ଵୀଣାଵେଣୁମୃଦଂଗାନି ଲାସ୍ଯନାଟ୍ଯ ଯୁତାନି ଚ । ଜଗୁର୍ଗଂଧର୍ଵପତଯୋ ନନୃତୁଶ୍ଚାପ୍ସରୋଗଣାଃ 6.154.
ବୀଣା, ବାଁଶୀ, ମୃଦଙ୍ଗ ନାଚ ଓ ନାଟକ ସହିତ ବାଜିଥିଲା; ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗାଇଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନାଚିଲେ।
ଚାମରୈର୍ଵିଜ୍ଯମାନୋ ହି ଛତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈରପି । ମହୋତ୍ସଵେନ ମହତା ହ୍ଯାନୀତଃ ଶିଵସନ୍ନିଧୌ
ଚାମର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଛତା ଦ୍ୱାରା ସେ ଉଡ଼ାଯାଇ, ବଡ଼ ଉତ୍ସବରେ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ ନିଆଯାଇଥିଲେ।
ପୁଷ୍କସୋଽପି ତଦା ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଶିଵାର୍ଚନାତ୍ । କିଂ ପୁନଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଶିଵାଯ ପରମାତ୍ମାନେ
ପୁଷ୍କସା ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଓ ଶିବପୂଜା କରି ଫଳ ପାଇଥିଲେ; ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଧିକ ଫଳ ପାନ୍ତି।
ପୁଷ୍ପାଦିକଂ ଫଲଂ ଗଂଧଂ ତାଂବୂଲାକ୍ଷତମେଵ ଚ । ଯେ ପ୍ରଯଚ୍ଛଂତି ଲୋକେଽସ୍ମିଂସ୍ତେ ରୁଦ୍ରା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁମାନେ ଫୁଲ, ଫଳ, ଗନ୍ଧ, ତାମ୍ବୁଳ, ଅକ୍ଷତ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରୁଦ୍ର ହେଇଯାନ୍ତି।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ। ତଦାପ୍ରଭୃତି ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ଖଙ୍ଗଧାରେତି ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଏତତ୍ତୀର୍ଥଂ କଲୌ ଗୁପ୍ତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁରେଶ୍ଵରି
ମହାଦେବ କହିଲେ: ସେ ସମୟରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ 'ଖଙ୍ଗଧାର' ନାମରେ ପରିଚିତ; ଦେବୀ, କଳିଯୁଗରେ ଏହି ତୀର୍ଥ ଗୁପ୍ତ ରହିବ।
ମାଘମାସେଽଥ ଵୈଶାଖେ କାର୍ତିକ୍ଯାଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ । ସ୍ନାନଂ ଯେନ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ମୁକ୍ତାସ୍ତେ ନଗନଂଦିନି
ମାଘ, ବୈଶାଖ ଓ ବିଶେଷ କରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ନଗନନ୍ଦିନୀ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି।
ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ ଭରଦ୍ଵାଜୋଽଥ ଗୌତମଃ । ସ୍ନାନାର୍ଥେ ଵୈ ସମାଯାଂତି ଦେଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପିନାକିନମ୍
ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଗୌତମ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ପିନାକୀନ ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସନ୍ତି।
ତ୍ରିଯୁଗେ ଵର୍ତ୍ତତେ ଲିଂଗଂ କଲୌ ନୈଵ ତୁ ପାର୍ଵତି । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ଋଷିଣା ଦତ୍ତଶାପୋ ହ୍ଯହଂ ତଦା
ତିନି ଯୁଗରେ ଲିଙ୍ଗ ଏଠାରେ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ନୁହେଁ, ପାର୍ବତୀ; ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କ ଶାପ ପାଇଥିଲି।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ। କଥଂ ଶାପସ୍ତୁ ଋଷିଣା ଦତ୍ତଶ୍ଚୈଵ ସୁରେଶ୍ଵର । ତଦହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ତୋ ଦେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ: ଋଷିଙ୍କ ଶାପ କିପରି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଦେବତା; ମୁଁ ତୁମ ପାଖରୁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ନିଶ୍ଚିତ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ। ଏକସ୍ମିନ୍ସମଯେ ଦେଵି ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ । ଆଗତଃ ଖଙ୍ଗଧାରେଽସ୍ମିଂସ୍ତୀର୍ଥେ ଵୈ ପରମାଦ୍ଭୁତେ
