ମୃଗଯାରସିକେନୈଵ ମୂଢେନ ଚ ଦୁରାତ୍ମନା । ପାପାଚାରୋହ୍ଯହଂ ନିତ୍ଯଂ କଥଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ଵସାମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ଶିକାର ପ୍ରେମୀ, ମୂଢ଼ ଓ ଦୁଷ୍ଟ, ସଦା ପାପ କାମ କରିଛି। ମୁଁ କିପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିପାରିବି?
କଥଂ ଲିଗାର୍ଚନଂ ଚାଦ୍ଯା କୃତମସ୍ତି ତଦୁଚ୍ଯତାମ୍ । ପରଂ କୌତୁକମାପନ୍ନଃ ପୃଚ୍ଛାମି କୃପଯା ଵଦ
ଆଜି ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କିପରି ହେଲା? ଦୟାକରି କହ, କାରଣ ମୋର ମନରେ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି, ତେଣୁ ପଚାରୁଛି।
ଵୀରଭଦ୍ର ଉଵାଚ। ଦେଵଦେଵୋ ମହାଦେଵୋ ଯୋ ଗଂଗାଧରସଂଜ୍ଞକଃ । ପରିତୁଷ୍ଟୋଽଦ୍ଯ ତେ ଚଂଡ ସଭାର୍ଯସ୍ଯ ଉମାପତିଃ
ବୀରଭଦ୍ର କହିଲେ: ଦେବମାନ୍ୟ ମହାଦେବ, ଯିଏ ଗଙ୍ଗାଧର ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ଆଜି ତୁମେ ଓ ତୁମ ଜନାନୀ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।
ପ୍ରାସଂଗିକଂ ତ୍ଵଯା ଚାଦ୍ଯ କୃତମର୍ଚନମେଵ ଚ । କୋଲଂ ନିରୀକ୍ଷମାଣେନ ବିଲ୍ଵପତ୍ରାଣି ଚୈଵ ହି
ଆଜି ତୁମେ କୋଳ ଗଛ ଓ ବିଲ୍ୱ ପତ୍ର ଦେଖିବା ସମୟରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ପୂଜା କରିଥିଲ।
ଛେଦିତାନି ତ୍ଵଯା ଚଂଡ ପତିତାନି ତଦୈଵ ହି । ଲିଂଗସ୍ଯ ମସ୍ତକେ ତାନି ତେନ ତ୍ଵଂ ସୁକୃତୀ ପ୍ରଭୋ
ତୁମେ କଟିଥିବା ଏହି ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ତୁରନ୍ତ ତଳେ ପଡ଼ିଲା ଓ ଲିଙ୍ଗର ମୁଣ୍ଡରେ ଲାଗିଗଲା। ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ପୁଣ୍ୟବାନ୍।
ତଵୈଵଂ ଜାଗରୋ ଜାତୋ ମହାଵୃକ୍ଷୋପରି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ତେନୈଵ ଜାଗରେଣୈଵ ତୁତୋଷ ଜଗଦୀଶ୍ଵରଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ତୁମର ଜାଗରଣ ଏହି ବଡ଼ ଗଛ ଉପରେ ହୋଇଥିଲା। ସେହି ଜାଗରଣରେ ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ।
ଛଲେନୈଵ ମହାଭାଗ କୋଲସଂଦର୍ଶନେନ ହି । ଶିଵରାତ୍ରିଦିନଂ ଵ୍ଯାଧ ପ୍ରସଂଗେନାପ୍ଯୁପୋଷିତମ୍
ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶିବରାତ୍ରିରେ କୋଳାଫଳ ଦେଖାଇବାର ଅଭିନୟ କରି, ଏକ ଶିକାରୀ ଅଜାନିରେ ଉପବାସ କରିଥିଲେ।
ତେନୋପଵାସେନ ଚ ଜାଗରେଣତୁଷ୍ଟୋ ହ୍ଯସୌ ଦେଵଵରୋ ମହାତ୍ମା । ତଵ ପ୍ରସାଦାଯ ମହାନୁଭାଵୋ ଦଦାତି ସର୍ଵାନ୍ଵରଦୋ ଵରାଂଶ୍ଚ
ସେ ଉପବାସ ଓ ଜାଗି ରହିବା ଦ୍ୱାରା, ମହାତ୍ମା ଦେବତା ଖୁସି ହେଲେ; ତୁମ ପାଇଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୟାଳୁ ଦେବତା ସମସ୍ତ ଭଲ ଦେଇଥିଲେ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ତେନ ଵୀରଭଦ୍ରେଣ ଧୀମତା । ପୁଷ୍କସୋଽପି ଵିମାନାଗ୍ର୍ଯମାରୁରୋହ ଚ ପଶ୍ଯତାମ୍
ସେ ସମୟରେ ବିରଭଦ୍ରଙ୍କ ଜଣାଇବା ପରେ, ପୁଷ୍କସା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ଗଣାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାମପି । ତଦା ଦୁଂଦୁଭଯୋ ନେଦୁର୍ଭେରୀତୂର୍ଯାଣ୍ଯନେକଶଃ
ତାପରେ, ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଡୁମ୍ଡୁମି ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ତୁରୀ, ବାଦ୍ୟ ଚାଲିଥିଲା।
ଵୀଣାଵେଣୁମୃଦଂଗାନି ଲାସ୍ଯନାଟ୍ଯ ଯୁତାନି ଚ । ଜଗୁର୍ଗଂଧର୍ଵପତଯୋ ନନୃତୁଶ୍ଚାପ୍ସରୋଗଣାଃ 6.154.
