ତସ୍ଯା ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ କାଲକୃଷ୍ଟୋ ବଭାଷ ତାମ୍ । ରେ ରେ ଦୁଷ୍ଟ ଦୁରାଚାର ମମ କର୍ମପ୍ରଦୂଷକ
ସେ ଦେବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କାଳକୃଷ୍ଟ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଅରେ ଦୁଷ୍ଟ, ଦୁରାଚାରୀ, ମୋ କର୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା—'
ହନ୍ମି ତ୍ଵାମିହ ଖଡ୍ଗେନ ଅନେନାପି ନ ସଂଶଯଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ତଂ ସ ନିଶିତଂ ଖଡ୍ଗମାଦଦେ
'ମୁଁ ଏଠାରେ ଏହି ତଳୱାରରେ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି— ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।' ଏହିପରି କହି, ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଯାଏ।
ହଂତୁକାମଃ ସ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଅଭ୍ଯଧାଵତ ଦାନଵଃ । ସା ଦେଵୀ ଵିପ୍ରରୂପେଣ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧା ପରମେଶ୍ଵରୀ
ମାରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ଆଗକୁ ଧାଉଛି। କିନ୍ତୁ ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ।
ହନ୍ମି ତ୍ଵାମିହ ଖଡ୍ଗେନ ଅନେନାପି ନ ସଂଶଯଃ । ସ୍ଵସ୍ଥାନମାଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୁଂକାରଂ ଵିସସର୍ଜ ହ । ତେନ ହୁଂକାରନାଦେନ ପତିତୋ ଦାନଵାଧମଃ
'ମୁଁ ଏଠାରେ ଏହି ତଳୱାରରେ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି— ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।' ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ଦେବୀ ଜୋରେ ହୁଁକାର ଦେଲେ। ସେଇ ହୁଁକାର ଶବ୍ଦରେ, ସେ ନିଚ ଦାନବ ପଡ଼ିଗଲା।
ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଃ କାମରୂପେଣ ଵଜ୍ରାହତ ଇଵାଚଲଃ । ପତିତେ ଦାନଵେ ତସ୍ମିନ୍ସର୍ଵଲୋକଵିନାଶକେ
ସେ ଚାହିଥିବା ରୂପରେ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ହୋଇ, ବଜ୍ର ଆଘାତରେ ଗିରି ପଡ଼ିଥିବା ପର୍ବତ ପରି, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହୁଥିବା ଦାନବ ପଡ଼ି ରହିଲା।
ଲୋକାଃ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ଗତାଃ ସର୍ଵେ ଦୁଃଖତାପଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାଦ୍ଵତ୍ସ ସା ସ୍ତ୍ରୀ ଵୈ ପରିଦେଵତି
ସେ ଦାନବ ପଡ଼ିଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଦୁଃଖ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି କାରଣରୁ, ପ୍ରିୟ, ସେ ଜଣେ ମହିଳା ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି—
ଗଂଗାତୀରେ ଵରାରୋହା ଦୁଃଖଵ୍ଯାକୁଲମାନସା । ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପରିପୃଚ୍ଛିତମ୍
ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ସେ ଶୋକରେ ଭରିଥିବା ମନ ଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ। ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ କହିଦେଲି।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସୁପୁତ୍ରଂ ତଂ କୁଂଜଲୋ ଅଂଡଜେଶ୍ଵରଃ । ଵିରରାମ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ କିଞ୍ଚିନ୍ନୋଵାଚ ଭୂପତେ
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ଏହିପରି କହି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ କୁଞ୍ଜଳ, ଯିଏ ଅଣ୍ଡଜମାନଙ୍କ ରାଜା, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ସେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ କିଛି ଅଧିକ କହିଲେ ନାହିଁ, ଚୁପ୍ ହୋଇ ରହିଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ଭୂମିଖଂଡେ ଵେନୋପାଖ୍ଯାନେ ଗୁରୁତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଚ୍ଯଵନଚରିତ୍ରେ କାମୋଦାଖ୍ଯାନେ ଏକଵିଂଶତ୍ଯଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡରେ ବେନ ଉପାଖ୍ୟାନ, ଗୁରୁତୀର୍ଥର ମହିମା, ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ କାମୋଦା ନାମକ କଥା ଥିବା ଏକଶେ ଏକୋଣିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- କୁଂଜଲୋ ଧର୍ମପକ୍ଷୀ ସ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାନ୍ସୁତାନ୍ପ୍ରତି । ଵିରରାମ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ କିଂଚିନ୍ନୋଵାଚ ତାନ୍ପ୍ରତି
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ଏହିପରି କହି, ଧର୍ମପରାୟଣ କୁଞ୍ଜଳ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ କିଛି ଅଧିକ କହିଲେ ନାହିଁ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ଚୁପ୍ ହୋଇ ରହିଲେ।
ଵଟାଧଃସ୍ଥୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତମୁଵାଚ ମହାଶୁକମ୍ । କୋ ଭଵାନ୍ଧର୍ମଵକ୍ତା ହି ପକ୍ଷିରୂପେଣ ଵର୍ତତେ
ବଟ ଗଛ ତଳେ, ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାଶୁକଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ତୁମେ କିଏ, ଧର୍ମର କଥା କହୁଛ, ପକ୍ଷୀ ରୂପେ କିପରି ଅଛ?'
