ଵଟାଧଃସ୍ଥୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତମୁଵାଚ ମହାଶୁକମ୍ । କୋ ଭଵାନ୍ଧର୍ମଵକ୍ତା ହି ପକ୍ଷିରୂପେଣ ଵର୍ତତେ
ବଟ ଗଛ ତଳେ, ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାଶୁକଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ତୁମେ କିଏ, ଧର୍ମର କଥା କହୁଛ, ପକ୍ଷୀ ରୂପେ କିପରି ଅଛ?'
କିଂ ଵା ଦେଵୋଽଥ ଗଂଧର୍ଵଃ କିଂ ଵା ଵିଦ୍ଯାଧରୋ ଭଵାନ୍ । କସ୍ଯ ଶାପାଦିମାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯୋନିଂ କୀରସ୍ଯ ପାତକୀମ୍
'ତୁମେ କି ଦେବତା, କି ଗନ୍ଧର୍ବ, କି ଅଥବା ବିଦ୍ୟାଧର? କାହାର ଶାପରେ ଏହି ପାପ ଶୁକପ୍ରାୟ ଜନ୍ମ ପାଇଛ?'
କସ୍ମାତ୍ତେ ଈଦୃଶଂ ଜ୍ଞାନଂ ଵର୍ତତେଽତୀଦ୍ରିଯଂ ଶୁକ । ସୁପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ତୁ କସ୍ଯାପି କସ୍ଯ ଵୈ ତପସଃ ଫଲମ୍
ହେ ଶୁକ, ତୁମେ ଏପରି ଅସାଧାରଣ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୀମାକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିଥିବା ଜ୍ଞାନ କେମିତି ପାଇଛ? କେଉଁ ମହାପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଏହିପରି ମିଳିଛି?
କିଂ ଵା ଚ୍ଛନ୍ନେନ ରୂପେଣ ଅନେନାପି ମହାମତେ । କସ୍ତ୍ଵଂ ସିଦ୍ଧୋଽସି ଦେଵୋ ଵା ତନ୍ମେ କଥଯ କାରଣମ୍
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଲୁଚା ରୂପ ରଖିବାର କାରଣ କଣ? ତୁମେ କିଏ—ସିଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଦେବତା? ମୋତେ ଏହାର କାରଣ କହ।
କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ଭୋଃ ସିଦ୍ଧ ତ୍ଵାମହଂ ଜାନେ କୁଲଂ ତେ ଗୋତ୍ରମୁତ୍ତମମ୍ । ଵିଦ୍ଯାଂ ତପଃପ୍ରଭାଵଂ ଚ ଯସ୍ମାଦ୍ଭ୍ରମସି ମେଦିନୀମ୍
କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ—ହେ ସିଦ୍ଧ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନେ। ତୁମର ବଂଶ, ଉତ୍ତମ କୁଳ, ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଛ।
ସର୍ଵଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵାଗତଂ ତଵ ସୁଵ୍ରତ । ଉପଵିଶ୍ଯାସନେ ପୁଣ୍ଯେ ଛାଯାମାଶ୍ରଯଶୀତଲାମ୍
ହେ ସୁବ୍ରତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିଦେବି। ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ। ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଆସନରେ ବସ, ଶୀତଳ ଛାୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କର।
ଅଵ୍ଯକ୍ତପ୍ରଭଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ତସ୍ମାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ପ୍ରଜାପତିଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତୁ ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ଭୃଗୁର୍ବ୍ରହ୍ମସମୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ଅଦୃଶ୍ୟ ମୂଳରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ। ଗୁଣ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉଛନ୍ତି ଭୃଗୁ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ।