ମହାଦେବ କହିଲେ: ଏକ ସମୟରେ, ଦେବୀ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତପସ୍ବୀ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ 'ଖଙ୍ଗଧାର' ତୀର୍ଥକୁ ଆସିଥିଲେ।
ସାଭ୍ରମତ୍ଯାଂ କୃତସ୍ନାନୋ ଦର୍ଶନଂ କୃତଵାନ୍ମମ । ତତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯଂ ଵୈ ପୂଜାଂ କୁର୍ଵନ୍ନନେକଧା
ସଠିକ ରୀତିରେ ସ୍ନାନ କରି, ସେ ମୋତେ ଦେଖିଲେ ଓ ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରି ରହିଲେ।
ତତ୍ର କୋଽପି ମହାଦୁଷ୍ଟଃ କୌଲିକଃ ପାପରୁପଧୃକ୍ । ମାଂସଂ ଦତ୍ତଂ ତଦା ତେନ ଶିଵସ୍ଯୋପରି ଭାମିନି
ସେଠାରେ, ଏକ ଦୁଷ୍ଟ କୌଳିକ ଅପରାଧୀ ରୂପ ଧରି, ଶିବଙ୍କୁ ମାଂସ ଦେଇଥିଲା, ଓ ସେ ସମୟରେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦପି ମାଂସଂ ଚ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଥ ଵୈ ପୁନଃ । ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ତଦା ତତ୍ର ଦୁଷ୍କୃତଂ ପାପିନା କୃତମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ମାଂସ ଦେଖି, ସେଠାରେ କହିଲେ, 'ଏହି ମନ୍ଦ କାମ କୌଳିକ ଅପରାଧୀ କରିଛି।'
ନ ଦତ୍ତସ୍ତସ୍ଯ ଦଂଡୋ ହି ଶର୍ଵେଣ ପରମାତ୍ମନା । ତସ୍ମାଦହଂ ହି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଶାପଂ ଦାସ୍ଯେ ନ ସଂଶଯଃ
'ଶର୍ବ, ପରମାତ୍ମା, ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇନାହାନ୍ତି; ତେଣୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶାପ ଦେବି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ଵିଚାର୍ଯୈଵଂ ତଦା ତେନ ଶପ୍ତୋଽହଂ ଦେଵି ଵୈ ତଦା
ଏପରି ଭାବରେ ବିଚାର କରି, ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ତୁମେ, ଦେବୀ, ଶାପିତ ହେଇଥିଲି।
ଅସ୍ମିନ୍କଲିଯୁଗେ ଘୋରେ ଗୁପ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵ ସର୍ଵଥା । ଇତି ଦତ୍ଵାଥ ଵୈ ଶାପଂ ଗତଵାନ୍ମୁନିସତ୍ତମଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର କଳିଯୁଗରେ, ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଲୁଚି ରହିବାକୁ ପଡିବ; ଏପରି ଶାପ ଦେଇ, ଗୁରୁତ୍ୱ ରୁଷି ଚାଲିଗଲେ।
ତଦା ପ୍ରଭୃତି ଭୋ ଦେଵି ଗୁପ୍ତୋଽହଂ ଋଷିଶାପତଃ । ମମସ୍ଥାନେ ଵିଶେଷେଣ ପୂଜନଂ କୁରୁତେ ଯଦି
ସେ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦେବୀ, ମୁଁ ରୁଷିଙ୍କ ଶାପରୁ ଲୁଚି ରହିଛି; ଯଦି କେହି ମୋର ବିଶେଷ ସ୍ଥାନରେ ପୂଜା କରେ—
ତେଷାଂ ହି ଦୁରିତଂ ଯଚ୍ଚ ନଶ୍ଯତେ ତତ୍କ୍ଷଣାଦପି । ମୃନ୍ମଯୀଂ ମାମକୀଂ ମୂର୍ତିଂ କୃତ୍ଵା ଯେ ପୂଜଯଂତି ଵୈ
ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ତୁରନ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ମାଟିରେ ମୋର ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି ପୂଜା କରନ୍ତି—
ଅତ୍ର ସ୍ଥାନେ ଵିଶେଷେଣ ମାମକେ ତୁ ଵସଂତି ହି । ଖଙ୍ଗଧାରେଶ୍ଵର ଇତି ନାମ୍ନା ଖ୍ଯାତଃ କଲୌଯୁଗେ
ଏଠାରେ ମୋର ବିଶେଷ ସ୍ଥାନରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନେ କଳିଯୁଗରେ 'ଖଙ୍ଗଧାରେଶ୍ୱର' ନାମରେ ପରିଚିତ।
କୃତେ ଵୈ ମଂଦିରଂ ନାମ ତ୍ରେତାଯାଂ ଗୌରଵଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦ୍ଵାପରେ ଵିଶ୍ଵଵିଖ୍ଯାତଃ କଲୌ ଖଙ୍ଗେଶ୍ଵରଃ ସ୍ମୃତଃ
କୃତଯୁଗରେ ଏହାକୁ 'ମନ୍ଦିର' ଭାବରେ ଡାକାଯାଉଥିଲା; ତ୍ରେତାଯୁଗରେ 'ଗୌରବ' ନାମରେ ଜଣାଯାଉଥିଲା; ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା; କଳିଯୁଗରେ 'ଖଙ୍ଗେଶ୍ୱର' ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଦକ୍ଷିଣଂ ଭାଗମାଶ୍ରିତ୍ଯ ମମ ସ୍ଥାନଂ ସୁରେଶ୍ଵରି । ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୁ ତତ୍ରୈଵ କୃତ୍ଵା ମୂର୍ତିଂ ସଦା ବୁଧଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଦେବୀ, ଏହା ମୋର ସ୍ଥାନ; ଏହି କଥା ଜାଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସେଠାରେ ସଦା ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