କିଂ ଵା ଦେଵୋଽଥ ଗଂଧର୍ଵଃ କିଂ ଵା ଵିଦ୍ଯାଧରୋ ଭଵାନ୍ । କସ୍ଯ ଶାପାଦିମାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯୋନିଂ କୀରସ୍ଯ ପାତକୀମ୍
'ତୁମେ କି ଦେବତା, କି ଗନ୍ଧର୍ବ, କି ଅଥବା ବିଦ୍ୟାଧର? କାହାର ଶାପରେ ଏହି ପାପ ଶୁକପ୍ରାୟ ଜନ୍ମ ପାଇଛ?'
କସ୍ମାତ୍ତେ ଈଦୃଶଂ ଜ୍ଞାନଂ ଵର୍ତତେଽତୀଦ୍ରିଯଂ ଶୁକ । ସୁପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ତୁ କସ୍ଯାପି କସ୍ଯ ଵୈ ତପସଃ ଫଲମ୍
ହେ ଶୁକ, ତୁମେ ଏପରି ଅସାଧାରଣ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୀମାକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିଥିବା ଜ୍ଞାନ କେମିତି ପାଇଛ? କେଉଁ ମହାପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଏହିପରି ମିଳିଛି?
କିଂ ଵା ଚ୍ଛନ୍ନେନ ରୂପେଣ ଅନେନାପି ମହାମତେ । କସ୍ତ୍ଵଂ ସିଦ୍ଧୋଽସି ଦେଵୋ ଵା ତନ୍ମେ କଥଯ କାରଣମ୍
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଲୁଚା ରୂପ ରଖିବାର କାରଣ କଣ? ତୁମେ କିଏ—ସିଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଦେବତା? ମୋତେ ଏହାର କାରଣ କହ।
କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ଭୋଃ ସିଦ୍ଧ ତ୍ଵାମହଂ ଜାନେ କୁଲଂ ତେ ଗୋତ୍ରମୁତ୍ତମମ୍ । ଵିଦ୍ଯାଂ ତପଃପ୍ରଭାଵଂ ଚ ଯସ୍ମାଦ୍ଭ୍ରମସି ମେଦିନୀମ୍
କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ—ହେ ସିଦ୍ଧ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନେ। ତୁମର ବଂଶ, ଉତ୍ତମ କୁଳ, ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଛ।
ସର୍ଵଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵାଗତଂ ତଵ ସୁଵ୍ରତ । ଉପଵିଶ୍ଯାସନେ ପୁଣ୍ଯେ ଛାଯାମାଶ୍ରଯଶୀତଲାମ୍
ହେ ସୁବ୍ରତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିଦେବି। ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ। ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଆସନରେ ବସ, ଶୀତଳ ଛାୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କର।
ଅଵ୍ଯକ୍ତପ୍ରଭଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ତସ୍ମାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ପ୍ରଜାପତିଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତୁ ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ଭୃଗୁର୍ବ୍ରହ୍ମସମୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ଅଦୃଶ୍ୟ ମୂଳରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ। ଗୁଣ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉଛନ୍ତି ଭୃଗୁ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ।
ଭାର୍ଗଵୋ ନାମ ତସ୍ଯାସୀତ୍ସର୍ଵଧର୍ମାର୍ଥତତ୍ଵଵିତ୍ । ତସ୍ଯାନ୍ଵଯେ ଭଵାନ୍ଵିପ୍ର ଚ୍ଯଵନଃ ଖ୍ଯାତିମାନ୍ଭୁଵି
ସେଠାରେ ଭାର୍ଗବ ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିଲେ। ସେଇ ବଂଶରେ ତୁମେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚ୍ୟବନ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ନାହଂ ଦେଵୋ ନ ଗଂଧର୍ଵୋ ନାହଂ ଵିଦ୍ଯାଧରଃ ପୁନଃ । ଯୋହଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ମୁଁ ଦେବତା ନୁହେଁ, ଗନ୍ଧର୍ବ ନୁହେଁ, ପୁଣି ମୁଁ ବିଦ୍ୟାଧର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ କିଏ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଶୁଣ।
କଶ୍ଯପସ୍ଯ କୁଲେ ଜାତଃ କଶ୍ଚିଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମଃ । ଵେଦଵେଦାଂଗତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵକର୍ମପ୍ରକାଶକଃ
କଶ୍ୟପଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ବେଦ ଓ ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଜାଣିଥିଲେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ।