ଭାର୍ଗଵୋ ନାମ ତସ୍ଯାସୀତ୍ସର୍ଵଧର୍ମାର୍ଥତତ୍ଵଵିତ୍ । ତସ୍ଯାନ୍ଵଯେ ଭଵାନ୍ଵିପ୍ର ଚ୍ଯଵନଃ ଖ୍ଯାତିମାନ୍ଭୁଵି
ସେଠାରେ ଭାର୍ଗବ ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିଲେ। ସେଇ ବଂଶରେ ତୁମେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚ୍ୟବନ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ନାହଂ ଦେଵୋ ନ ଗଂଧର୍ଵୋ ନାହଂ ଵିଦ୍ଯାଧରଃ ପୁନଃ । ଯୋହଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ମୁଁ ଦେବତା ନୁହେଁ, ଗନ୍ଧର୍ବ ନୁହେଁ, ପୁଣି ମୁଁ ବିଦ୍ୟାଧର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ କିଏ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଶୁଣ।
କଶ୍ଯପସ୍ଯ କୁଲେ ଜାତଃ କଶ୍ଚିଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମଃ । ଵେଦଵେଦାଂଗତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵକର୍ମପ୍ରକାଶକଃ
କଶ୍ୟପଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ବେଦ ଓ ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଜାଣିଥିଲେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ।
ଵିଦ୍ଯାଧରେତି ଵିଖ୍ଯାତଃ କୁଲଶୀଲଗୁଣୈର୍ଯୁତଃ । ରାଜମାନଃ ଶ୍ରିଯା ଵିପ୍ର ଆଚାରୈସ୍ତପସା ତଦା
ସେ ବିଦ୍ୟାଧର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଉତ୍ତମ ବଂଶ, ଚରିତ୍ର ଓ ଗୁଣ ଥିଲା, ଆଚରଣ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ସଂବଭୂଵୁଃ ସୁତାସ୍ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାଧରସ୍ଯ ତେ ତ୍ରଯଃ । ଵସୁଶର୍ମା ନାମଶର୍ମା ଧର୍ମଶର୍ମା ଚ ତେ ତ୍ରଯଃ
ସେଇ ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କର ତିନିଜଣ ପୁଅ ହେଲେ—ବସୁଶର୍ମା, ନାମଶର୍ମା ଓ ଧର୍ମଶର୍ମା।
ତେଷାମହଂ ଧର୍ମଶର୍ମା କନିଷ୍ଠୋ ଗୁଣଵର୍ଜିତଃ । ଵସୁଶର୍ମା ମମ ଭ୍ରାତା ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥକୋଵିଦଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ଧର୍ମଶର୍ମା, ସବୁଠୁ ଛୋଟ, ଗୁଣହୀନ। ବସୁଶର୍ମା ମୋ ଭାଇ, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଆଚାରେଣ ସୁସଂପନ୍ନୋ ଵିଦ୍ଯାଦିସୁଗୁଣୈଃ ପୁନଃ । ନାମଶର୍ମା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତଦ୍ଵଚ୍ଚାସୀଦ୍ଗୁଣାଧିକଃ
ନାମଶର୍ମା ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ଅନେକ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ବହୁତ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ସେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣରେ ଅଧିକ।
ଅହମେକୋ ମହାମୂର୍ଖଃ ସଂଜାତଃ ଶୃଣୁ ସତ୍ତମ । ଵିଦ୍ଯାନାମୁତ୍ତମଂ ଵିପ୍ର ଭାଵମର୍ଥଂ ଶୁଭଂ କଦା
ମୁଁ ଏକା ମହାମୂର୍ଖ ହୋଇଗଲି, ଶୁଣ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କେବେ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ, ତାହାର ଅର୍ଥ ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇବି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ?
