ଋଷଯୋ ଵେଦମଂତ୍ରୈସ୍ତୁ ସ୍ତୁଵଂତି ନୃପନଂଦନମ୍ । ଵଶିଷ୍ଠସ୍ତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଵରଂ ଵୈ ଦତ୍ତଵାଂସ୍ତଦା
ଋଷିମାନେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କ ଆନନ୍ଦକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବର ଦେଲେ।
ନହୁଷେତ୍ଯେଵ ତେ ନାମ ଖ୍ଯାତଂ ଲୋକେ ଭଵିଷ୍ଯତି । ହୁଷିତୋ ନୈଵ ତେନାପି ବାଲଭାଵୈର୍ନରାଧିପ
ତୋର ନାମ ନହୁଷ ବୋଲି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ; ରାଜା, ତୁମେ ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି ପାଇବ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ନହୁଷ ତେ ନାମ ଦେଵପୂଜ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯସି। ଜାତକର୍ମାଦିକଂ କର୍ମ ତସ୍ଯ ଚକ୍ରେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ଏହିପରି, ତୋର ନାମ ନହୁଷ ହେବ, ତୁମେ ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଵ୍ରତଦାନଂ ଵିସର୍ଗଂ ଚ ଗୁରୁଶିଷ୍ଯାଦିଲକ୍ଷଣମ୍। ଵେଦଂ ଚାଧୀତ୍ଯ ସଂପୂର୍ଣଂ ଷଡଂଗଂ ସପଦକ୍ରମମ୍
ବ୍ରତ, ଦାନ, ଉପନୟନ ଓ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ଆଦିର ଚିହ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବେଦ ସହ ଷଡଂଗ ଓ ପଦକ୍ରମ ପାଠ କଲେ।
ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଅଧୀତ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାତ୍। ଵଶିଷ୍ଠାଚ୍ଚ ଧନୁର୍ଵେଦଂ ସରହସ୍ଯଂ ମହାମତିଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖିଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ବସିଷ୍ଠଙ୍କଠାରୁ ଧନୁର୍ବେଦର ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଶିଖିଲେ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ବଡ଼ ଥିଲା।
ଶସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯସ୍ତ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯାନି ଗ୍ରାହମୋକ୍ଷଯୁତାନି ଚ। ଜ୍ଞାନଶାସ୍ତ୍ରାଦିକଂ ନ୍ଯାଯ ରାଜନୀତିଗୁଣାଦିକାନ୍
ସେ ଦିବ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର, ଗ୍ରହଣ ଓ ମୁକ୍ତି ବିଧି ସହିତ ଶିଖିଲେ; ଜ୍ଞାନ, ନ୍ୟାୟ, ରାଜନୀତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ।
ଵଶିଷ୍ଠାଦାଯୁପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଶିଷ୍ଯରୂପେଣ ଭକ୍ତିମାନ୍। ଏଵଂ ସ ସର୍ଵନିଷ୍ପନ୍ନୋ ନାହୁଷଶ୍ଚାତିସୁଂଦରଃ
ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଆୟୁଙ୍କ ପୁଅ ନାହୁଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ। ଏଭଳି ଶିକ୍ଷା ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ କୁଶଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏବଂ ଅତି ସୁନ୍ଦର ନାହୁଷ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ଵଶିଷ୍ଠସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଚ୍ଚ ଚାପବାଣଧରୋଭଵତ୍
ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧାରଣ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ଭୂମିଖଂଡେ ଵେନୋପାଖ୍ଯାନେ ଗୁରୁତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଚ୍ଯଵନଚରିତ୍ରେ ପଂଚୋତ୍ତରଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡରେ ବେନ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଗୁରୁତୀର୍ଥର ମହିମା ଓ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ ପଞ୍ଚୋତ୍ତରଶତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ଆଯୁଭାର୍ଯା ମହାଭାଗା ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତନଯା ସୁତମ୍ । ଅପଶ୍ଯଂତୀ ସୁବାଲଂ ତଂ ଦେଵୋପମମନୌପମମ୍
କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ— ଆୟୁଙ୍କ ଧନ୍ୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ କନ୍ୟା, ତାଙ୍କ ଛୁଆଁକୁ ଦେଖିଲେ— ସେ ଏଉଁ ଛୋଟ ବୟସରେ ମଧ୍ୟ ଦେବତା ସମାନ ଓ ଅପୂର୍ବ ରୂପରେ ଥିଲେ।
ହାହାକାରଂ ମହତ୍କୃତ୍ଵା ରୁରୋଦ ଵରଵର୍ଣିନୀ । କେନ ମେ ଲକ୍ଷଣୋପେତୋ ହୃତୋ ବାଲଃ ସୁଲକ୍ଷଣଃ
ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଜଣେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି କାନ୍ଦିଲେ— 'ମୋର ଏହି ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ଗୁଣବତୀ ଛୁଆଁକୁ କିଏ ନେଇଗଲା?'
