ଜୀଵତେନାତ୍ର ସଂଦେହୋ ଯଶ୍ଚ କର୍ମସହାଯଵାନ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ଧି କ୍ରିଯତେ କର୍ମ ଧର୍ମପୁଣ୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍
ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ଯେ, ସେ ବଞ୍ଚିଯିବ, ଓ ଯେଉଁଠାରେ ଭଲ କାମ ସହ ରହିଛି। ତେଣୁ ଧର୍ମ ଓ ପୁଣ୍ୟରେ ଭରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ।
ଆଯୁଷ୍ମଂତୋ ନରାସ୍ତେନ ପ୍ରଵଦଂତି ସୁଖଂ ତତଃ । ତାରକଂ ପାଲକଂ କର୍ମ ରକ୍ଷତେ ଜାଗ୍ରତେ ହି ତତ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଲୋକେ ସୁଖ ଉପରେ କଥା କହନ୍ତି। ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଓ ପାଳନ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସଚେତନ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ।
ମୁକ୍ତିଦଂ ଜାଯତେ ନିତ୍ଯଂ ମୈତ୍ରସ୍ଥାନପ୍ରଦାଯକମ୍ । ଦାନପୁଣ୍ଯାନ୍ଵିତଂ କର୍ମ ପ୍ରିଯଵାକ୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ଦେଉଥାଏ, ଦାନ ଓ ପୁଣ୍ୟରେ ଭରିଥାଏ, ମିଠା କଥା ସହିତ ଥାଏ।
ଉପକାରଯୁତଂ ଯଶ୍ଚ କରୋତି ଶୁଭକୃତ୍ତଦା । ତମେଵ ରକ୍ଷତେ କର୍ମ ସର୍ଵଦୈଵ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଉପକାର ଥିବା ଭଲ କାମ କରାଯାଏ, ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ସେଉଁଠିକୁ ରକ୍ଷା କରେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯଯୋନିଂ ପ୍ରଯାତି ସ୍ମ ପ୍ରେରିତଃ ସ୍ଵେନ କର୍ମଣା । କିଂ କରୋତି ପିତା ମାତା ଅନ୍ଯେ ସ୍ଵଜନବାନ୍ଧଵାଃ
ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଜୀବ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ ଯାଏ; ପିତା, ମାଆ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ କଣ କରିପାରିବେ?
କର୍ମଣା ନିହତୋ ଯସ୍ତୁ ନ ସ୍ଯୁସ୍ତସ୍ଯ ଚ ରକ୍ଷଣେ । ସୂତ ଉଵାଚ- ଯେନୈଵ କର୍ମଣା ଚୈଵ ରକ୍ଷିତଶ୍ଚାଯୁନଂଦନଃ
ଯିଏ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ କେହି ନାହିଁ। ରନ୍ଧୁଆ କହିଲେ: 'ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆୟୁଙ୍କ ପୁଅ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ।'
ତସ୍ମାତ୍କୃପାନ୍ଵିତୋ ଜାତଃ ସୂଦଃ କର୍ମଵଶାନୁଗଃ । ସୈରଂଧ୍ରୀ ଚ ତଥା ଜାତା ପ୍ରେରିତା ତସ୍ଯ କର୍ମଣା
ତେଣୁ, ରନ୍ଧୁଆ କରୁଣାରେ ଭରିଗଲେ, କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ଚଳିତ ହେଲେ; ସେଇ ଦାସୀ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଏଭଳି ହେଲେ।
ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମେଵ ସୁତଶ୍ଚାଯୋ ରକ୍ଷିତଶ୍ଚାରୁଲକ୍ଷଣଃ । ରାତ୍ରାଵେଵ ପ୍ରଣୀତୋଽସୌ ତସ୍ମାଦ୍ଗେହାନ୍ମହାଶ୍ରମେ
ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦ୍ୱାରା ଆୟୁଙ୍କ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ପୁଅ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ; ରାତିରେ ସେଉଁଠାରୁ ନେଇ, ବଡ଼ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚାଇଦେଲେ।
ଵଶିଷ୍ଠସ୍ଯାଶ୍ରମେ ପୁଣ୍ଯେ ସୈରଂଧ୍ର୍ଯା ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣା । ଶୁଭେ ପର୍ଣକୁଟୀଦ୍ଵାରେ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ମହାଶ୍ରମେ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ, ସୈରନ୍ଧ୍ରୀଙ୍କ ସୁକର୍ମରେ, ଶୁଭ ପର୍ଣ୍ଣକୁଟିର ଦ୍ୱାର ନିକଟରେ, ସେହି ମହାଶ୍ରମରେ ଏହା ଘଟିଲା।
ଗତା ସା ସ୍ଵଗୃହଂ ପଶ୍ଚାନ୍ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ବାଲକୋତ୍ତମମ୍ । ଏଣଂ ନିପାତ୍ଯ ସୂଦେନ ପାଚିତଂ ମାଂସମେଵ ହି
ସେ ପରେ ନିଜ ଘରକୁ ଚଲିଗଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଶୁଟିକୁ ସେଠି ରଖିଦେଲେ; ରନ୍ଧନା କରୁଥିବା ଲୋକ ଏକ ମୃଗକୁ ମାରି, ତାହାର ମାଂସ ରନ୍ଧିଲେ।
ଭୋଜଯିତ୍ଵା ସୁଦୈତ୍ଯେଂଦ୍ରୋ ହୁଂଡୋ ହୃଷ୍ଟୋଭଵତ୍ତଦା । ଶାପମଶୋକସୁଂଦର୍ଯା ମୋଘଂ ମେନେ ତଦାସୁରଃ