ନ ଶୃଣୋମି ନ ଵୈ ଯାମି ଗୁରୁଗେହମନୁତ୍ତମମ୍ । ତତସ୍ତୁ ଜନକୋ ମେ ତୁ ମାମେଵଂ ପରିଚିଂତଯେତ୍
ମୁଁ ନ ଶୁଣେ, ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଏ। ଏହିପରି ଦେଖି, ମୋ ବାପା ମୋ ବିଷୟରେ ଏଭଳି ଭାବୁଥିଲେ।
ଧର୍ମଶର୍ମେତି ପୁତ୍ରସ୍ଯ ନାମାସ୍ଯ ତୁ ନିରର୍ଥକମ୍ । ସଂଜାତଃ କ୍ଷିତିମଧ୍ଯେ ତୁ ନ ଵିଦ୍ଵାନ୍ମେ ଗୁଣାକରଃ
ଧର୍ମଶର୍ମା ନାମ ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଗଲା; ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର ହେବିନି।
ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ଧର୍ମାତ୍ମା ମାମୁଵାଚ ସୁଦୁଃଖିତଃ । ଵ୍ରଜ ପୁତ୍ର ଗୁରୋର୍ଗେହଂ ଵିଦ୍ଯାର୍ଥଂ ପରିସାଧଯ
ଏଭଳି ଭାବି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୋତେ କହିଲେ—'ପୁଅ, ଗୁରୁଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଅ, ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କର।'
ଏଵମାକର୍ଣ୍ଯ ତତ୍ତସ୍ଯ ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯଂ ମଯାଶୁଭମ୍ । ନାହଂ ତାତ ଗମିଷ୍ଯାମି ଗୁରୋର୍ଗେହଂ ସୁଦୁଃଖଦମ୍
ବାପାଙ୍କ ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ଭଲ ଉତ୍ତର ଦେଲିନି—'ବାପା, ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବିନି, ସେଠାରେ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଅଛି।'
ଯତ୍ର ଵୈ ତାଡନଂ ନିତ୍ଯଂ ଭ୍ରୂଭଂଗାଦି ଚ କ୍ରୋଶନମ୍ । ଅନ୍ନଂ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ତତ୍ର କର୍ମଣା ଶୃଣୁସତ୍ତମ
ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତିଦିନ ମାଡ଼, ଭୂଉଙ୍କୁଟି ଓ ଚିତ୍କାର ହୁଏ, ଖାଦ୍ୟ ମିଳେନି—ସେଠି ଏହିପରି କାମ ଅଛି, ଶୁଣ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଦିଵାରାତ୍ରୌ ନ ନିଦ୍ରାସ୍ତି ନାସ୍ତି ସୁଖସ୍ଯ ସାଧନମ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଦୁଃଖମଯଂ ତାତ ନ ଯାସ୍ଯେ ଗୁରୁମଂଦିରମ୍
ଦିନ ରାତି ମୁଁ ଶୁଅ ନାହିଁ, ସୁଖ ପାଇବାର କୌଣସି ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଗୁରୁଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବି ନାହିଁ, ବାପା।
ଵିଦ୍ଯାକାର୍ଯଂ କରିଷ୍ଯେ ନ କ୍ରୀଡାର୍ଥମହମୁତ୍ସୁକଃ । ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ ସ୍ଵପ୍ସ୍ଯେ ପ୍ରସାଦାତ୍ତେ କରିଷ୍ଯେ କ୍ରୀଡନଂ ପିତଃ
ମୁଁ ଶିଖିବା କାମ କରିବି, ଖେଳିବା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ନୁହେଁ। ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି ଖାଇବି, ଶୁଅବି ଓ ଖେଳିବି, ବାପା।
ଡିଂଭୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସୁଖେନାପି ଦିଵାରାତ୍ରମତଂଦ୍ରିତଃ । ମାମୁଵାଚ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ମୂଢଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସୁଦୁଃଖିତଃ
ଅନ୍ୟ ଛୁଆମାନଙ୍କ ସହିତ ଦିନ ରାତି ଆନନ୍ଦରେ ଅଳସ୍ୟ ଛାଡି ରହୁଥିଲି, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ମୋତେ ଅବୁଦ୍ଧି ଓ ଦୁଃଖିତ ଜାଣି କଥା କହିଲେ।
