ଭୋଜଯିତ୍ଵା ସୁଦୈତ୍ଯେଂଦ୍ରୋ ହୁଂଡୋ ହୃଷ୍ଟୋଭଵତ୍ତଦା । ଶାପମଶୋକସୁଂଦର୍ଯା ମୋଘଂ ମେନେ ତଦାସୁରଃ
ମୃଗମାଂସ ଖାଇବା ପରେ ଦାନବରାଜ ହୁଣ୍ଡ ଖୁସି ହେଲେ; ସେ ଦାନବ ଅଶୋକସୁନ୍ଦରୀଙ୍କ ଶାପକୁ ବ୍ୟର୍ଥ ଭାବିଲେ।
ହର୍ଷେଣ ମହତାଵିଷ୍ଟଃ ସ ହୁଂଡୋ ଦାନଵେଶ୍ଵରଃ । କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ଜାତେ ଵଶିଷ୍ଠୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ଦାନବନାୟକ ହୁଣ୍ଡ କହିଲେ— କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ: ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତ ଆସିଲାବେଳେ, ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ
ବହିର୍ଗତୋ ହି ଧର୍ମାତ୍ମା କୁଟୀଦ୍ଵାରାତ୍ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ସଂପୂର୍ଣଂ ବାଲକଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦିଵ୍ଯଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ପର୍ଣ୍ଣକୁଟିର ଦ୍ୱାରଠାରୁ ବାହାରିଲେ; ଦିବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିଶୁଟିକୁ ଦେଖିଲେ।
ସଂପୂର୍ଣେଂଦୁପ୍ରତୀକାଶଂ ସୁଂଦରଂ ଚାରୁଲୋଚନମ୍ । ଵଶିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ପଶ୍ଯଂତୁ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ଯୂଯମାଗତ୍ଯ ବାଲକମ୍
ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଏହି ଶିଶୁ— ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଏଠାକୁ ଆସି ଏହି ଶିଶୁକୁ ଦେଖନ୍ତୁ।
କସ୍ଯ କେନ ସମାନୀତଂ ରାତ୍ରୌ ଦ୍ଵାରାଂଗଣେ ମମ । ଦେଵଗଂଧର୍ଵଗର୍ଭାଭଂ ରାଜଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍
ଏହି ଶିଶୁ କାହାର? ଏବଂ କିଏ ଏହାକୁ ରାତିରେ ମୋ ଦ୍ୱାର ଆଗରେ ଆଣିଦେଲେ? ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ସନ୍ତାନ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ରାଜାସନ୍ତାନ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଏହି ଶିଶୁ।
କଂଦର୍ପକୋଟିସଂକାଶଂ ପଶ୍ଯଂତୁ ମୁନଯୋଽମଲମ୍ । ମହାକୌତୁକସଂଯୁକ୍ତା ହୃଷ୍ଟା ଦ୍ଵିଜଵରାସ୍ତତଃ
ଦଶ ଲକ୍ଷ କାମଦେବ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏହି ନିର୍ମଳ ଶିଶୁକୁ ମୁନିମାନେ ଦେଖନ୍ତୁ; ତାପରେ ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ସମପଶ୍ଯନ୍ସୁତଂ ତେ ତୁ ଆଯୋଶ୍ଚୈଵ ମହାତ୍ମନଃ । ଵଶିଷ୍ଠଃ ସ ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଜ୍ଞାନେନାଲୋକ୍ଯ ବାଲକମ୍
ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ଆୟୁଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶିଶୁକୁ ଚିହ୍ନିଲେ।
ଆଯୁପୁତ୍ରଂ ସମାଜ୍ଞାତଂ ଚରିତ୍ରେଣ ସମନ୍ଵିତମ୍ । ଵୃତ୍ତାଂତଂ ତସ୍ଯ ଦୁଷ୍ଟସ୍ଯ ହୁଣ୍ଡସ୍ଯାପି ଦୁରାତ୍ମନଃ
ସେ ଏହାକୁ ଆୟୁଙ୍କ ପୁଅ ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଥିଲା; ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ହୁଣ୍ଡଙ୍କ ଖରାପ କାମକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେ।
କୃପଯା ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରସ୍ତୁ ସମୁତ୍ଥାଯ ସୁବାଲକମ୍ । କରାଭ୍ଯାମଥ ଗୃହ୍ଣାତି ଯାଵଦ୍ଦ୍ଵିଜୋ ଵରୋତ୍ତମଃ
ତାପରେ, କୃପାବଶତାରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଉଠି ଶିଶୁଟିକୁ ହାତରେ ଧରିଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତାଵତ୍ପୁଷ୍ପସୁଵୃଷ୍ଟିଂ ଚ ଚକ୍ରୁର୍ଦେଵାଃ ସୁତୋପରି । ଲଲିତଂ ସୁସ୍ଵରଂ ଗୀତଂ ଜଗୁର୍ଗଂଧର୍ଵକିନ୍ନରାଃ
ସେଇ ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଶିଶୁ ଉପରେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କଲେ; ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ମଧୁର ଓ ସୁରିଳା ଗୀତ ଗାଇଲେ।
ଋଷଯୋ ଵେଦମଂତ୍ରୈସ୍ତୁ ସ୍ତୁଵଂତି ନୃପନଂଦନମ୍ । ଵଶିଷ୍ଠସ୍ତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଵରଂ ଵୈ ଦତ୍ତଵାଂସ୍ତଦା
ଋଷିମାନେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କ ଆନନ୍ଦକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବର ଦେଲେ।
