ଦେଵତାଯତନେ ଦୁଃଖୀ ଉପଵିଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵହଂ କଦା । ମଦ୍ଭାଗ୍ଯୈଃ ପ୍ରେରିତଃ କଶ୍ଚିତ୍ସିଦ୍ଧ ଏକଃ ସମାଗତଃ
ଏକଥର ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବସିଥିଲି, ମୋ ଭାଗ୍ୟରେ ଚଳିତ, ଏବେଳେ ଏକ ଦକ୍ଷ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ଆସିଲେ।
ନିରାଶ୍ରଯୋ ଜିତାହାରଃ ସଦାନଂଦସ୍ତୁ ନିଃସ୍ପୃହଃ । ଏକାଂତମାସ୍ଥିତୋ ଵିପ୍ର ଯୋଗଯୁକ୍ତୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
ସେ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନଥିଲେ, ଖାଦ୍ୟ ଅତି କମ୍ ନେଉଥିଲେ, ସବୁବେଳେ ଆନନ୍ଦରେ ରହୁଥିଲେ, କାମନା ଛାଡିଥିଲେ, ଏକାନ୍ତରେ ବସିଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯୋଗରେ ଲିନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ।
ପରବ୍ରହ୍ମଣି ସଂଲୀନୋ ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନସମାଧିମାନ୍ । ତମହଂ ସଂଶ୍ରିତୋ ଵିପ୍ର ଜ୍ଞାନରୂପଂ ମହାମତିମ୍
ସେ ପରବ୍ରହ୍ମରେ ଲିନ, ଜ୍ଞାନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧିରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ମୁଁ ସେ ମହାମତି, ଜ୍ଞାନର ଆକାର ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କଲି, ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଅହଂ ଶୁଦ୍ଧେନ ଭାଵେନ ଭକ୍ତ୍ଯା ନମିତକଂଧରଃ । ନମସ୍କୃତ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ ପୁରତସ୍ତସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତଃ
ଶୁଦ୍ଧ ଭାବ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦଢ଼ିଲି।
ଦୀନରୂପୋ ହ୍ଯହଂ ଜାତୋ ମଂଦଭାଗ୍ଯସ୍ତଥା ପୁନଃ । ତେନାହଂ ପୃଚ୍ଛିତୋ ଵିପ୍ର କସ୍ମାଦ୍ଭଵାନ୍ପ୍ରଶୋଚତି
ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲି, ମୋ ଭାଗ୍ୟ ମନ୍ଦ ଥିଲା; ତେବେ ସେ ମୋତେ ପଚାରିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, 'କାହିଁକି ତୁମେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ?'
କେନାଭିପ୍ରାଯଭାଵେନ ଦୁଃଖମେଵ ଭୁନକ୍ତି ଵୈ । ତେନେତ୍ଯୁକ୍ତୋସ୍ମି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଜ୍ଞାନିନା ଯୋଗିନା ତଦା
'କେଉଁ ଭାବନା ନେଇ ତୁମେ ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛ?' ଏଭଳି ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ପଚାରିଲେ।
ସୁମୂଢେନ ମଯା ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତାଂତମେଵ ହି । ତମେଵଂ ଶ୍ରାଵିତଂ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵଂ କଥଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ମୁଁ ବହୁତ ମୂଢ଼ ଥିଲି, ସେଠାରେ ମୋର ପୂର୍ବ ଘଟଣା ସମସ୍ତେ କହିଦେଲି, ସବୁ କଥା ଶୁଣାଇ, କିପରି ସବୁଜ୍ଞତା ପାଇଯିବା ଯାଞ୍ଚିଲି।
ଏତଦର୍ଥଂ ମହାଦୁଃଖୀ ଭଵାନ୍ମମ ଗତିଃ ସଦା । ସ ଚୋଵାଚ ମହାତ୍ମା ମେ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ କାରଣମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସବୁବେଳେ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି; ଏବଂ ସେ ମହାତ୍ମା ମୋତେ କହିଲେ, 'ଏସବୁ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର କାରଣ।'
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ଭୂମିଖଂଡେ ଵେନୋପାଖ୍ଯାନେ ଗୁରୁତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଚ୍ଯଵନଚରିତ୍ରେ ଦ୍ଵାଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡରେ ବେନଙ୍କ କଥା, ଗୁରୁତୀର୍ଥର ମହିମା ଓ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ ଏକଶଏ ବଇଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ସିଦ୍ଧ ଉଵାଚ- ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ଜ୍ଞାନରୂପଂ ତଵାଗ୍ରତଃ । ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଵୈ ଦେହୋ ହସ୍ତୌ ପାଦୌ ଚ ଚକ୍ଷୁଷୀ
ସିଦ୍ଧ କହିଲେ — ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଜ୍ଞାନର କୌଣସି ଦେହ ନାହିଁ, ହାତ, ପା, କିମ୍ବା ଆଖି ନାହିଁ।
ନାସାକର୍ଣୌ ନ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଚୈଵାସ୍ଥିସଂଗ୍ରହଃ । କେନ ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ଵୈ ଜ୍ଞାନଂ କାନି ଲିଂଗାନି ତସ୍ଯ ଵୈ
ଜ୍ଞାନର ନାକ ଓ କାନ ନାହିଁ, ଏହାର କୌଣସି ହାଡ଼ ମାଂସ ନାହିଁ। ତେବେ କିପରି ଏହାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାର ଚିହ୍ନ କ'ଣ?