ପୂଜନଂ କୁରୁତେ ନିତ୍ଯଂ ଵାଂଛିତଂ ଫଲମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ଲଭତେ ମାନଵୋ ଭୁଵି
ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚାହିଥିବା ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମଣିଷ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ।
ଧୂପଂ ଦୀପଂ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ତଥା ଵୈ ଚଂଦନାଦିକମ୍ । ଯେଽର୍ପଯଂତି ହି ଦେଵେଶି ଲୋକନାଥେ ମହେଶ୍ଵରି । ନ ଦୁଃଖଂ ତୁ ଭଵେତ୍ତେଷାଂ ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଵରାନନେ
ଯେଉଁମାନେ ଧୂପ, ଦୀପ, ଭୋଗ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବେଶ୍ୱର, ମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ଦୁଃଖ ନାହିଁ—ଏହା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ମୁଁ ମନ୍ଦିରା।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ରସଂହିତାଯାମୁଉତ୍ତରଖଂଡେ ଧାରେଶ୍ଵରମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ନାମ ଚତୁଷ୍ପଂଚାଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ସାହସ୍ର ସଂହିତାରେ 'ଧାରେଶ୍ୱର ମହାତ୍ମ୍ୟ' ନାମକ ଏକଶତ ଚତୁଷ୍ପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ। ଦୁଗ୍ଧେଶ୍ଵରସମୀପେ ତୁ ତୀର୍ଥଂ ଚାତୀଵପାଵନମ୍ । ରମ୍ଯଂ ତତ୍ପିପ୍ପଲାଦସ୍ଯ ନାମ୍ନା ଵୈ ପ୍ରଥିତଂ ଭୁଵି
ମହାଦେବ କହିଲେ: ଦୁଗ୍ଧେଶ୍ୱର ନିକଟରେ ଏକ ବହୁତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏହା ରମ୍ୟ ଓ ପିପ୍ପଳାଦ ନାମରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଯତ୍ର କୃତ୍ଵା ତପଃ ପୂର୍ଵଂ ମାତୁର୍ଵଚନତୋ ମୁନିଃ । ଉତ୍ପାଦଯାମାସ କୃତ୍ଯାଂ ଵଡଵାନଲସମ୍ମିତାମ୍
ସେଠାରେ, ମାଆଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ଏକ ମୁନି ପୂର୍ବରୁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ଏବଂ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ସମାନ କୃତ୍ୟା ନାମକ ଏକ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।
ପିତୁରାନୃଣ୍ଯମନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ଦଧୀଚସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ପୀତ୍ଵା ଚ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଂ ଵ୍ଯପୋହତି
ପିତାଙ୍କର ଋଣ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହିଥିବା ମହାତ୍ମା ଦଧୀଚି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ପାଣି ପିଇ ମହାପାପ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ସାଭ୍ରମତ୍ଯାସ୍ତଟେ ଗୁପ୍ତଂ ପିପ୍ପଲାଦଂ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ଭୋ ଦେଵି ମୁକ୍ତିଭାଗୀ ଭଵେନ୍ନରଃ
ସାଭ୍ରମତୀ ନଦୀର କୂଳରେ ପିପ୍ପଳାଦ ଦେବତା ଲୁଚି ରହିଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ଦେବୀ, ମଣିଷ ମୁକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।
ଆରୋପଣଂ ପିପ୍ପଲାନାଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । କୃତେ ସତି ମହାଦେଵି ମୁଚ୍ଯତେ କର୍ମବଂଧନାତ୍
ସେଠାରେ ବିଧି ଅନୁସାରେ ପିପ୍ପଳ ଗଛ ରୋପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା କରିଲେ, ମହାଦେବୀ, କର୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଉଵାଚ। କିମର୍ଥଂ ସା ତୁ କୃତ୍ଯା ଵୈ ଉତ୍ପନ୍ନା ତାଂ ନିବୋଧଯ । ତଯା ଵୈ କୃତ୍ଯଯା ପୂର୍ଵଂ କିଂ କୃତଂ ଵଦ ମେ ପ୍ରଭୋ
ପାର୍ବତୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: କୃତ୍ୟା କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ; ସେ କୃତ୍ୟା ପୂର୍ବରୁ କଣ କରିଥିଲେ? ମୋତେ କହ, ପ୍ରଭୁ।