ନହୁଷେତ୍ଯେଵ ତେ ନାମ ଖ୍ଯାତଂ ଲୋକେ ଭଵିଷ୍ଯତି । ହୁଷିତୋ ନୈଵ ତେନାପି ବାଲଭାଵୈର୍ନରାଧିପ
ତୋର ନାମ ନହୁଷ ବୋଲି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ; ରାଜା, ତୁମେ ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି ପାଇବ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ନହୁଷ ତେ ନାମ ଦେଵପୂଜ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯସି। ଜାତକର୍ମାଦିକଂ କର୍ମ ତସ୍ଯ ଚକ୍ରେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ଏହିପରି, ତୋର ନାମ ନହୁଷ ହେବ, ତୁମେ ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଵ୍ରତଦାନଂ ଵିସର୍ଗଂ ଚ ଗୁରୁଶିଷ୍ଯାଦିଲକ୍ଷଣମ୍। ଵେଦଂ ଚାଧୀତ୍ଯ ସଂପୂର୍ଣଂ ଷଡଂଗଂ ସପଦକ୍ରମମ୍
ବ୍ରତ, ଦାନ, ଉପନୟନ ଓ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ଆଦିର ଚିହ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବେଦ ସହ ଷଡଂଗ ଓ ପଦକ୍ରମ ପାଠ କଲେ।
ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଅଧୀତ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାତ୍। ଵଶିଷ୍ଠାଚ୍ଚ ଧନୁର୍ଵେଦଂ ସରହସ୍ଯଂ ମହାମତିଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖିଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ବସିଷ୍ଠଙ୍କଠାରୁ ଧନୁର୍ବେଦର ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଶିଖିଲେ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ବଡ଼ ଥିଲା।
ଶସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯସ୍ତ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯାନି ଗ୍ରାହମୋକ୍ଷଯୁତାନି ଚ। ଜ୍ଞାନଶାସ୍ତ୍ରାଦିକଂ ନ୍ଯାଯ ରାଜନୀତିଗୁଣାଦିକାନ୍
ସେ ଦିବ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର, ଗ୍ରହଣ ଓ ମୁକ୍ତି ବିଧି ସହିତ ଶିଖିଲେ; ଜ୍ଞାନ, ନ୍ୟାୟ, ରାଜନୀତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ।
ଵଶିଷ୍ଠାଦାଯୁପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଶିଷ୍ଯରୂପେଣ ଭକ୍ତିମାନ୍। ଏଵଂ ସ ସର୍ଵନିଷ୍ପନ୍ନୋ ନାହୁଷଶ୍ଚାତିସୁଂଦରଃ
ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଆୟୁଙ୍କ ପୁଅ ନାହୁଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ। ଏଭଳି ଶିକ୍ଷା ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ କୁଶଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏବଂ ଅତି ସୁନ୍ଦର ନାହୁଷ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ଵଶିଷ୍ଠସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଚ୍ଚ ଚାପବାଣଧରୋଭଵତ୍
ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧାରଣ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ଭୂମିଖଂଡେ ଵେନୋପାଖ୍ଯାନେ ଗୁରୁତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଚ୍ଯଵନଚରିତ୍ରେ ପଂଚୋତ୍ତରଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡରେ ବେନ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଗୁରୁତୀର୍ଥର ମହିମା ଓ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ ପଞ୍ଚୋତ୍ତରଶତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ଆଯୁଭାର୍ଯା ମହାଭାଗା ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତନଯା ସୁତମ୍ । ଅପଶ୍ଯଂତୀ ସୁବାଲଂ ତଂ ଦେଵୋପମମନୌପମମ୍
କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ— ଆୟୁଙ୍କ ଧନ୍ୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ କନ୍ୟା, ତାଙ୍କ ଛୁଆଁକୁ ଦେଖିଲେ— ସେ ଏଉଁ ଛୋଟ ବୟସରେ ମଧ୍ୟ ଦେବତା ସମାନ ଓ ଅପୂର୍ବ ରୂପରେ ଥିଲେ।
ହାହାକାରଂ ମହତ୍କୃତ୍ଵା ରୁରୋଦ ଵରଵର୍ଣିନୀ । କେନ ମେ ଲକ୍ଷଣୋପେତୋ ହୃତୋ ବାଲଃ ସୁଲକ୍ଷଣଃ
ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଜଣେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି କାନ୍ଦିଲେ— 'ମୋର ଏହି ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ଗୁଣବତୀ ଛୁଆଁକୁ କିଏ ନେଇଗଲା?'