ଆକାରୈର୍ଵର୍ଜିତଂ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ଵେତ୍ତି ସ ସର୍ଵଵିତ୍ । ଦିଵାପ୍ରକାଶକଃ ସୂର୍ଯୋ ରାତ୍ରୌ ପ୍ରକାଶଯେଚ୍ଛଶୀ
ଏହା ସଦା ରୂପରହିତ, କିନ୍ତୁ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥାଏ; ଏହା ସବୁଠାରୁ ଜ୍ଞାନୀ। ଦିନକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକିତ କରେ, ରାତିକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକ ଦେଉଛି।
ଗୃହଂ ପ୍ରକାଶଯେଦ୍ଦୀପୋ ଲୋକମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତା ଅମୀ । ତତ୍ପଦଂ କେନ ଵୈ ଧାମ୍ନା ଦୃଶ୍ଯତେ ଶୃଣୁ ସତ୍ତମ
ଘରକୁ ଦୀପ ଆଲୋକିତ କରେ, ଏମିତି ଏହିମାନେ ସଂସାରକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି। କିଏ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଶୁଣ, ମହାନ।
ନ ଵିଂଦଂତି ହି ମୂଢାସ୍ତେ ମୋହିତା ଵିଷ୍ଣୁମାଯଯା । କାଯମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ଜ୍ଞାନଂ ଧ୍ଯାନଦୀପ୍ତମନୌପମମ୍
ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ଧ୍ୟାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ବସିଛି।
ତତ୍ପଦଂ ତେନ ଦୃଶ୍ଯେତ ଚଂଦ୍ରସୂର୍ଯାଦିଭିର୍ନ ଚ । ହସ୍ତପାଦୌ ଵିନା ଜ୍ଞାନମଚକ୍ଷୁଃ କର୍ଣଵର୍ଜିତମ୍
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଜ୍ଞାନର ହାତ, ପା, ଆଖି, କାନ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ସର୍ଵତ୍ର ଗତିରସ୍ତି ସର୍ଵଂ ଗୃହ୍ଣାତି ପଶ୍ଯତି । ସର୍ଵମାଘ୍ରାତି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଶୃଣୋତ୍ଯେଵଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଏହା ସବୁଠାରେ ଯାଏ, ସବୁକିଛି ଧରେ, ସବୁକିଛି ଦେଖେ। ଏହା ସବୁକିଛି ଘ୍ରାଣ କରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ସବୁକିଛି ଶୁଣେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନାସ୍ତି ଜ୍ଞାନସମୋ ଦୀପଃ ସର୍ଵାଂଧକାରନାଶନେ । ସ୍ଵର୍ଗେ ଭୂମୌ ଚ ପାତାଲେ ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିବାରେ ଜ୍ଞାନ ସମାନ ଆଲୋକ କିଛି ନାହିଁ। ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ପାତାଳ ଓ ସବୁଠାରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
କାଯମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ଜ୍ଞାନଂ ନ ଵିଂଦଂତି କୁବୁଦ୍ଧଯଃ । ଜ୍ଞାନସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଜାଯତେ
ଯେମାନେ ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧି, ସେମାନେ ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ମୁଁ ଏହି ଜ୍ଞାନର ସ୍ଥାନ କହିବି, ଯାଁଠାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣିନାଂ ହୃଦଯେ ନିତ୍ଯଂ ନିହିତଂ ସର୍ଵଦା ଦ୍ଵିଜ । କାମାଦୀନ୍ସୁମହାଭୋଗାନ୍ମହାମୋହାଦିକାଂସ୍ତଥା
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏହା ସଦା ବସିଛି, ଦ୍ୱିଜ। ଏହା କାମ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଭୋଗ, ମହାମୋହ ଓ ତାଦିକୁ ଦହିଦିଏ।
ଵିଵେକଵହ୍ନିନା ସର୍ଵାନ୍ଦିଧକ୍ଷତି ସଦୈଵ ଯଃ । ସର୍ଵଶାଂତିମଯୋଭୂତ୍ଵା ଇଂଦ୍ରିଯାର୍ଥଂ ପ୍ରମର୍ଦ୍ଦଯେତ୍
ଯିଏ ବିବେକର ଅଗ୍ନିରେ ସେମାନେ ସବୁକିଛି ଦହିଦିଏ, ସେ ସଦା ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟକୁ ଦମନ କରେ।
ତତସ୍ତୁ ଜାଯତେ ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଦର୍ଶକମ୍ । ତତ୍ତ୍ଵମୂଲମିଦଂ ଜ୍ଞାନଂ ନିର୍ମଲଂ ସର୍ଵଦର୍ଶକମ୍
ତାପରେ ଉପଜେ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଅର୍ଥକୁ ଦେଖେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତତ୍ତ୍ୱର ମୂଳ, ନିର୍ମଳ ଓ ସବୁକିଛି ଦେଖିପାରେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛାଂତିଂ କୁରୁଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵସୌଖ୍ଯପ୍ରଵର୍ଦ୍ଧିନୀମ୍ । ସମଃ ଶତ୍ରୌ ଚ ମିତ୍ରେ ଚ ଯଥାତ୍ମନି ତଥାପରେ
