ପଂଚୈଵ ଆତ୍ମନା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରଭଵଂତି ପ୍ରଯାଂତି ଚ । ଆତ୍ମାଦଯୋ ହ୍ଯମୀ ଭଦ୍ରେ ନିତ୍ଯରୂପା ନ ସଂଶଯଃ
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଭୂତ ଆତ୍ମା ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ଆତ୍ମା ଆଦି ଏହି ସବୁ ନିତ୍ୟସ୍ୱରୂପ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପିଂଡ ଏଵ ପ୍ରଣଶ୍ଯେତ ତେଷାଂ ସଂଜାତ ଏଵ ଚ । ଵିଷଯାଣାଂ ସୁଦୋଷୈଃ ସ ରାଗଦ୍ଵେଷାଦିଭିର୍ହତଃ
ଦେହ ମାତ୍ର ନାଶ ହୁଏ ଓ ତାହା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଦୋଷ, ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏହା ପୀଡିତ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରଯାଂତି ଵୈ ପିଂଡାତ୍ପଂଚପଂଚାତ୍ମକା ଦ୍ଵିଜ । ପିଂଡାଂତେ ଵସତେ ଆତ୍ମା ପ୍ରତିରୂପସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ଚ
ପଞ୍ଚମୂଳକ ପ୍ରାଣ ଦେହରୁ ବିଦାୟ ନେଇଯାନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଦେହ ଶେଷରେ ଆତ୍ମା ଓ ତାହାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବସିଥାଏ।
ଅଂତରାତ୍ମା ଯଥା ଚାଗ୍ନେଃ ସ୍ଫୁଲିଂଗସ୍ତୁ ପ୍ରକାଶତେ । ତଥା ପ୍ରକାଶମାଯାତି ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ତିନି ଚିଙ୍ଗାରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ଦେଖାଯାଏ ଓ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଚ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସଦା ଜାଗର୍ତି ନିତ୍ଯଶଃ । ଅଂତରାତ୍ମା ପ୍ରବଦ୍ଧସ୍ତୁ ପ୍ରକୃତେଶ୍ଚ ମହାଗୁଣୈଃ
ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଯାହା ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସଦା ଜାଗ୍ରତ ଓ ନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ପ୍ରକୃତିର ମହାଗୁଣରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥାଏ।
ଅନ୍ନାହାରେଣ ସଂପୁଷ୍ଟୈରଂତରାତ୍ମା ସୁଖଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ସୁସୁଖାଜ୍ଜାଯତେ ମୋହସ୍ତସ୍ମାନ୍ମନଃ ପ୍ରମୁହ୍ଯତି
ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହେଲେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ; ଅତିରିକ୍ତ ସୁଖରୁ ମୋହ ହୁଏ, ଏବଂ ମନ ବିମୂଢ଼ ହୁଏ।
ପଶ୍ଚାତ୍ସଂଜାଯତେ ନିଦ୍ରା ତାମସୀ ଲଯଵର୍ଦ୍ଧିନୀ । ନାଡୀମାର୍ଗେଣ ଯଃ ସୂର୍ଯୋ ମେରୁମୁଲ୍ଲଂଘ୍ଯ ଗଚ୍ଛତି
ତାପରେ ନିଦ୍ରା ଆସେ, ଯାହା ତାମସିକ ଓ ଲୟ ବଢ଼ାଇଥାଏ; ନାଡୀ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ତଦା ରାତ୍ରିଃ ପ୍ରଜାଯେତ ଯାଵନ୍ନୋଦଯତେ ରଵିଃ । ଵିଷଯାଂଧକାରୈର୍ମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଅଂତରାତ୍ମା ପ୍ରକାଶତେ
ତାହାପରେ ରାତି ଆସେ, ଯେଉଁଯାଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନ୍ଧକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ଭାଵୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵାତ୍ମକାନାଂ ତୁ ପଂଚତତ୍ତ୍ଵୈଃ ପ୍ରପୋଷିତୈଃ । ପୂର୍ଵଜନ୍ମସ୍ଥିତୈଃ ପିଂଡୈରଂତରାତ୍ମା ପ୍ରଗୃହ୍ଯତେ
ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଭାବ ଓ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଦେହ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୋଇ, ଅନ୍ତରାତ୍ମାକୁ ଧରିପାରାଯାଏ।
ସ ଯାସ୍ଯତି ଚ ଵୈ ସ୍ଥାନମୁଚ୍ଚାଵଚଂ ମହାମତେ । ସଂସାର ଅଂତରାତ୍ମା ଵୈ ଦୋଷୈର୍ବଦ୍ଧଃ ପ୍ରଣୀଯତେ
ସେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ, ହେ ମହାମତି; ଦୋଷରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ ସଂସାରରେ ଚଳିଯାଏ।
