ପଂଚଭୂତାତ୍ମକାନାଂ ଚ ମୁଷିତ୍ଵୈଵ ସୁନିଶ୍ଚଲଃ । ଷଡ୍ଵିଂଶତିସୁ ତତ୍ଵାନାଂ ମଧ୍ଯେ ଚୈଷ ଵିରାଜତେ
ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହା ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଛଅବିଶି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଆତ୍ମା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହେ।
ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା କେଵଲୋ ନିତ୍ଯଃ ପ୍ରକୃତେଃ ସଂଗତିଂ ଗତଃ । ତଦ୍ଭାଵୈର୍ଵାଯୁରୂପୈଶ୍ଚ ଚଲତେ ସ୍ଥାନତୋ ଯଦା
ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଏକା, ନିତ୍ୟ, ପ୍ରକୃତି ସହ ସଂଯୋଗ ପାଇ, ସେଉଁଠି ଥିବାବେଳେ, ବାୟୁ ସ୍ୱରୂପ ଅବସ୍ଥାରେ ଚଳିତ ହୁଏ।
ଆତ୍ମନସ୍ତେଜସଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରତିତେଜଃ ପ୍ରଜାଯତେ । ଅଂତରାତ୍ମା ଶୁଭଂ ନାମ ତସ୍ଯ ଏଵ ପ୍ରକଥ୍ଯତେ
ଆତ୍ମା ଓ ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରୁ ଆଉ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାକୁ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ଶୁଭେ।
ପଯସଶ୍ଚ ଯଥା ଭିନ୍ନା ଭଵଂତ୍ଯଂବୁକଣାଃ ଶୁଭେ । ଆତ୍ମନସ୍ତୁ ତଥା ତେଜ ଅଂତରାତ୍ମା ପ୍ରକଥ୍ଯତେ
ଯେପରି ଜଳରୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଜଳବିନ୍ଦୁ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରୁ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ଶୁଭେ।
ସ ହି ପୃଥ୍ଵୀ ସ ଵୈ ଵାଯୁଃ ସ ଚାପ୍ଯାକାଶ ଏଵ ହି । ସ ଵୈ ତୋଯଂ ସ ଦୀପ୍ଯେତ ଏତେ ପଂଚ ପୁରା କୃତାଃ
ସେଇ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ହେଉଛି ପୃଥିବୀ, ସେଇ ହେଉଛି ବାୟୁ, ସେଇ ହେଉଛି ଆକାଶ; ସେଇ ହେଉଛି ଜଳ ଓ ଆଗ୍ନି; ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଆଦିରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।
ଆତ୍ମନସ୍ତେଜସୋ ଭୂତା ମଲରୂପା ମହାତ୍ମନଃ । ତସ୍ଯାପି ସଂଗତିଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଏକତ୍ଵଂ ହି ପ୍ରଯାଂତି ତେ
ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରୁ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ମଳରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେମାନେ ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପୁଣି ଏକତାକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।
ସ୍ଵାତ୍ମଭାଵପ୍ରଦୋଷେଣ ନାଶଯଂତି ଵରାନନେ । ତତ୍ପିଂଡମନ୍ଯମିଚ୍ଛଂତି ଵାରଂ ଵାରଂ ଵରାନନେ
ନିଜ ଆତ୍ମାର ଦୋଷରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ସେମାନେ ନାଶ କରନ୍ତି ଓ ପୁଣିପୁଣି ନୂତନ ଦେହ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
ତେଷାଂ କ୍ରୀଡାଵିହାରୋଯଂ ସୃଷ୍ଟିସଂବଂଧକାରଣମ୍ । ଉଦକସ୍ଯ ତରଂଗସ୍ତୁ ଜାଯତେ ଚ ଵିଲୀଯତେ
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଖେଳ ଓ ମଜା ସୃଷ୍ଟି ସହିତ ଯୋଗର କାରଣ; ଯେପରି ଜଳର ତରଙ୍ଗ ଉଠି ଏବଂ ଲୟ ହୁଏ।
ପୁନର୍ଭୂତିଃ ପୁନର୍ହାନିସ୍ତାଦୃଶସ୍ଯ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଅପାଂ ରୂପସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟାଂତଂ ତଦ୍ଵଦେଷାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଏପରି ଆକୃତିମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନାଶ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ଜଳର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ।
ଆତ୍ମା ନ ନଶ୍ଯତେ ଦେଵି ତେଜୋ ଵାଯୁର୍ନ ନଶ୍ଯତି । ନ ନଶ୍ଯତୋ ଧରାକାଶୌ ନ ନଶ୍ଯଂତ୍ଯାପ ଏଵ ଚ
ଆତ୍ମା କେବେ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ, ହେ ଦେବୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବା ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ; ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ, ଜଳ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ।