ତପସା ଦାନଯଜ୍ଞୈଶ୍ଚ ନିଯମୈର୍ଦୁଷ୍କରୈଃ ସୁତଃ । ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ହି ମଯା ଵତ୍ସ କଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ଦାରୁଣୈଃ ପୁନଃ
'ତପସ୍ୟା, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ ଓ କଠିନ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଓ କଷ୍ଟ ସହି ଏହି ପୁଅକୁ ପାଇଥିଲି।'
ଦତ୍ତାତ୍ରେଯେଣ ପୁଣ୍ଯେନ ସଂତୁଷ୍ଟେନ ମହାତ୍ମନା । ଦତ୍ତଃ ପୁତ୍ରୋ ହୃତଃ କେନ ରୁରୋଦ କରୁଣାନ୍ଵିତା
'ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମହାତ୍ମା ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ପୁଅକୁ କିଏ ନେଇଗଲା? ଏଭାବରେ ସେ କରୁଣାରେ ଭରି ହୃଦୟରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।'
ହା ପୁତ୍ର ଵତ୍ସ ମେ ତାତ ହା ବାଲଗୁଣମଂଦିର । କ୍ଵାସି କେନାପନୀତୋସି ମମ ଶବ୍ଦଃ ପ୍ରଦୀଯତାମ୍
'ହା ପୁଅ, ମୋର ଦୁହିତ, ମୋର ଶିଶୁ, ହେ ଶିଶୁ ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର! କେଉଁଠି ଅଛୁ? କିଏ ତୋକୁ ନେଇଗଲା? ମୋର ଆବାଜ ତୋ ପହଞ୍ଚୁ।'
ସୋମଵଂଶସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଭୂଷଣୋସି ନ ସଂଶଯଃ । କେନ ତ୍ଵମପନୀତୋସି ମମ ପ୍ରାଣୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ
'ତୁମେ ସମସ୍ତ ସୋମବଂଶର ଅଳଙ୍କାର, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିଏ ତୁମକୁ ନେଇଗଲା, ମୋର ପ୍ରାଣ ସମାନ ପ୍ରିୟ ପୁଅ?'
ରାଜସୁଲକ୍ଷଣୈର୍ଦିଵ୍ଯୈଃ ସଂପୂର୍ଣଃ କମଲେକ୍ଷଣଃ । କେନାଦ୍ଯାପହୃତୋ ଵତ୍ସଃ କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଯାମ୍ଯହମ୍
'ରାଜସିକ ଓ ଦିବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କମଳନୟନ, ଏ ଶିଶୁ, ଆଜି କିଏ ତୁମକୁ ନେଇଗଲା? ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି?'
ସ୍ଫୁଟଂ ଜାନାମ୍ଯହଂ କର୍ମ ହ୍ଯନ୍ଯଜନ୍ମନି ଯତ୍କୃତମ୍ । ନ୍ଯାସନାଶଃ କୃତଃ କସ୍ଯ ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରୋ ହୃତୋ ମମ
'ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣେ, ଏହା ଆଗରୁ କୌଣସି ଜନ୍ମର କର୍ମର ଫଳ। କାହାର ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କଲି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ପୁଅ ନେଇଯାଇଛି?'
କିଂ ଵା ଛଲଂ କୃତଂ କସ୍ଯ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ପାପଯା । କର୍ମଣସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ଦୁଃଖମନୁଭୁଂଜାମି ନାନ୍ଯଥା
'କିଂବା ଆଗରୁ କୌଣସି ଜନ୍ମରେ କାହା ସହିତ ଚାଳ କଲି? ନିଶ୍ଚୟ ଏହି କର୍ମର ଦୁଃଖ ଏବେ ଭୋଗୁଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।'
ରତ୍ନାପହାରିଣୀ ଜାତା ପୁତ୍ରରତ୍ନଂ ହୃତଂ ମମ । ତସ୍ମାଦ୍ଦୈଵେନ ମେ ଦିଵ୍ଯ ଅନୌପମ୍ଯ ଗୁଣାକରଃ
'ମୁଁ ମଣି ଚୋର ହୋଇଯାଇଛି, ମୋର ପୁଅ ମଣିକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ମୋର ଦିବ୍ୟ ଓ ଅପୂର୍ବ ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର ହାରାଇଗଲା।'
କିଂ ଵା ଵିତର୍କିତୋ ଵିପ୍ରଃ କର୍ମଣସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ଫଲମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତଂ ମଯା ନ ସଂଦେହଃ ପୁତ୍ରଶୋକାନ୍ଵିତଂ ଭୃଶମ୍
'କିଂବା କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କଲିଥିଲି କି? ଏହି କର୍ମର ଫଳ ମୋତେ ମିଳିଛି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ— ପୁଅ ଶୋକରେ ମୁଁ ଭାରି ଦୁଃଖିତ।'
କିଂ ଵା ଶିଶୁଵିରୋଧଶ୍ଚ କୃତୋ ଜନ୍ମାଂତରେ ମଯା । ତସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ଭୁଂଜାମି କର୍ମଣଃ ଫଲମୀଦୃଶମ୍
'କିଂବା ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କୌଣସି ଶିଶୁଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲି କି? ଏହି ପାପ କର୍ମର ଫଳ ଏବେ ଭୋଗୁଛି।'
ଯାଚମାନସ୍ଯ ଚୈଵାଗ୍ରେ ଵୈଶ୍ଵଦେଵସ୍ଯ କର୍ମଣଃ । କିଂ ଵାପି ନାର୍ପିତଂ ଚାନ୍ନଂ ଵ୍ଯାହୃତୀଭିର୍ହୁତଂ ଦ୍ଵିଜୈଃ
'କିଂବା ବୈଶ୍ୱଦେବ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ କୌଣସି ଭିକ୍ଷୁକକୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇନଥିଲି କି? କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ହବନ କରିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଦିଆଯାଇନଥିଲା କି?'
