍ଯହମ୍ । ତତ୍ତଦେଵ ପ୍ରଜାନାମି ପ୍ରସାଦାତ୍ତସ୍ଯ ସଦ୍ଗୁରୋଃ
ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅଛି, ମୁଁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସବୁକୁ ମୁଁ ଜାଣିପାରେ, ଏହା ସେଇ ସତ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କର କୃପାରେ ସମ୍ଭବ ହୁଏ।
ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତମାତ୍ମଵୃତ୍ତାଂତମେଵ ହି । ଅନ୍ଯତ୍କିଂ ତେ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଦ୍ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ମୁଁ ତୋତେ ମୋର ସମସ୍ତ କଥା, ମୋର ଜୀବନ ଘଟଣା କହିଦେଲି। ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି? ତୁମେ କିଛି ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତେବେ କହ।
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ- କୀରଯୋନିଂ କଥଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଭଵାଞ୍ଜ୍ଞାନଵତାଂ ଵରଃ । ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵସଂଦେହନାଶନମ୍
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ: ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିବା ଆପଣ କିପରି ପକ୍ଷୀର ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ସେହି କାରଣଟି ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ।
କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ସଂସର୍ଗାଜ୍ଜାଯତେ ପାପଂ ସଂସର୍ଗାତ୍ପୁଣ୍ଯମେଵ ହି । ତସ୍ମାଦ୍ଵିଵର୍ଜଯେଚ୍ଛୁଦ୍ଧୋ ଭଵ୍ଯଂ ଵିରୁଦ୍ଧମେଵ ଚ
କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ: ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ପାପ ହୁଏ, ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ପୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ଶୁଦ୍ଧ ଲୋକେ ଯାହା ଅନୁଚିତ ଓ ଅଶୁଭ, ତାହାକୁ ଦୂରେଇ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଲୁବ୍ଧକେନାପି ପାପେନ କେନାପ୍ଯେକଃ ଶୁକଃ ଶିଶୁଃ । ବଂଧଯିତ୍ଵା ସମାନୀତୋ ଵିକ୍ରଯାର୍ଥଂ ସମୁଦ୍ଯତଃ
ଏକ ଲୋଭୀ ଓ ପାପୀ ଲୋକ ଏକ ଛୋଟ ଶୁକା ପକ୍ଷୀକୁ ଧରି ଆଣିଲା ଓ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା।
ଚାଟୁକାଂର ସୁରୂପଂ ତଂ ପଟୁଵାକ୍ଯଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ । ଗୃହୀତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୈକେନ ମମ ପ୍ରୀତ୍ଯା ସମର୍ପିତଃ
ସେ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ସୁନ୍ଦର ଓ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାହାକୁ ନେଇଲେ ଓ ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ମୋତେ ଦାନ କଲେ।
ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯମହମେଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ସମେ ବାଲସ୍ଵଭାଵେନ କୌତୁକାତ୍କରସଂସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ସଦା ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିଲି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିନ୍ତୁ ଛୁଆ ଭଳି ସ୍ୱଭାବରେ, କୌତୁହଳରେ, ସେ ପକ୍ଷୀକୁ ହାତରେ ଧରି ରଖିଲି।
ତସ୍ଯ କୌତୁକଵାକ୍ଯୈର୍ଵା ମୁଗ୍ଧୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଶୁକସ୍ଯ ପୁତ୍ରରୂପସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ତତ୍ପରମାନସଃ
ତାହାର କୌତୁହଳଭରା କଥାରେ ମୁଁ ମନମୋହିତ ହେଇଗଲି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ମନ ସେଇ ପୁଅ ଭଳି ଶୁକା ପକ୍ଷୀରେ ସଦା ଲଗି ରହିଲା।
ମାମେଵଂ ଵଦତେ ସୋପି ତାତତାତେତି ଆସ୍ଯତାମ୍ । ସ୍ନାତୁଂ ଗଚ୍ଛ ମହାଭାଗ ଦେଵମର୍ଚଯ ସାଂପ୍ରତମ୍
ସେ ମୋତେ ଏଭଳି କହୁଥିଲା: 'ବାପା, ବାପା, ବସନ୍ତୁ, ଏବେ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରନ୍ତୁ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏବେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତୁ।'
ଇତ୍ଯାଦିଚାଟୁକୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ମାମେଵଂ ପରିଭାଷଯେତ୍ । ତସ୍ଯଵାକ୍ଯଵିନୋଦେନ ଵିସ୍ମୃତଂ ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍
ଏଭଳି ମିଠା କଥାରେ ସେ ମୋତେ ଡାକୁଥିଲା; ତାହାର କଥାର ଆନନ୍ଦରେ, ମୋର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଭୁଲିଗଲି।
ପୁଷ୍ପାର୍ଥଂ ଫଲଭୋଗାର୍ଥଂ ଗତୋହଂ ଵନମେଵ ଚ । ନୀତଃ ଶୁକୋ ବିଡାଲେନ ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ ହେତଵେ
ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଖାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲି; ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ ହେବାକୁ, ଶୁକା ପକ୍ଷୀକୁ ଏକ ବିଲେଇ ଧରିନେଲା।
ମମ ସଂସର୍ଗିଭିଃ ସର୍ଵୈର୍ଵଯସ୍ଯୈଃ ସାଧୁଚାରିଭିଃ । ବିଡାଲେନ ହତଃ ପକ୍ଷୀ ତେନୈଵ ଭକ୍ଷିତୋ ହି ସଃ
ମୋ ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଭଲ ଆଚରଣର ଥିଲେ, ସେଇ ପକ୍ଷୀକୁ ବିଲେଇ ମାରିଦେଲା ଓ ଖାଇଗଲା।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୃତ୍ଯୁଂ ଗତଂ ଵିପ୍ର ଶୁକଂ ତଂ ଚାଟୁକାରକମ୍ । ମହତା ଦୁଃଖଭାଵେନ ଅସୁଖେନାତିଦୁଃଖିତଃ
ଶୁକା ପକ୍ଷୀ, ଯିଏ ମିଠା କଥା କହୁଥିଲା, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଓ ଅସୁଖରେ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହେଲି।
ତସ୍ଯ ଦୁଃଖେନ ମୁଗ୍ଧୋସ୍ମି ତୀଵ୍ରେଣାପି ସୁପୀଡିତଃ । ମହତା ମୋହଜାଲେନ ବଦ୍ଧୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜପୁଂଗଵ
ତାହାର ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଗଲି, ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପିଡ଼ିତ ହେଲି; ବଡ଼ ମୋହର ଜାଲରେ ମୁଁ ବନ୍ଧିଗଲି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।