ପଂଚୈଵ ଆତ୍ମନା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରଭଵଂତି ପ୍ରଯାଂତି ଚ । ଆତ୍ମାଦଯୋ ହ୍ଯମୀ ଭଦ୍ରେ ନିତ୍ଯରୂପା ନ ସଂଶଯଃ
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଭୂତ ଆତ୍ମା ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ଆତ୍ମା ଆଦି ଏହି ସବୁ ନିତ୍ୟସ୍ୱରୂପ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପିଂଡ ଏଵ ପ୍ରଣଶ୍ଯେତ ତେଷାଂ ସଂଜାତ ଏଵ ଚ । ଵିଷଯାଣାଂ ସୁଦୋଷୈଃ ସ ରାଗଦ୍ଵେଷାଦିଭିର୍ହତଃ
ଦେହ ମାତ୍ର ନାଶ ହୁଏ ଓ ତାହା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଦୋଷ, ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏହା ପୀଡିତ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରଯାଂତି ଵୈ ପିଂଡାତ୍ପଂଚପଂଚାତ୍ମକା ଦ୍ଵିଜ । ପିଂଡାଂତେ ଵସତେ ଆତ୍ମା ପ୍ରତିରୂପସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ଚ
ପଞ୍ଚମୂଳକ ପ୍ରାଣ ଦେହରୁ ବିଦାୟ ନେଇଯାନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଦେହ ଶେଷରେ ଆତ୍ମା ଓ ତାହାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବସିଥାଏ।
ଅଂତରାତ୍ମା ଯଥା ଚାଗ୍ନେଃ ସ୍ଫୁଲିଂଗସ୍ତୁ ପ୍ରକାଶତେ । ତଥା ପ୍ରକାଶମାଯାତି ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ତିନି ଚିଙ୍ଗାରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ଦେଖାଯାଏ ଓ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଚ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସଦା ଜାଗର୍ତି ନିତ୍ଯଶଃ । ଅଂତରାତ୍ମା ପ୍ରବଦ୍ଧସ୍ତୁ ପ୍ରକୃତେଶ୍ଚ ମହାଗୁଣୈଃ
ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଯାହା ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସଦା ଜାଗ୍ରତ ଓ ନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ପ୍ରକୃତିର ମହାଗୁଣରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥାଏ।
ଅନ୍ନାହାରେଣ ସଂପୁଷ୍ଟୈରଂତରାତ୍ମା ସୁଖଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ସୁସୁଖାଜ୍ଜାଯତେ ମୋହସ୍ତସ୍ମାନ୍ମନଃ ପ୍ରମୁହ୍ଯତି
ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହେଲେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ; ଅତିରିକ୍ତ ସୁଖରୁ ମୋହ ହୁଏ, ଏବଂ ମନ ବିମୂଢ଼ ହୁଏ।
ପଶ୍ଚାତ୍ସଂଜାଯତେ ନିଦ୍ରା ତାମସୀ ଲଯଵର୍ଦ୍ଧିନୀ । ନାଡୀମାର୍ଗେଣ ଯଃ ସୂର୍ଯୋ ମେରୁମୁଲ୍ଲଂଘ୍ଯ ଗଚ୍ଛତି
ତାପରେ ନିଦ୍ରା ଆସେ, ଯାହା ତାମସିକ ଓ ଲୟ ବଢ଼ାଇଥାଏ; ନାଡୀ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ତଦା ରାତ୍ରିଃ ପ୍ରଜାଯେତ ଯାଵନ୍ନୋଦଯତେ ରଵିଃ । ଵିଷଯାଂଧକାରୈର୍ମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଅଂତରାତ୍ମା ପ୍ରକାଶତେ
ତାହାପରେ ରାତି ଆସେ, ଯେଉଁଯାଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନ୍ଧକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ଭାଵୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵାତ୍ମକାନାଂ ତୁ ପଂଚତତ୍ତ୍ଵୈଃ ପ୍ରପୋଷିତୈଃ । ପୂର୍ଵଜନ୍ମସ୍ଥିତୈଃ ପିଂଡୈରଂତରାତ୍ମା ପ୍ରଗୃହ୍ଯତେ
ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଭାବ ଓ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଦେହ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୋଇ, ଅନ୍ତରାତ୍ମାକୁ ଧରିପାରାଯାଏ।
ସ ଯାସ୍ଯତି ଚ ଵୈ ସ୍ଥାନମୁଚ୍ଚାଵଚଂ ମହାମତେ । ସଂସାର ଅଂତରାତ୍ମା ଵୈ ଦୋଷୈର୍ବଦ୍ଧଃ ପ୍ରଣୀଯତେ
ସେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ, ହେ ମହାମତି; ଦୋଷରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ ସଂସାରରେ ଚଳିଯାଏ।