ସେହିପାଇଁ, ତୁମେ ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଯାହା ସମସ୍ତ ସୁଖକୁ ବଢ଼ାଏ। ଶତ୍ରୁ ଓ ବନ୍ଧୁ, ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖ।
ଭଵ ସ୍ଵନିଯତୋ ନିତ୍ଯଂ ଜିତାହାରୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ମୈତ୍ରଂ ନୈଵ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଵୈରଂ ଦୂରେ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ସଦା ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖ, ଖାଦ୍ୟରେ ସଂଯମ ରଖ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅଧିକାର ରଖ। ଅତି ମିତ୍ରତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଶତ୍ରୁତାକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ନିଃସଂଗୋ ନିଃସ୍ପୃହୋ ଭୂତ୍ଵା ଏକାଂତସ୍ଥାନମାଶ୍ରିତଃ । ସର୍ଵପ୍ରକାଶକୋ ଜ୍ଞାନୀ ସର୍ଵଦର୍ଶୀ ଭଵିଷ୍ଯସି
ଅସଙ୍ଗ ଓ ନିର୍ଲୋଭ ହୋଇ, ଏକାକୀ ସ୍ଥାନରେ ବସ। ତୁମେ ସମସ୍ତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସବୁକିଛି ଦେଖିପାରୁଥିବା ହେବ।
ଏକସ୍ଥାନସ୍ଥିତୋ ଵତ୍ସ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଯଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି । ଵୃତ୍ତାଂତଂ ଵେତ୍ସ୍ଯସି ତ୍ଵଂ ତୁ ମତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ବତ୍ସ, ତିନି ଲୋକରେ ଯାହା ଘଟିବ, ମୋର କୃପାରେ ତୁମେ ସେସବୁ ଜାଣିପାରିବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ସିଦ୍ଧେନ ତେନ ମେ ଵିପ୍ର ଜ୍ଞାନରୂପଂ ପ୍ରକାଶିତମ୍ । ତସ୍ଯ ଵାକ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯଂ ତଦ୍ଭାଵେନାପି ଭାଵିତଃ
କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ — ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ସିଦ୍ଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କର କଥାରେ ସଦା ଅଟୁଟ ରହି, ତାଙ୍କ ଭାବରେ ମୁଁ ଭିଜିଛି।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଵର୍ତ୍ତତେ ଯଦ୍ଯଦେକସ୍ଥାନେ ସ୍ଥିତୋ ହ୍ଯହମ୍ । ତତ୍ତଦେଵ ପ୍ରଜାନାମି ପ୍ରସାଦାତ୍ତସ୍ଯ ସଦ୍ଗୁରୋଃ
ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅଛି, ମୁଁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସବୁକୁ ମୁଁ ଜାଣିପାରେ, ଏହା ସେଇ ସତ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କର କୃପାରେ ସମ୍ଭବ ହୁଏ।
ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତମାତ୍ମଵୃତ୍ତାଂତମେଵ ହି । ଅନ୍ଯତ୍କିଂ ତେ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଦ୍ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ମୁଁ ତୋତେ ମୋର ସମସ୍ତ କଥା, ମୋର ଜୀବନ ଘଟଣା କହିଦେଲି। ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି? ତୁମେ କିଛି ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତେବେ କହ।
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ- କୀରଯୋନିଂ କଥଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଭଵାଞ୍ଜ୍ଞାନଵତାଂ ଵରଃ । ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵସଂଦେହନାଶନମ୍
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ: ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିବା ଆପଣ କିପରି ପକ୍ଷୀର ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ସେହି କାରଣଟି ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ।
କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ସଂସର୍ଗାଜ୍ଜାଯତେ ପାପଂ ସଂସର୍ଗାତ୍ପୁଣ୍ଯମେଵ ହି । ତସ୍ମାଦ୍ଵିଵର୍ଜଯେଚ୍ଛୁଦ୍ଧୋ ଭଵ୍ଯଂ ଵିରୁଦ୍ଧମେଵ ଚ
କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ: ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ପାପ ହୁଏ, ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ପୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ଶୁଦ୍ଧ ଲୋକେ ଯାହା ଅନୁଚିତ ଓ ଅଶୁଭ, ତାହାକୁ ଦୂରେଇ ରଖିବା ଉଚିତ।