କାଯଂ ରକ୍ଷତି ଜୀଵାତ୍ମା ପଶ୍ଚାତ୍ତିଷ୍ଠତି ମଧ୍ଯଗଃ । ଉଦାନଃ ସ୍ଫୁରତେ ତୀଵ୍ରସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଛବ୍ଦଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଜୀବାତ୍ମା ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି । ଉଦାନ ବାୟୁ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ହିଲେଇ ଉଠେ, ଏହିଠାରୁ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଶୁଷ୍କା ଭସ୍ତ୍ରା ଯଥା ଶ୍ଵାସଂ କୁରୁତେ ଵାଯୁପୂରିତା । ତଦ୍ଵଚ୍ଛବ୍ଦଵଶାଚ୍ଛ୍ଵାସମୁଦାନଃ କୁରୁତେ ବଲାତ୍
ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଧମାନାକୁ ବାୟୁ ଭରିଲେ ଶ୍ୱାସ ହୁଏ, ସେପରି ଶବ୍ଦର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦାନ ବଳପୂର୍ବକ ଶ୍ୱାସ ତିଆରି କରେ ।
ଆତ୍ମନସ୍ତୁ ପ୍ରଭାଵେଣ ଉଦାନୋ ବଲଵାନ୍ଭଵେତ୍ । ଏଵଂ କାଯଃ ପ୍ରମୁଗ୍ଧସ୍ତୁ ମୃତକଲ୍ପଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଆତ୍ମାର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦାନ ବଳବାନ ହୁଏ । ଏଭଳି ଦେହ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ମୃତ ଭଳି ହୁଏ ।
ତତୋ ନିଦ୍ରା ମହାମାଯା ତସ୍ଯାଂଗେଷୁ ପ୍ରଯାତି ସା । ହୃଦି କଂଠେ ତଥା ଚାସ୍ଯେ ନାସିକାଗ୍ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠତି
ତାପରେ ନିଦ୍ରା, ମହାମାୟା, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଆବରଣ କରେ । ଏହା ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ମୁଁହ ଏବଂ ନାକର ଟିପରେ ବସିଯାଏ ।
ବାହୂ ସଂକୁଚ୍ଯ ସଂତିଷ୍ଠେଦ୍ଧୃଦ୍ଗତୋ ନାଭିମଂଡଲେ । ଆତ୍ମନସ୍ତୁ ପ୍ରଭାଵାଚ୍ଚ ଉଦାନୋ ନାମ ମାରୁତଃ
ବାହୁଗୁଡ଼ିକୁ ଛୋଟ କରି, ହୃଦୟ ଏବଂ ନାଭି ମଞ୍ଚଳରେ ରହିଯାଏ । ଆତ୍ମାର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦାନ ନାମକ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ପ୍ରଜାଯତେ ମହାତୀଵ୍ରା ବଲରୋଧଂ କରୋତି ସଃ । ଯଥା ରଜ୍ଜ୍ଵା ପ୍ରବଦ୍ଧସ୍ତୁ ଦାରୁ କୀଲଧରଃ ସ୍ଥିତଃ
ଏହା ତୀବ୍ର ଶକ୍ତି ସହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଏବଂ ଶକ୍ତିକୁ ବାନ୍ଧି ଦିଏ । ଯେପରି ରସିରେ ବାନ୍ଧା କାଠ ଖୁଟିରେ ଅଟୁଟ ରହେ ।
ତଥା ଚାତ୍ମାସୁ ସଂଲଗ୍ନଃ ପ୍ରାଣଵାଯୁର୍ନ ସଂଶଯଃ । ଅଂତରାତ୍ମପ୍ରସକ୍ତସ୍ତୁ ପ୍ରାଣଵାଯୁଃ ଶୁଭାନନେ
ଏଭଳି ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆତ୍ମା ସହ ଲଗ୍ନ ଅଛି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସହ ଯୋଗ ଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ, ହେ ଶୁଭାଙ୍ଗିନୀ ।
ବୁଦ୍ଧିଵଦ୍ରୋହିତୋ ଭଦ୍ରେ ଅଂତରାତ୍ମା ପ୍ରଧାଵତି । ପୂର୍ଵଜନ୍ମାର୍ଜିତାନ୍ଵାସାନ୍ସ୍ମୃତ୍ଵା ତତ୍ର ପ୍ରଧାଵତି
ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଦୌଡ଼ିଯାଏ । ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଆଦତ ମନେ ପକାଇ, ସେଠାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ ।
ତତ୍ର ସଂସ୍ଥୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ରମତେ ପୁନଃ । ଏଵଂ ନାନାଵିଧାନ୍ସ୍ଵପ୍ନାନଂତରାତ୍ମା ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ସେଠାରେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପୁଣି ଆନନ୍ଦ କରେ । ଏଭଳି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ ।
ଉତ୍ତମାଂଶ୍ଚ ଵିରୁଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ କର୍ମଯୁକ୍ତାନ୍ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ଗିରୀଂସ୍ତଥା ସୁଦୁର୍ଗାଂଶ୍ଚ ଉଚ୍ଚାଵଚାନ୍ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ସେ ଉତ୍ତମ ଓ ବିପରୀତ କର୍ମ, କର୍ମ ସହିତ ଯୋଗ ଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ । ପାହାଡ଼, କଠିନ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନ ଦେଖେ ।