ଵିଦ୍ଯାଧର ଉଵାଚ- ମା ପୁତ୍ର ସାହସଂ କାର୍ଷୀର୍ଵିଦ୍ଯାର୍ଥମୁଦ୍ଯମଂ କୁରୁ । ଵିଦ୍ଯଯା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସୌଖ୍ଯଂ ଯଶଃ କୀର୍ତିସ୍ତଥାତୁଲା
ବିଦ୍ୟାଧର କହିଲେ— ପୁଅ, ଅତି ଉତ୍ସାହ କରିବି ନାହିଁ, ଶିଖିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର। ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୁଖ, ଯଶ ଓ ଅପୂର୍ବ କୀର୍ତି ମିଳେ।
ଜ୍ଞାନଂ ସ୍ଵର୍ଗଶ୍ଚ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ତସ୍ମାଦ୍ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରସାଧଯ । ପୂର୍ଵଂ ସୁଦୁଃଖମୂଲା ତୁ ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିଦ୍ଯା ସୁଖପ୍ରଦା
ଜ୍ଞାନ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ତେଣୁ ବିଦ୍ୟା ଅଧ୍ୟୟନ କର। ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରେ ବିଦ୍ୟା ସୁଖ ଦେଉଛି।
ତସ୍ମାତ୍ସାଧଯ ପୁତ୍ର ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଗୁରୁଗୃହଂ ଵ୍ରଜ । ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯମକୁର୍ଵାଣୋ ଅହମେଵଂ ଦିନଦିନେ
ତେଣୁ ପୁଅ, ବିଦ୍ୟା ଅଧ୍ୟୟନ କର ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଘରକୁ ଯା। ମୁଁ ବାପାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲି ନାହିଁ, ଏଭଳି ଦିନକୁ ଦିନ—
ଯତ୍ରଯତ୍ର ସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯମର୍ଥହାନିଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ଉପହାସଃ କୃତୋ ଲୋକୈର୍ମମଵିପ୍ର ପ୍ରକୁତ୍ସନମ୍
ମୁଁ ଯେଉଁଠି ରହୁଥିଲି, ସେଠି ସବୁବେଳେ ଧନର କ୍ଷତି ହେଉଥିଲା। ଲୋକେ ମୋତେ ଉପହାସ କରୁଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବଂ ଅପମାନ କରୁଥିଲେ।
ମମ ଲଜ୍ଜା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଜୀଵନାଶକରୀ ତଦା । ଵିଦ୍ଯାର୍ଥମୁଦ୍ଯତୋ ଵିପ୍ର କଂ ଗୁରୁଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାମ୍ଯହମ୍
ତାବେଳେ ମୋ ଲଜ୍ଜା ଏମିତି ହେଲା ଯେ, ଜୀବନ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରେ। ବିଦ୍ୟା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେଉଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିଲି।
ଇତି ଚିଂତାପରୋ ଜାତୋ ଦୁଃଖଶୋକସମାକୁଲଃ । କଥଂ ଵିଦ୍ଯାମହଂ ଜାନେ କଥଂ ଵିଂଦାମ୍ଯହଂ ଗୁଣାନ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଯାଇ, ମୁଁ ଭାବିଲି: କିପରି ମୁଁ ବିଦ୍ୟା ଶିଖିବି? କିପରି ଗୁଣ ଲାଗିପାରିବି?
କଥଂ ମେ ଜାଯତେ ସ୍ଵର୍ଗଃ କଥଂ ମୋକ୍ଷଂ ଵ୍ରଜାମ୍ଯହମ୍ । ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିଂତଯନ୍ଵିପ୍ର ଵାର୍ଦ୍ଧକ୍ଯମଗମଂ ପୁନଃ
କିପରି ମୋ ପାଖରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଆସିବ? କିପରି ମୁଁ ମୋକ୍ଷ ପାଇବି? ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁଣି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି।