ଦିଵାରାତ୍ରୌ ନ ନିଦ୍ରାସ୍ତି ନାସ୍ତି ସୁଖସ୍ଯ ସାଧନମ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଦୁଃଖମଯଂ ତାତ ନ ଯାସ୍ଯେ ଗୁରୁମଂଦିରମ୍
ଦିନ ରାତି ମୁଁ ଶୁଅ ନାହିଁ, ସୁଖ ପାଇବାର କୌଣସି ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଗୁରୁଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବି ନାହିଁ, ବାପା।
ଵିଦ୍ଯାକାର୍ଯଂ କରିଷ୍ଯେ ନ କ୍ରୀଡାର୍ଥମହମୁତ୍ସୁକଃ । ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ ସ୍ଵପ୍ସ୍ଯେ ପ୍ରସାଦାତ୍ତେ କରିଷ୍ଯେ କ୍ରୀଡନଂ ପିତଃ
ମୁଁ ଶିଖିବା କାମ କରିବି, ଖେଳିବା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ନୁହେଁ। ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି ଖାଇବି, ଶୁଅବି ଓ ଖେଳିବି, ବାପା।
ଡିଂଭୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସୁଖେନାପି ଦିଵାରାତ୍ରମତଂଦ୍ରିତଃ । ମାମୁଵାଚ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ମୂଢଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସୁଦୁଃଖିତଃ
ଅନ୍ୟ ଛୁଆମାନଙ୍କ ସହିତ ଦିନ ରାତି ଆନନ୍ଦରେ ଅଳସ୍ୟ ଛାଡି ରହୁଥିଲି, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ମୋତେ ଅବୁଦ୍ଧି ଓ ଦୁଃଖିତ ଜାଣି କଥା କହିଲେ।
ଵିଦ୍ଯାଧର ଉଵାଚ- ମା ପୁତ୍ର ସାହସଂ କାର୍ଷୀର୍ଵିଦ୍ଯାର୍ଥମୁଦ୍ଯମଂ କୁରୁ । ଵିଦ୍ଯଯା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସୌଖ୍ଯଂ ଯଶଃ କୀର୍ତିସ୍ତଥାତୁଲା
ବିଦ୍ୟାଧର କହିଲେ— ପୁଅ, ଅତି ଉତ୍ସାହ କରିବି ନାହିଁ, ଶିଖିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର। ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୁଖ, ଯଶ ଓ ଅପୂର୍ବ କୀର୍ତି ମିଳେ।
ଜ୍ଞାନଂ ସ୍ଵର୍ଗଶ୍ଚ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ତସ୍ମାଦ୍ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରସାଧଯ । ପୂର୍ଵଂ ସୁଦୁଃଖମୂଲା ତୁ ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିଦ୍ଯା ସୁଖପ୍ରଦା
ଜ୍ଞାନ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ତେଣୁ ବିଦ୍ୟା ଅଧ୍ୟୟନ କର। ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରେ ବିଦ୍ୟା ସୁଖ ଦେଉଛି।
ତସ୍ମାତ୍ସାଧଯ ପୁତ୍ର ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଗୁରୁଗୃହଂ ଵ୍ରଜ । ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯମକୁର୍ଵାଣୋ ଅହମେଵଂ ଦିନଦିନେ
ତେଣୁ ପୁଅ, ବିଦ୍ୟା ଅଧ୍ୟୟନ କର ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଘରକୁ ଯା। ମୁଁ ବାପାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲି ନାହିଁ, ଏଭଳି ଦିନକୁ ଦିନ—
ଯତ୍ରଯତ୍ର ସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯମର୍ଥହାନିଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଉପହାସଃ କୃତୋ ଲୋକୈର୍ମମଵିପ୍ର ପ୍ରକୁତ୍ସନମ୍
ମୁଁ ଯେଉଁଠି ରହୁଥିଲି, ସେଠି ସବୁବେଳେ ଧନର କ୍ଷତି ହେଉଥିଲା। ଲୋକେ ମୋତେ ଉପହାସ କରୁଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବଂ ଅପମାନ କରୁଥିଲେ।
ମମ ଲଜ୍ଜା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଜୀଵନାଶକରୀ ତଦା । ଵିଦ୍ଯାର୍ଥମୁଦ୍ଯତୋ ଵିପ୍ର କଂ ଗୁରୁଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାମ୍ଯହମ୍
ତାବେଳେ ମୋ ଲଜ୍ଜା ଏମିତି ହେଲା ଯେ, ଜୀବନ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରେ। ବିଦ୍ୟା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେଉଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିଲି।
ଇତି ଚିଂତାପରୋ ଜାତୋ ଦୁଃଖଶୋକସମାକୁଲଃ । କଥଂ ଵିଦ୍ଯାମହଂ ଜାନେ କଥଂ ଵିଂଦାମ୍ଯହଂ ଗୁଣାନ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଯାଇ, ମୁଁ ଭାବିଲି: କିପରି ମୁଁ ବିଦ୍ୟା ଶିଖିବି? କିପରି ଗୁଣ ଲାଗିପାରିବି?
କଥଂ ମେ ଜାଯତେ ସ୍ଵର୍ଗଃ କଥଂ ମୋକ୍ଷଂ ଵ୍ରଜାମ୍ଯହମ୍ । ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିଂତଯନ୍ଵିପ୍ର ଵାର୍ଦ୍ଧକ୍ଯମଗମଂ ପୁନଃ
କିପରି ମୋ ପାଖରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଆସିବ? କିପରି ମୁଁ ମୋକ୍ଷ ପାଇବି? ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁଣି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି।
ଦେଵତାଯତନେ ଦୁଃଖୀ ଉପଵିଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵହଂ କଦା । ମଦ୍ଭାଗ୍ଯୈଃ ପ୍ରେରିତଃ କଶ୍ଚିତ୍ସିଦ୍ଧ ଏକଃ ସମାଗତଃ
ଏକଥର ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବସିଥିଲି, ମୋ ଭାଗ୍ୟରେ ଚଳିତ, ଏବେଳେ ଏକ ଦକ୍ଷ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ଆସିଲେ।
ନିରାଶ୍ରଯୋ ଜିତାହାରଃ ସଦାନଂଦସ୍ତୁ ନିଃସ୍ପୃହଃ । ଏକାଂତମାସ୍ଥିତୋ ଵିପ୍ର ଯୋଗଯୁକ୍ତୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
ସେ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନଥିଲେ, ଖାଦ୍ୟ ଅତି କମ୍ ନେଉଥିଲେ, ସବୁବେଳେ ଆନନ୍ଦରେ ରହୁଥିଲେ, କାମନା ଛାଡିଥିଲେ, ଏକାନ୍ତରେ ବସିଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯୋଗରେ ଲିନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ।
ପରବ୍ରହ୍ମଣି ସଂଲୀନୋ ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନସମାଧିମାନ୍ । ତମହଂ ସଂଶ୍ରିତୋ ଵିପ୍ର ଜ୍ଞାନରୂପଂ ମହାମତିମ୍
ସେ ପରବ୍ରହ୍ମରେ ଲିନ, ଜ୍ଞାନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧିରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ମୁଁ ସେ ମହାମତି, ଜ୍ଞାନର ଆକାର ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କଲି, ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଅହଂ ଶୁଦ୍ଧେନ ଭାଵେନ ଭକ୍ତ୍ଯା ନମିତକଂଧରଃ । ନମସ୍କୃତ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ ପୁରତସ୍ତସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତଃ
ଶୁଦ୍ଧ ଭାବ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦଢ଼ିଲି।
ଦୀନରୂପୋ ହ୍ଯହଂ ଜାତୋ ମଂଦଭାଗ୍ଯସ୍ତଥା ପୁନଃ । ତେନାହଂ ପୃଚ୍ଛିତୋ ଵିପ୍ର କସ୍ମାଦ୍ଭଵାନ୍ପ୍ରଶୋଚତି
ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲି, ମୋ ଭାଗ୍ୟ ମନ୍ଦ ଥିଲା; ତେବେ ସେ ମୋତେ ପଚାରିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, 'କାହିଁକି ତୁମେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ?'
କେନାଭିପ୍ରାଯଭାଵେନ ଦୁଃଖମେଵ ଭୁନକ୍ତି ଵୈ । ତେନେତ୍ଯୁକ୍ତୋସ୍ମି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଜ୍ଞାନିନା ଯୋଗିନା ତଦା
'କେଉଁ ଭାବନା ନେଇ ତୁମେ ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛ?' ଏଭଳି ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ପଚାରିଲେ।
ସୁମୂଢେନ ମଯା ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତାଂତମେଵ ହି । ତମେଵଂ ଶ୍ରାଵିତଂ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵଂ କଥଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ମୁଁ ବହୁତ ମୂଢ଼ ଥିଲି, ସେଠାରେ ମୋର ପୂର୍ବ ଘଟଣା ସମସ୍ତେ କହିଦେଲି, ସବୁ କଥା ଶୁଣାଇ, କିପରି ସବୁଜ୍ଞତା ପାଇଯିବା ଯାଞ୍ଚିଲି।
ଏତଦର୍ଥଂ ମହାଦୁଃଖୀ ଭଵାନ୍ମମ ଗତିଃ ସଦା । ସ ଚୋଵାଚ ମହାତ୍ମା ମେ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ କାରଣମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସବୁବେଳେ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି; ଏବଂ ସେ ମହାତ୍ମା ମୋତେ କହିଲେ, 'ଏସବୁ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର କାରଣ।'
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ଭୂମିଖଂଡେ ଵେନୋପାଖ୍ଯାନେ ଗୁରୁତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଚ୍ଯଵନଚରିତ୍ରେ ଦ୍ଵାଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡରେ ବେନଙ୍କ କଥା, ଗୁରୁତୀର୍ଥର ମହିମା ଓ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ ଏକଶଏ ବଇଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ସିଦ୍ଧ ଉଵାଚ- ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ଜ୍ଞାନରୂପଂ ତଵାଗ୍ରତଃ । ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଵୈ ଦେହୋ ହସ୍ତୌ ପାଦୌ ଚ ଚକ୍ଷୁଷୀ
ସିଦ୍ଧ କହିଲେ — ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଜ୍ଞାନର କୌଣସି ଦେହ ନାହିଁ, ହାତ, ପା, କିମ୍ବା ଆଖି ନାହିଁ।
ନାସାକର୍ଣୌ ନ ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଚୈଵାସ୍ଥିସଂଗ୍ରହଃ । କେନ ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ଵୈ ଜ୍ଞାନଂ କାନି ଲିଂଗାନି ତସ୍ଯ ଵୈ
ଜ୍ଞାନର ନାକ ଓ କାନ ନାହିଁ, ଏହାର କୌଣସି ହାଡ଼ ମାଂସ ନାହିଁ। ତେବେ କିପରି ଏହାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାର ଚିହ୍ନ କ'ଣ?
ଆକାରୈର୍ଵର୍ଜିତଂ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ଵେତ୍ତି ସ ସର୍ଵଵିତ୍ । ଦିଵାପ୍ରକାଶକଃ ସୂର୍ଯୋ ରାତ୍ରୌ ପ୍ରକାଶଯେଚ୍ଛଶୀ
ଏହା ସଦା ରୂପରହିତ, କିନ୍ତୁ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥାଏ; ଏହା ସବୁଠାରୁ ଜ୍ଞାନୀ। ଦିନକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକିତ କରେ, ରାତିକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକ ଦେଉଛି।
ଗୃହଂ ପ୍ରକାଶଯେଦ୍ଦୀପୋ ଲୋକମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତା ଅମୀ । ତତ୍ପଦଂ କେନ ଵୈ ଧାମ୍ନା ଦୃଶ୍ଯତେ ଶୃଣୁ ସତ୍ତମ
ଘରକୁ ଦୀପ ଆଲୋକିତ କରେ, ଏମିତି ଏହିମାନେ ସଂସାରକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି। କିଏ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଶୁଣ, ମହାନ।
ନ ଵିଂଦଂତି ହି ମୂଢାସ୍ତେ ମୋହିତା ଵିଷ୍ଣୁମାଯଯା । କାଯମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ଜ୍ଞାନଂ ଧ୍ଯାନଦୀପ୍ତମନୌପମମ୍
ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ଧ୍ୟାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ବସିଛି।
ତତ୍ପଦଂ ତେନ ଦୃଶ୍ଯେତ ଚଂଦ୍ରସୂର୍ଯାଦିଭିର୍ନ ଚ । ହସ୍ତପାଦୌ ଵିନା ଜ୍ଞାନମଚକ୍ଷୁଃ କର୍ଣଵର୍ଜିତମ୍
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଜ୍ଞାନର ହାତ, ପା, ଆଖି, କାନ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ସର୍ଵତ୍ର ଗତିରସ୍ତି ସର୍ଵଂ ଗୃହ୍ଣାତି ପଶ୍ଯତି । ସର୍ଵମାଘ୍ରାତି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଶୃଣୋତ୍ଯେଵଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଏହା ସବୁଠାରେ ଯାଏ, ସବୁକିଛି ଧରେ, ସବୁକିଛି ଦେଖେ। ଏହା ସବୁକିଛି ଘ୍ରାଣ କରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ସବୁକିଛି ଶୁଣେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନାସ୍ତି ଜ୍ଞାନସମୋ ଦୀପଃ ସର୍ଵାଂଧକାରନାଶନେ । ସ୍ଵର୍ଗେ ଭୂମୌ ଚ ପାତାଲେ ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିବାରେ ଜ୍ଞାନ ସମାନ ଆଲୋକ କିଛି ନାହିଁ। ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ପାତାଳ ଓ ସବୁଠାରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
କାଯମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ଜ୍ଞାନଂ ନ ଵିଂଦଂତି କୁବୁଦ୍ଧଯଃ । ଜ୍ଞାନସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଜାଯତେ
ଯେମାନେ ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧି, ସେମାନେ ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ମୁଁ ଏହି ଜ୍ଞାନର ସ୍ଥାନ କହିବି, ଯାଁଠାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣିନାଂ ହୃଦଯେ ନିତ୍ଯଂ ନିହିତଂ ସର୍ଵଦା ଦ୍ଵିଜ । କାମାଦୀନ୍ସୁମହାଭୋଗାନ୍ମହାମୋହାଦିକାଂସ୍ତଥା
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏହା ସଦା ବସିଛି, ଦ୍ୱିଜ। ଏହା କାମ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଭୋଗ, ମହାମୋହ ଓ ତାଦିକୁ ଦହିଦିଏ।
ଵିଵେକଵହ୍ନିନା ସର୍ଵାନ୍ଦିଧକ୍ଷତି ସଦୈଵ ଯଃ । ସର୍ଵଶାଂତିମଯୋଭୂତ୍ଵା ଇଂଦ୍ରିଯାର୍ଥଂ ପ୍ରମର୍ଦ୍ଦଯେତ୍
ଯିଏ ବିବେକର ଅଗ୍ନିରେ ସେମାନେ ସବୁକିଛି ଦହିଦିଏ, ସେ ସଦା ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟକୁ ଦମନ କରେ।