ତଦେଵ ଵାତିକଂ ଵିଦ୍ଧି କଫଵତ୍ତଦ୍ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଜଲଂ ନଦୀଂ ତଡାଗଂ ଚ ପଯଃ ସ୍ଥାନାନି ପଶ୍ଯତି
ଏହାକୁ ବାତ ଗୁଣ ଭାବିବାକୁ, ମୁଁ କହୁଛି ଏହା କଫ ଭଳି । ସେ ଜଳ, ନଦୀ, ଝିଲିକି ଏବଂ ଜଳ ଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖେ ।
ଅଗ୍ନିଂ ଚ ପଶ୍ଯତେ ଦେଵି ବହୁକାଂଚନମୁତ୍ତମମ୍ । ତଦେଵ ପୈତ୍ତିକଂ ଵିଦ୍ଧି ଭାଵ୍ଯଂ ଚୈଵ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଅଗ୍ନି ଓ ବହୁ ଉତ୍ତମ ସୁନା ଦେଖେ, ହେ ଦେବୀ । ଏହାକୁ ପିତ୍ତ ଭାବିବାକୁ, ମୁଁ କହୁଛି କଣ ଭାବିବା ଉଚିତ ।
ପ୍ରଭାତେ ଦୃଶ୍ଯତେ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଭଵ୍ଯୋ ଵାଭଵ୍ଯ ଏଵ ଚ । କର୍ମଯୁକ୍ତୋ ଵରାରୋହେ ଲାଭାଲାଭପ୍ରକାଶକଃ
ପ୍ରଭାତରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ହୋଇପାରେ । କର୍ମ ସହିତ ଯୋଗ ଥିଲେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଲାଭ ଅଥବା ଅଲାଭ ଦେଖାଏ ।
ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଯାପି ଅଵସ୍ଥା ମେ କଥିତା ଵରଵର୍ଣିନି । ତଦ୍ଭାଵ୍ଯଂଚଵରାରୋହେଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚୈଵଭଵିଷ୍ଯତି
ସ୍ୱପ୍ନର ଅବସ୍ଥା ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି, ହେ ଶୁଭାଙ୍ଗିନୀ । ଯାହା ଭାବିବା ଉଚିତ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେଠି ଭି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ହେବ ।
ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟୋ ଦୁଃସ୍ଵପ୍ନଃ ସ ତୁ ପ୍ରେକ୍ଷିତଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ତୁମେ ଦେଖିଥିବା ଖରାପ ସ୍ୱପ୍ନ ତୁମେ ଦେଖିଛ ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ଭୂମିଖଂଡେ ଵେନୋପାଖ୍ଯାନେ ଗୁରୁତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଚ୍ଯଵନଚରିତ୍ରେ କାମୋଦାଖ୍ଯାନେ ଵିଂଶାଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡରେ ବେନଙ୍କ କଥା, ଗୁରୁତୀର୍ଥର ମହିମା, ଚ୍ୟବନ ଓ କାମୋଦଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଏକ ଶତ ବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ।
କାମୋଦୋଵାଚ- ନ ଵିଦୁର୍ଦେଵତାଃ ସର୍ଵା ଯସ୍ଯାଂତଂ ରୂପମେଵ ଚ । ଯସ୍ମିଲ୍ଲୀଁନସ୍ତୁ ସର୍ଵୋଯଂ ସ ଚୈକାତ୍ମା ପ୍ରକଥ୍ଯତେ
କାମୋଦ କହିଲେ — ଯାହାର ସୀମା କିମ୍ବା ରୂପ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ କିଛି ଲୟ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା ଭାବେ କୁହାଯାଏ ।
ଯସ୍ଯା ମାଯାପ୍ରପଂଚସ୍ତୁ ସଂସାରଃ ଶୃଣୁ ନାରଦ । କସ୍ମାତ୍ପ୍ରଯାତି ସଂସାରଂ ମମ ସ୍ଵାମୀ ଜଗତ୍ପତିଃ
ଯାହାର ମାୟା ଏହି ସଂସାର, ଶୁଣ ନାରଦ; କାହିଁକି ମୋର ସ୍ୱାମୀ, ଜଗତ୍ପତି, ଏହି ସଂସାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି?
ପାପୈଶ୍ଚାପି ସୁପୁଣ୍ଯୈଶ୍ଚ ନରୋବଦ୍ଧସ୍ତୁ କର୍ମଭିଃ । ସଂସାରଂ ସରତେ ଵିପ୍ର ହରିଃ କସ୍ମାଦ୍ଵ୍ରଜେଦ୍ଵଦ
ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର କର୍ମରେ ବନ୍ଧି ମଣିଷ ଏହି ସଂସାରରେ ଘୁରୁଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ହରି କାହିଁକି ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବେ, ମୋତେ କହ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ଦେଵି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯତ୍କୃତଂ ତେନ ଚକ୍ରିଣା । ଭୃଗୋରଗ୍ରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞାତଂ ଯଜ୍ଞରକ୍ଷାଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଶୁଣ, ଚକ୍ରଧାରୀ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଭୃଗୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ସେଥିରେ କ'ଣ ହେଲା, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।