ଵିଦ୍ଯାଧରେତି ଵିଖ୍ଯାତଃ କୁଲଶୀଲଗୁଣୈର୍ଯୁତଃ । ରାଜମାନଃ ଶ୍ରିଯା ଵିପ୍ର ଆଚାରୈସ୍ତପସା ତଦା
ସେ ବିଦ୍ୟାଧର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଉତ୍ତମ ବଂଶ, ଚରିତ୍ର ଓ ଗୁଣ ଥିଲା, ଆଚରଣ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ସଂବଭୂଵୁଃ ସୁତାସ୍ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାଧରସ୍ଯ ତେ ତ୍ରଯଃ । ଵସୁଶର୍ମା ନାମଶର୍ମା ଧର୍ମଶର୍ମା ଚ ତେ ତ୍ରଯଃ
ସେଇ ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କର ତିନିଜଣ ପୁଅ ହେଲେ—ବସୁଶର୍ମା, ନାମଶର୍ମା ଓ ଧର୍ମଶର୍ମା।
ତେଷାମହଂ ଧର୍ମଶର୍ମା କନିଷ୍ଠୋ ଗୁଣଵର୍ଜିତଃ । ଵସୁଶର୍ମା ମମ ଭ୍ରାତା ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥକୋଵିଦଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ଧର୍ମଶର୍ମା, ସବୁଠୁ ଛୋଟ, ଗୁଣହୀନ। ବସୁଶର୍ମା ମୋ ଭାଇ, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଆଚାରେଣ ସୁସଂପନ୍ନୋ ଵିଦ୍ଯାଦିସୁଗୁଣୈଃ ପୁନଃ । ନାମଶର୍ମା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତଦ୍ଵଚ୍ଚାସୀଦ୍ଗୁଣାଧିକଃ
ନାମଶର୍ମା ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ଅନେକ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ବହୁତ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ସେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣରେ ଅଧିକ।
ଅହମେକୋ ମହାମୂର୍ଖଃ ସଂଜାତଃ ଶୃଣୁ ସତ୍ତମ । ଵିଦ୍ଯାନାମୁତ୍ତମଂ ଵିପ୍ର ଭାଵମର୍ଥଂ ଶୁଭଂ କଦା
ମୁଁ ଏକା ମହାମୂର୍ଖ ହୋଇଗଲି, ଶୁଣ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କେବେ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ, ତାହାର ଅର୍ଥ ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇବି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ?
ନ ଶୃଣୋମି ନ ଵୈ ଯାମି ଗୁରୁଗେହମନୁତ୍ତମମ୍ । ତତସ୍ତୁ ଜନକୋ ମେ ତୁ ମାମେଵଂ ପରିଚିଂତଯେତ୍
ମୁଁ ନ ଶୁଣେ, ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଏ। ଏହିପରି ଦେଖି, ମୋ ବାପା ମୋ ବିଷୟରେ ଏଭଳି ଭାବୁଥିଲେ।
ଧର୍ମଶର୍ମେତି ପୁତ୍ରସ୍ଯ ନାମାସ୍ଯ ତୁ ନିରର୍ଥକମ୍ । ସଂଜାତଃ କ୍ଷିତିମଧ୍ଯେ ତୁ ନ ଵିଦ୍ଵାନ୍ମେ ଗୁଣାକରଃ
ଧର୍ମଶର୍ମା ନାମ ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଗଲା; ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର ହେବିନି।
ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ଧର୍ମାତ୍ମା ମାମୁଵାଚ ସୁଦୁଃଖିତଃ । ଵ୍ରଜ ପୁତ୍ର ଗୁରୋର୍ଗେହଂ ଵିଦ୍ଯାର୍ଥଂ ପରିସାଧଯ
ଏଭଳି ଭାବି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୋତେ କହିଲେ—'ପୁଅ, ଗୁରୁଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଅ, ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କର।'
ଏଵମାକର୍ଣ୍ଯ ତତ୍ତସ୍ଯ ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯଂ ମଯାଶୁଭମ୍ । ନାହଂ ତାତ ଗମିଷ୍ଯାମି ଗୁରୋର୍ଗେହଂ ସୁଦୁଃଖଦମ୍
ବାପାଙ୍କ ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ଭଲ ଉତ୍ତର ଦେଲିନି—'ବାପା, ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବିନି, ସେଠାରେ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଅଛି।'
ଯତ୍ର ଵୈ ତାଡନଂ ନିତ୍ଯଂ ଭ୍ରୂଭଂଗାଦି ଚ କ୍ରୋଶନମ୍ । ଅନ୍ନଂ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ତତ୍ର କର୍ମଣା ଶୃଣୁସତ୍ତମ
ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତିଦିନ ମାଡ଼, ଭୂଉଙ୍କୁଟି ଓ ଚିତ୍କାର ହୁଏ, ଖାଦ୍ୟ ମିଳେନି—ସେଠି ଏହିପରି କାମ ଅଛି, ଶୁଣ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।