କାଯଂ ରକ୍ଷତି ଜୀଵାତ୍ମା ପଶ୍ଚାତ୍ତିଷ୍ଠତି ମଧ୍ଯଗଃ । ଉଦାନଃ ସ୍ଫୁରତେ ତୀଵ୍ରସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଛବ୍ଦଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଜୀବାତ୍ମା ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି । ଉଦାନ ବାୟୁ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ହିଲେଇ ଉଠେ, ଏହିଠାରୁ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଶୁଷ୍କା ଭସ୍ତ୍ରା ଯଥା ଶ୍ଵାସଂ କୁରୁତେ ଵାଯୁପୂରିତା । ତଦ୍ଵଚ୍ଛବ୍ଦଵଶାଚ୍ଛ୍ଵାସମୁଦାନଃ କୁରୁତେ ବଲାତ୍
ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଧମାନାକୁ ବାୟୁ ଭରିଲେ ଶ୍ୱାସ ହୁଏ, ସେପରି ଶବ୍ଦର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦାନ ବଳପୂର୍ବକ ଶ୍ୱାସ ତିଆରି କରେ ।
ଆତ୍ମନସ୍ତୁ ପ୍ରଭାଵେଣ ଉଦାନୋ ବଲଵାନ୍ଭଵେତ୍ । ଏଵଂ କାଯଃ ପ୍ରମୁଗ୍ଧସ୍ତୁ ମୃତକଲ୍ପଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଆତ୍ମାର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦାନ ବଳବାନ ହୁଏ । ଏଭଳି ଦେହ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ମୃତ ଭଳି ହୁଏ ।
ତତୋ ନିଦ୍ରା ମହାମାଯା ତସ୍ଯାଂଗେଷୁ ପ୍ରଯାତି ସା । ହୃଦି କଂଠେ ତଥା ଚାସ୍ଯେ ନାସିକାଗ୍ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠତି
ତାପରେ ନିଦ୍ରା, ମହାମାୟା, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଆବରଣ କରେ । ଏହା ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ମୁଁହ ଏବଂ ନାକର ଟିପରେ ବସିଯାଏ ।
ବାହୂ ସଂକୁଚ୍ଯ ସଂତିଷ୍ଠେଦ୍ଧୃଦ୍ଗତୋ ନାଭିମଂଡଲେ । ଆତ୍ମନସ୍ତୁ ପ୍ରଭାଵାଚ୍ଚ ଉଦାନୋ ନାମ ମାରୁତଃ
ବାହୁଗୁଡ଼ିକୁ ଛୋଟ କରି, ହୃଦୟ ଏବଂ ନାଭି ମଞ୍ଚଳରେ ରହିଯାଏ । ଆତ୍ମାର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦାନ ନାମକ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ପ୍ରଜାଯତେ ମହାତୀଵ୍ରା ବଲରୋଧଂ କରୋତି ସଃ । ଯଥା ରଜ୍ଜ୍ଵା ପ୍ରବଦ୍ଧସ୍ତୁ ଦାରୁ କୀଲଧରଃ ସ୍ଥିତଃ
ଏହା ତୀବ୍ର ଶକ୍ତି ସହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଏବଂ ଶକ୍ତିକୁ ବାନ୍ଧି ଦିଏ । ଯେପରି ରସିରେ ବାନ୍ଧା କାଠ ଖୁଟିରେ ଅଟୁଟ ରହେ ।
ତଥା ଚାତ୍ମାସୁ ସଂଲଗ୍ନଃ ପ୍ରାଣଵାଯୁର୍ନ ସଂଶଯଃ । ଅଂତରାତ୍ମପ୍ରସକ୍ତସ୍ତୁ ପ୍ରାଣଵାଯୁଃ ଶୁଭାନନେ
ଏଭଳି ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆତ୍ମା ସହ ଲଗ୍ନ ଅଛି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସହ ଯୋଗ ଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ, ହେ ଶୁଭାଙ୍ଗିନୀ ।
ବୁଦ୍ଧିଵଦ୍ରୋହିତୋ ଭଦ୍ରେ ଅଂତରାତ୍ମା ପ୍ରଧାଵତି । ପୂର୍ଵଜନ୍ମାର୍ଜିତାନ୍ଵାସାନ୍ସ୍ମୃତ୍ଵା ତତ୍ର ପ୍ରଧାଵତି
ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଦୌଡ଼ିଯାଏ । ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଆଦତ ମନେ ପକାଇ, ସେଠାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ ।
ତତ୍ର ସଂସ୍ଥୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ରମତେ ପୁନଃ । ଏଵଂ ନାନାଵିଧାନ୍ସ୍ଵପ୍ନାନଂତରାତ୍ମା ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ସେଠାରେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପୁଣି ଆନନ୍ଦ କରେ । ଏଭଳି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ ।
ଉତ୍ତମାଂଶ୍ଚ ଵିରୁଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ କର୍ମଯୁକ୍ତାନ୍ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ଗିରୀଂସ୍ତଥା ସୁଦୁର୍ଗାଂଶ୍ଚ ଉଚ୍ଚାଵଚାନ୍ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ସେ ଉତ୍ତମ ଓ ବିପରୀତ କର୍ମ, କର୍ମ ସହିତ ଯୋଗ ଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ । ପାହାଡ଼, କଠିନ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନ ଦେଖେ ।