ମହାମୋହଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ମମାଂଗେ ମୁନିପୁଂଗଵ । ଵ୍ଯାପକଃ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ମମାଂଗେ ମତିନାଶକଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଦେହରେ ଏକ ବଡ଼ ମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଘେରି ରହିଛି, ଏବଂ ମୋର ବୁଦ୍ଧିକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଉଛି।
ତସ୍ମାନ୍ନିଦ୍ରା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଯଥା ମର୍ତ୍ଯେଷୁ ଵର୍ତତେ । ସୁପ୍ତଯା ତୁ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଃ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଵୈ ଦାରୁଣୋ ମୁନେ
ଏହିଠାରୁ ମୋ ମନରେ ନିଦ୍ରା ଆସିଗଲା, ଯେପରି ମଣିଷମାନେ ନିଦ୍ରା ଯାଉଛନ୍ତି। ନିଦ୍ରାରେ ମୁଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲି।
କେନାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ସମେତ୍ଯୈଵ ପୁରତୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଅଵ୍ଯକ୍ତୋଽସୌ ହୃଷୀକେଶଃ ସଂସାରଂ ସ ଗମିଷ୍ଯତି
ଏଉଁ ସମୟରେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେହି ଆସି, ମୋ ସାମ୍ନାରେ କହିଲେ— 'ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୃଷୀକେଶ ସଂସାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ।'
ତଦା ପ୍ରଭୃତି ଦୁଃଖେନ ଵ୍ଯାପିତାହଂ ମହାମତେ । ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ଭଵାଞ୍ଜ୍ଞାନଵତାଂ ଵରଃ
ଏହିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମହାମତି, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଛି। ଆପଣ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଦୟାକରି ଏହାର କାରଣ କହନ୍ତୁ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଵାତିକଃ ପୈତ୍ତିକଶ୍ଚୈଵ କଫଜଃ ସାନ୍ନିପାତିକଃ । ସ୍ଵପ୍ନଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ଭଦ୍ରେ ମାନଵେଷୁ ନ ସଂଶଯଃ
ନାରଦ କହିଲେ— ଭାଗ୍ୟବତୀ, ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ, କିମ୍ବା ଏହାର ମିଶ୍ରଣରୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଆସେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନ ଜାଯତେ ଚ ଦେଵେଷୁ ସ୍ଵପ୍ନୋ ନିଦ୍ରା ଚ ସୁଂଦରି । ଆଦିତ୍ଯୋଦଯଵେଲାଯାଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ସ୍ଵପ୍ନ ଉତ୍ତମଃ
କିନ୍ତୁ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ସୁନ୍ଦରୀ, ସ୍ୱପ୍ନ ବା ନିଦ୍ରା ହୁଏ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଯେଉଁ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ସତ୍ସ୍ଵପ୍ନୋ ମାନଵାନାଂ ହି ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଫଲଦାଯକଃ । ଅନ୍ଯଦେଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଯ କାରଣଂ ଶୁଭେ
ଭଲ ସ୍ୱପ୍ନ ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ସୁକୃତର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏବେ, ଶୁଭେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ୱପ୍ନର ଅନ୍ୟ କାରଣ କହିବି।
ମହାଵାତାଂଦୋଲନୈଶ୍ଚ ଚଲଂତ୍ଯାପୋ ଵରାନନେ । ତ୍ରୁଟଂତ୍ଯଂବୁକଣାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମାସ୍ତସ୍ମାଦୁଦକସଂଚଯାତ୍
ବଡ଼ ବାୟୁର ହେଲାଣିରେ, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁବତୀ, ପାଣି ଉଠାଯାଏ। ପାଣିର ଛୋଟ ଛୋଟ ଫୁଏଁ ଛିଡ଼ିଯାଏ।
ବହିରେଵ ପତଂତ୍ଯେତେ ନିର୍ମଲାଂବୁକଣାଃ ଶୁଭେ । ପୁନର୍ଲଯଂ ପ୍ରଯାଂତ୍ଯେତେ ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯା ଭଵଂତି ଵୈ
ଏହି ନିର୍ମଳ ପାଣିର ଫୁଏଁ ବାହାରକୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ଶୁଭେ। ପୁଣି ସେଗୁଡ଼ିକ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, କେବେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଵତ୍ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଯ ଵୈ ଭାଵଃ କଥ୍ଯତେ ଶୃଣୁ ଭାମିନି । ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧୋ ଵିରକ୍ତସ୍ତୁ ରାଗଦ୍ଵେଷଵିଵର୍ଜିତଃ