ଏଵଂ ସୁଦେଵମାନାଚ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତନଯା ତଦା । ଇଂଦୁମତୀ ମହାଭାଗ ଶୋକେନ କରୁଣାକୁଲା
ଏଭଳି ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା ପୁଅ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହରୁ, ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ କନ୍ୟା ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଇନ୍ଦୁମତୀ ଶୋକ ଓ କରୁଣାରେ ଭରି ଯାଇଥିଲେ।
ପତିତା ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ଶୋକାଦ୍ଵିହ୍ଵଲତ୍ଵଂ ଗତା ସତୀ । ନିଃଶ୍ଵାସାନ୍ମୁଂଚମାନା ସା ଵତ୍ସହୀନା ଯଥା ହି ଗୌଃ
ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇଥିଲେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ଯେପରି ଗାଈ ତାଙ୍କ ଛାଉଁ ହାରାଇ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ଆଯୂ ରାଜା ସ ଶୋକେନ ଦୁଃଖେନ ମହତାନ୍ଵିତଃ । ବାଲଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହୃତଂ ତଂ ତୁ ଧୈର୍ଯଂ ତତ୍ଯାଜ ପାର୍ଥିଵଃ
ରାଜା ଆୟୁ ଏତେ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଶୁଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ଶିଶୁକୁ ନେଇଯିବାଯାଇଛି, ସେ ତାଙ୍କର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ହରାଇଦେଲେ।
ତପସଶ୍ଚ ଫଲଂ ନାସ୍ତି ନାସ୍ତି ଦାନସ୍ଯ ଵୈ ଫଲମ୍ । ଯସ୍ମାଦେଵଂ ହୃତଃ ପୁତ୍ରସ୍ତସ୍ମାନ୍ନାସ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ
ତପସ୍ୟାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ, ଦାନର ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ; ଯେହেতୁ ଏଭଳି ଭାବରେ ମୋ ପୁଅକୁ ନେଇଯିବାଯାଇଛି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଦତ୍ତାତ୍ରେଯଃ ପ୍ରସାଦେନ ଵରଂ ମେ ଦତ୍ତଵାନ୍ପୁରା । ଅଜେଯଂ ଚ ଜଯୋପେତଂ ପୁତ୍ରଂ ସର୍ଵଗୁଣାନ୍ଵିତମ୍
ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କର କୃପାରେ ମୋତେ ଏକବେଳେ ଏହି ବର ମିଳିଥିଲା: ଏକ ଅଜୟ, ବିଜୟଶୀଳୀ ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ପୁଅ।
ତସ୍ଯ ଵରପ୍ରଦାନସ୍ଯ କଥଂ ଵିଘ୍ନୋ ହ୍ଯଜାଯତ । ଇତି ଚିଂତାପରୋ ରାଜା ଦୁଃଖିତଃ ପ୍ରାରୁଦଦ୍ଭୃଶମ୍
ଏହି ବର ପ୍ରଦାନରେ କିପରି ବାଧା ଆସିଗଲା? ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ରାଜା ଆୟୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ ଭାରି ଭାବେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ଭୂମିଖଂଡେ ଵେନୋପାଖ୍ଯାନେ ଗୁରୁତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଚ୍ଯଵନଚରିତ୍ରେ ନାହୁଷାଖ୍ଯାନେ ଷଡଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡରେ ବେନ ଉପାଖ୍ୟାନ, ଗୁରୁତୀର୍ଥର ମହିମା, ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ ନାହୁଷଙ୍କ କଥାର ଶତ ଛଅ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ଅଥାସୌ ନାରଦଃ ସ୍ଵର୍ଗାଦାଯୁରାଜାନମାଗତଃ । ଆଗତ୍ଯ କଥଯାମାସ କସ୍ମାଦ୍ରାଜନ୍ପ୍ରଶୋଚସେ
କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ— ଏବେ ସେ ନାରଦ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଆସି ରାଜା ଆୟୁଙ୍କୁ ଆସିଲେ; ଆସି ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ହେ ରାଜା, କାହିଁକି ତୁମେ ଏତେ ଶୋକ କରୁଛ?'