ତପସା ଦାନଯଜ୍ଞୈଶ୍ଚ ନିଯମୈର୍ଦୁଷ୍କରୈଃ ସୁତଃ । ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ହି ମଯା ଵତ୍ସ କଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ଦାରୁଣୈଃ ପୁନଃ
'ତପସ୍ୟା, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ ଓ କଠିନ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଓ କଷ୍ଟ ସହି ଏହି ପୁଅକୁ ପାଇଥିଲି।'
ଦତ୍ତାତ୍ରେଯେଣ ପୁଣ୍ଯେନ ସଂତୁଷ୍ଟେନ ମହାତ୍ମନା । ଦତ୍ତଃ ପୁତ୍ରୋ ହୃତଃ କେନ ରୁରୋଦ କରୁଣାନ୍ଵିତା
'ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମହାତ୍ମା ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ପୁଅକୁ କିଏ ନେଇଗଲା? ଏଭାବରେ ସେ କରୁଣାରେ ଭରି ହୃଦୟରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।'
ହା ପୁତ୍ର ଵତ୍ସ ମେ ତାତ ହା ବାଲଗୁଣମଂଦିର । କ୍ଵାସି କେନାପନୀତୋସି ମମ ଶବ୍ଦଃ ପ୍ରଦୀଯତାମ୍
'ହା ପୁଅ, ମୋର ଦୁହିତ, ମୋର ଶିଶୁ, ହେ ଶିଶୁ ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର! କେଉଁଠି ଅଛୁ? କିଏ ତୋକୁ ନେଇଗଲା? ମୋର ଆବାଜ ତୋ ପହଞ୍ଚୁ।'
ସୋମଵଂଶସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଭୂଷଣୋସି ନ ସଂଶଯଃ । କେନ ତ୍ଵମପନୀତୋସି ମମ ପ୍ରାଣୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ
'ତୁମେ ସମସ୍ତ ସୋମବଂଶର ଅଳଙ୍କାର, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିଏ ତୁମକୁ ନେଇଗଲା, ମୋର ପ୍ରାଣ ସମାନ ପ୍ରିୟ ପୁଅ?'
ରାଜସୁଲକ୍ଷଣୈର୍ଦିଵ୍ଯୈଃ ସଂପୂର୍ଣଃ କମଲେକ୍ଷଣଃ । କେନାଦ୍ଯାପହୃତୋ ଵତ୍ସଃ କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଯାମ୍ଯହମ୍
'ରାଜସିକ ଓ ଦିବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କମଳନୟନ, ଏ ଶିଶୁ, ଆଜି କିଏ ତୁମକୁ ନେଇଗଲା? ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି?'
ସ୍ଫୁଟଂ ଜାନାମ୍ଯହଂ କର୍ମ ହ୍ଯନ୍ଯଜନ୍ମନି ଯତ୍କୃତମ୍ । ନ୍ଯାସନାଶଃ କୃତଃ କସ୍ଯ ତସ୍ମାତ୍ପୁତ୍ରୋ ହୃତୋ ମମ
'ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣେ, ଏହା ଆଗରୁ କୌଣସି ଜନ୍ମର କର୍ମର ଫଳ। କାହାର ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କଲି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ପୁଅ ନେଇଯାଇଛି?'
କିଂ ଵା ଛଲଂ କୃତଂ କସ୍ଯ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ପାପଯା । କର୍ମଣସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ଦୁଃଖମନୁଭୁଂଜାମି ନାନ୍ଯଥା
'କିଂବା ଆଗରୁ କୌଣସି ଜନ୍ମରେ କାହା ସହିତ ଚାଳ କଲି? ନିଶ୍ଚୟ ଏହି କର୍ମର ଦୁଃଖ ଏବେ ଭୋଗୁଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।'
ରତ୍ନାପହାରିଣୀ ଜାତା ପୁତ୍ରରତ୍ନଂ ହୃତଂ ମମ । ତସ୍ମାଦ୍ଦୈଵେନ ମେ ଦିଵ୍ଯ ଅନୌପମ୍ଯ ଗୁଣାକରଃ
'ମୁଁ ମଣି ଚୋର ହୋଇଯାଇଛି, ମୋର ପୁଅ ମଣିକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ମୋର ଦିବ୍ୟ ଓ ଅପୂର୍ବ ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର ହାରାଇଗଲା।'
କିଂ ଵା ଵିତର୍କିତୋ ଵିପ୍ରଃ କର୍ମଣସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ଫଲମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତଂ ମଯା ନ ସଂଦେହଃ ପୁତ୍ରଶୋକାନ୍ଵିତଂ ଭୃଶମ୍
'କିଂବା କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କଲିଥିଲି କି? ଏହି କର୍ମର ଫଳ ମୋତେ ମିଳିଛି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ— ପୁଅ ଶୋକରେ ମୁଁ ଭାରି ଦୁଃଖିତ।'