ମୃଗମାଂସ ଖାଇବା ପରେ ଦାନବରାଜ ହୁଣ୍ଡ ଖୁସି ହେଲେ; ସେ ଦାନବ ଅଶୋକସୁନ୍ଦରୀଙ୍କ ଶାପକୁ ବ୍ୟର୍ଥ ଭାବିଲେ।
ହର୍ଷେଣ ମହତାଵିଷ୍ଟଃ ସ ହୁଂଡୋ ଦାନଵେଶ୍ଵରଃ । କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ଜାତେ ଵଶିଷ୍ଠୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ଦାନବନାୟକ ହୁଣ୍ଡ କହିଲେ— କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ: ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତ ଆସିଲାବେଳେ, ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ
ବହିର୍ଗତୋ ହି ଧର୍ମାତ୍ମା କୁଟୀଦ୍ଵାରାତ୍ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ସଂପୂର୍ଣଂ ବାଲକଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦିଵ୍ଯଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ପର୍ଣ୍ଣକୁଟିର ଦ୍ୱାରଠାରୁ ବାହାରିଲେ; ଦିବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିଶୁଟିକୁ ଦେଖିଲେ।
ସଂପୂର୍ଣେଂଦୁପ୍ରତୀକାଶଂ ସୁଂଦରଂ ଚାରୁଲୋଚନମ୍ । ଵଶିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ପଶ୍ଯଂତୁ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ଯୂଯମାଗତ୍ଯ ବାଲକମ୍
ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଏହି ଶିଶୁ— ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଏଠାକୁ ଆସି ଏହି ଶିଶୁକୁ ଦେଖନ୍ତୁ।
କସ୍ଯ କେନ ସମାନୀତଂ ରାତ୍ରୌ ଦ୍ଵାରାଂଗଣେ ମମ । ଦେଵଗଂଧର୍ଵଗର୍ଭାଭଂ ରାଜଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍
ଏହି ଶିଶୁ କାହାର? ଏବଂ କିଏ ଏହାକୁ ରାତିରେ ମୋ ଦ୍ୱାର ଆଗରେ ଆଣିଦେଲେ? ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ସନ୍ତାନ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ରାଜାସନ୍ତାନ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଏହି ଶିଶୁ।
କଂଦର୍ପକୋଟିସଂକାଶଂ ପଶ୍ଯଂତୁ ମୁନଯୋଽମଲମ୍ । ମହାକୌତୁକସଂଯୁକ୍ତା ହୃଷ୍ଟା ଦ୍ଵିଜଵରାସ୍ତତଃ
ଦଶ ଲକ୍ଷ କାମଦେବ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏହି ନିର୍ମଳ ଶିଶୁକୁ ମୁନିମାନେ ଦେଖନ୍ତୁ; ତାପରେ ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ସମପଶ୍ଯନ୍ସୁତଂ ତେ ତୁ ଆଯୋଶ୍ଚୈଵ ମହାତ୍ମନଃ । ଵଶିଷ୍ଠଃ ସ ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଜ୍ଞାନେନାଲୋକ୍ଯ ବାଲକମ୍
ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ଆୟୁଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶିଶୁକୁ ଚିହ୍ନିଲେ।
ଆଯୁପୁତ୍ରଂ ସମାଜ୍ଞାତଂ ଚରିତ୍ରେଣ ସମନ୍ଵିତମ୍ । ଵୃତ୍ତାଂତଂ ତସ୍ଯ ଦୁଷ୍ଟସ୍ଯ ହୁଣ୍ଡସ୍ଯାପି ଦୁରାତ୍ମନଃ
ସେ ଏହାକୁ ଆୟୁଙ୍କ ପୁଅ ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଥିଲା; ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ହୁଣ୍ଡଙ୍କ ଖରାପ କାମକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେ।
କୃପଯା ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରସ୍ତୁ ସମୁତ୍ଥାଯ ସୁବାଲକମ୍ । କରାଭ୍ଯାମଥ ଗୃହ୍ଣାତି ଯାଵଦ୍ଦ୍ଵିଜୋ ଵରୋତ୍ତମଃ
ତାପରେ, କୃପାବଶତାରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଉଠି ଶିଶୁଟିକୁ ହାତରେ ଧରିଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତାଵତ୍ପୁଷ୍ପସୁଵୃଷ୍ଟିଂ ଚ ଚକ୍ରୁର୍ଦେଵାଃ ସୁତୋପରି । ଲଲିତଂ ସୁସ୍ଵରଂ ଗୀତଂ ଜଗୁର୍ଗଂଧର୍ଵକିନ୍ନରାଃ
ସେଇ ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଶିଶୁ ଉପରେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କଲେ; ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ମଧୁର ଓ ସୁରିଳା ଗୀତ ଗାଇଲେ।
ଋଷଯୋ ଵେଦମଂତ୍ରୈସ୍ତୁ ସ୍ତୁଵଂତି ନୃପନଂଦନମ୍ । ଵଶିଷ୍ଠସ୍ତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଵରଂ ଵୈ ଦତ୍ତଵାଂସ୍ତଦା
ଋଷିମାନେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କ ଆନନ୍ଦକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବର ଦେଲେ।
ନହୁଷେତ୍ଯେଵ ତେ ନାମ ଖ୍ଯାତଂ ଲୋକେ ଭଵିଷ୍ଯତି । ହୁଷିତୋ ନୈଵ ତେନାପି ବାଲଭାଵୈର୍ନରାଧିପ
ତୋର ନାମ ନହୁଷ ବୋଲି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ; ରାଜା, ତୁମେ ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି ପାଇବ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ନହୁଷ ତେ ନାମ ଦେଵପୂଜ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯସି। ଜାତକର୍ମାଦିକଂ କର୍ମ ତସ୍ଯ ଚକ୍ରେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ଏହିପରି, ତୋର ନାମ ନହୁଷ ହେବ, ତୁମେ ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଵ୍ରତଦାନଂ ଵିସର୍ଗଂ ଚ ଗୁରୁଶିଷ୍ଯାଦିଲକ୍ଷଣମ୍। ଵେଦଂ ଚାଧୀତ୍ଯ ସଂପୂର୍ଣଂ ଷଡଂଗଂ ସପଦକ୍ରମମ୍
ବ୍ରତ, ଦାନ, ଉପନୟନ ଓ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ଆଦିର ଚିହ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବେଦ ସହ ଷଡଂଗ ଓ ପଦକ୍ରମ ପାଠ କଲେ।
ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଅଧୀତ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାତ୍। ଵଶିଷ୍ଠାଚ୍ଚ ଧନୁର୍ଵେଦଂ ସରହସ୍ଯଂ ମହାମତିଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖିଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ବସିଷ୍ଠଙ୍କଠାରୁ ଧନୁର୍ବେଦର ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଶିଖିଲେ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ବଡ଼ ଥିଲା।
ଶସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯସ୍ତ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯାନି ଗ୍ରାହମୋକ୍ଷଯୁତାନି ଚ। ଜ୍ଞାନଶାସ୍ତ୍ରାଦିକଂ ନ୍ଯାଯ ରାଜନୀତିଗୁଣାଦିକାନ୍
ସେ ଦିବ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର, ଗ୍ରହଣ ଓ ମୁକ୍ତି ବିଧି ସହିତ ଶିଖିଲେ; ଜ୍ଞାନ, ନ୍ୟାୟ, ରାଜନୀତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ।
ଵଶିଷ୍ଠାଦାଯୁପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଶିଷ୍ଯରୂପେଣ ଭକ୍ତିମାନ୍। ଏଵଂ ସ ସର୍ଵନିଷ୍ପନ୍ନୋ ନାହୁଷଶ୍ଚାତିସୁଂଦରଃ
ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଆୟୁଙ୍କ ପୁଅ ନାହୁଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ। ଏଭଳି ଶିକ୍ଷା ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ କୁଶଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏବଂ ଅତି ସୁନ୍ଦର ନାହୁଷ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ଵଶିଷ୍ଠସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଚ୍ଚ ଚାପବାଣଧରୋଭଵତ୍
ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧାରଣ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ଭୂମିଖଂଡେ ଵେନୋପାଖ୍ଯାନେ ଗୁରୁତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଚ୍ଯଵନଚରିତ୍ରେ ପଂଚୋତ୍ତରଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡରେ ବେନ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଗୁରୁତୀର୍ଥର ମହିମା ଓ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ ପଞ୍ଚୋତ୍ତରଶତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ଆଯୁଭାର୍ଯା ମହାଭାଗା ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତନଯା ସୁତମ୍ । ଅପଶ୍ଯଂତୀ ସୁବାଲଂ ତଂ ଦେଵୋପମମନୌପମମ୍
କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ— ଆୟୁଙ୍କ ଧନ୍ୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ କନ୍ୟା, ତାଙ୍କ ଛୁଆଁକୁ ଦେଖିଲେ— ସେ ଏଉଁ ଛୋଟ ବୟସରେ ମଧ୍ୟ ଦେବତା ସମାନ ଓ ଅପୂର୍ବ ରୂପରେ ଥିଲେ।