ଏହିପରି, ସ୍ୱପ୍ନର ସ୍ୱଭାବ କଥା ମୁଁ କହୁଛି, ଶୁଣ, ସୁନ୍ଦରୀ। ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ, ଅସକ୍ତ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ।
ପଂଚଭୂତାତ୍ମକାନାଂ ଚ ମୁଷିତ୍ଵୈଵ ସୁନିଶ୍ଚଲଃ । ଷଡ୍ଵିଂଶତିସୁ ତତ୍ଵାନାଂ ମଧ୍ଯେ ଚୈଷ ଵିରାଜତେ
ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହା ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଛଅବିଶି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଆତ୍ମା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହେ।
ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା କେଵଲୋ ନିତ୍ଯଃ ପ୍ରକୃତେଃ ସଂଗତିଂ ଗତଃ । ତଦ୍ଭାଵୈର୍ଵାଯୁରୂପୈଶ୍ଚ ଚଲତେ ସ୍ଥାନତୋ ଯଦା
ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଏକା, ନିତ୍ୟ, ପ୍ରକୃତି ସହ ସଂଯୋଗ ପାଇ, ସେଉଁଠି ଥିବାବେଳେ, ବାୟୁ ସ୍ୱରୂପ ଅବସ୍ଥାରେ ଚଳିତ ହୁଏ।
ଆତ୍ମନସ୍ତେଜସଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରତିତେଜଃ ପ୍ରଜାଯତେ । ଅଂତରାତ୍ମା ଶୁଭଂ ନାମ ତସ୍ଯ ଏଵ ପ୍ରକଥ୍ଯତେ
ଆତ୍ମା ଓ ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରୁ ଆଉ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାକୁ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ଶୁଭେ।
ପଯସଶ୍ଚ ଯଥା ଭିନ୍ନା ଭଵଂତ୍ଯଂବୁକଣାଃ ଶୁଭେ । ଆତ୍ମନସ୍ତୁ ତଥା ତେଜ ଅଂତରାତ୍ମା ପ୍ରକଥ୍ଯତେ
ଯେପରି ଜଳରୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଜଳବିନ୍ଦୁ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରୁ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ଶୁଭେ।
ସ ହି ପୃଥ୍ଵୀ ସ ଵୈ ଵାଯୁଃ ସ ଚାପ୍ଯାକାଶ ଏଵ ହି । ସ ଵୈ ତୋଯଂ ସ ଦୀପ୍ଯେତ ଏତେ ପଂଚ ପୁରା କୃତାଃ
ସେଇ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ହେଉଛି ପୃଥିବୀ, ସେଇ ହେଉଛି ବାୟୁ, ସେଇ ହେଉଛି ଆକାଶ; ସେଇ ହେଉଛି ଜଳ ଓ ଆଗ୍ନି; ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଆଦିରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।
ଆତ୍ମନସ୍ତେଜସୋ ଭୂତା ମଲରୂପା ମହାତ୍ମନଃ । ତସ୍ଯାପି ସଂଗତିଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଏକତ୍ଵଂ ହି ପ୍ରଯାଂତି ତେ
ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରୁ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ମଳରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେମାନେ ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପୁଣି ଏକତାକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।
ସ୍ଵାତ୍ମଭାଵପ୍ରଦୋଷେଣ ନାଶଯଂତି ଵରାନନେ । ତତ୍ପିଂଡମନ୍ଯମିଚ୍ଛଂତି ଵାରଂ ଵାରଂ ଵରାନନେ
ନିଜ ଆତ୍ମାର ଦୋଷରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ସେମାନେ ନାଶ କରନ୍ତି ଓ ପୁଣିପୁଣି ନୂତନ ଦେହ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
ତେଷାଂ କ୍ରୀଡାଵିହାରୋଯଂ ସୃଷ୍ଟିସଂବଂଧକାରଣମ୍ । ଉଦକସ୍ଯ ତରଂଗସ୍ତୁ ଜାଯତେ ଚ ଵିଲୀଯତେ
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଖେଳ ଓ ମଜା ସୃଷ୍ଟି ସହିତ ଯୋଗର କାରଣ; ଯେପରି ଜଳର ତରଙ୍ଗ ଉଠି ଏବଂ ଲୟ ହୁଏ।
ପୁନର୍ଭୂତିଃ ପୁନର୍ହାନିସ୍ତାଦୃଶସ୍ଯ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଅପାଂ ରୂପସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟାଂତଂ ତଦ୍ଵଦେଷାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଏପରି ଆକୃତିମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନାଶ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ଜଳର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ।
ଆତ୍ମା ନ ନଶ୍ଯତେ ଦେଵି ତେଜୋ ଵାଯୁର୍ନ ନଶ୍ଯତି । ନ ନଶ୍ଯତୋ ଧରାକାଶୌ ନ ନଶ୍ଯଂତ୍ଯାପ ଏଵ ଚ
ଆତ୍ମା କେବେ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ, ହେ ଦେବୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବା ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ; ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ, ଜଳ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ।
ପଂଚୈଵ ଆତ୍ମନା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରଭଵଂତି ପ୍ରଯାଂତି ଚ । ଆତ୍ମାଦଯୋ ହ୍ଯମୀ ଭଦ୍ରେ ନିତ୍ଯରୂପା ନ ସଂଶଯଃ
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଭୂତ ଆତ୍ମା ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ଆତ୍ମା ଆଦି ଏହି ସବୁ ନିତ୍ୟସ୍ୱରୂପ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପିଂଡ ଏଵ ପ୍ରଣଶ୍ଯେତ ତେଷାଂ ସଂଜାତ ଏଵ ଚ । ଵିଷଯାଣାଂ ସୁଦୋଷୈଃ ସ ରାଗଦ୍ଵେଷାଦିଭିର୍ହତଃ
ଦେହ ମାତ୍ର ନାଶ ହୁଏ ଓ ତାହା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଦୋଷ, ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏହା ପୀଡିତ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରଯାଂତି ଵୈ ପିଂଡାତ୍ପଂଚପଂଚାତ୍ମକା ଦ୍ଵିଜ । ପିଂଡାଂତେ ଵସତେ ଆତ୍ମା ପ୍ରତିରୂପସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ଚ
ପଞ୍ଚମୂଳକ ପ୍ରାଣ ଦେହରୁ ବିଦାୟ ନେଇଯାନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଦେହ ଶେଷରେ ଆତ୍ମା ଓ ତାହାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବସିଥାଏ।
ଅଂତରାତ୍ମା ଯଥା ଚାଗ୍ନେଃ ସ୍ଫୁଲିଂଗସ୍ତୁ ପ୍ରକାଶତେ । ତଥା ପ୍ରକାଶମାଯାତି ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ତିନି ଚିଙ୍ଗାରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ଦେଖାଯାଏ ଓ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଚ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସଦା ଜାଗର୍ତି ନିତ୍ଯଶଃ । ଅଂତରାତ୍ମା ପ୍ରବଦ୍ଧସ୍ତୁ ପ୍ରକୃତେଶ୍ଚ ମହାଗୁଣୈଃ
ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଯାହା ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସଦା ଜାଗ୍ରତ ଓ ନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ପ୍ରକୃତିର ମହାଗୁଣରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥାଏ।
ଅନ୍ନାହାରେଣ ସଂପୁଷ୍ଟୈରଂତରାତ୍ମା ସୁଖଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ସୁସୁଖାଜ୍ଜାଯତେ ମୋହସ୍ତସ୍ମାନ୍ମନଃ ପ୍ରମୁହ୍ଯତି
ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହେଲେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ; ଅତିରିକ୍ତ ସୁଖରୁ ମୋହ ହୁଏ, ଏବଂ ମନ ବିମୂଢ଼ ହୁଏ।
ପଶ୍ଚାତ୍ସଂଜାଯତେ ନିଦ୍ରା ତାମସୀ ଲଯଵର୍ଦ୍ଧିନୀ । ନାଡୀମାର୍ଗେଣ ଯଃ ସୂର୍ଯୋ ମେରୁମୁଲ୍ଲଂଘ୍ଯ ଗଚ୍ଛତି
ତାପରେ ନିଦ୍ରା ଆସେ, ଯାହା ତାମସିକ ଓ ଲୟ ବଢ଼ାଇଥାଏ; ନାଡୀ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ତଦା ରାତ୍ରିଃ ପ୍ରଜାଯେତ ଯାଵନ୍ନୋଦଯତେ ରଵିଃ । ଵିଷଯାଂଧକାରୈର୍ମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଅଂତରାତ୍ମା ପ୍ରକାଶତେ
ତାହାପରେ ରାତି ଆସେ, ଯେଉଁଯାଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନ୍ଧକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ଭାଵୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵାତ୍ମକାନାଂ ତୁ ପଂଚତତ୍ତ୍ଵୈଃ ପ୍ରପୋଷିତୈଃ । ପୂର୍ଵଜନ୍ମସ୍ଥିତୈଃ ପିଂଡୈରଂତରାତ୍ମା ପ୍ରଗୃହ୍ଯତେ
ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଭାବ ଓ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଦେହ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୋଇ, ଅନ୍ତରାତ୍ମାକୁ ଧରିପାରାଯାଏ।
ସ ଯାସ୍ଯତି ଚ ଵୈ ସ୍ଥାନମୁଚ୍ଚାଵଚଂ ମହାମତେ । ସଂସାର ଅଂତରାତ୍ମା ଵୈ ଦୋଷୈର୍ବଦ୍ଧଃ ପ୍ରଣୀଯତେ
ସେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ, ହେ ମହାମତି; ଦୋଷରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ ସଂସାରରେ ଚଳିଯାଏ।