ବୀଣା, ବାଁଶୀ, ମୃଦଙ୍ଗ ନାଚ ଓ ନାଟକ ସହିତ ବାଜିଥିଲା; ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗାଇଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନାଚିଲେ।
ଚାମରୈର୍ଵିଜ୍ଯମାନୋ ହି ଛତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈରପି । ମହୋତ୍ସଵେନ ମହତା ହ୍ଯାନୀତଃ ଶିଵସନ୍ନିଧୌ
ଚାମର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଛତା ଦ୍ୱାରା ସେ ଉଡ଼ାଯାଇ, ବଡ଼ ଉତ୍ସବରେ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ ନିଆଯାଇଥିଲେ।
ପୁଷ୍କସୋଽପି ତଦା ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଶିଵାର୍ଚନାତ୍ । କିଂ ପୁନଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଶିଵାଯ ପରମାତ୍ମାନେ
ପୁଷ୍କସା ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଓ ଶିବପୂଜା କରି ଫଳ ପାଇଥିଲେ; ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଧିକ ଫଳ ପାନ୍ତି।
ପୁଷ୍ପାଦିକଂ ଫଲଂ ଗଂଧଂ ତାଂବୂଲାକ୍ଷତମେଵ ଚ । ଯେ ପ୍ରଯଚ୍ଛଂତି ଲୋକେଽସ୍ମିଂସ୍ତେ ରୁଦ୍ରା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁମାନେ ଫୁଲ, ଫଳ, ଗନ୍ଧ, ତାମ୍ବୁଳ, ଅକ୍ଷତ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରୁଦ୍ର ହେଇଯାନ୍ତି।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ। ତଦାପ୍ରଭୃତି ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ଖଙ୍ଗଧାରେତି ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଏତତ୍ତୀର୍ଥଂ କଲୌ ଗୁପ୍ତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁରେଶ୍ଵରି
ମହାଦେବ କହିଲେ: ସେ ସମୟରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ 'ଖଙ୍ଗଧାର' ନାମରେ ପରିଚିତ; ଦେବୀ, କଳିଯୁଗରେ ଏହି ତୀର୍ଥ ଗୁପ୍ତ ରହିବ।
ମାଘମାସେଽଥ ଵୈଶାଖେ କାର୍ତିକ୍ଯାଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ । ସ୍ନାନଂ ଯେନ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ମୁକ୍ତାସ୍ତେ ନଗନଂଦିନି
ମାଘ, ବୈଶାଖ ଓ ବିଶେଷ କରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ନଗନନ୍ଦିନୀ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି।
ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ ଭରଦ୍ଵାଜୋଽଥ ଗୌତମଃ । ସ୍ନାନାର୍ଥେ ଵୈ ସମାଯାଂତି ଦେଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପିନାକିନମ୍
ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଗୌତମ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ପିନାକୀନ ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସନ୍ତି।
ତ୍ରିଯୁଗେ ଵର୍ତ୍ତତେ ଲିଂଗଂ କଲୌ ନୈଵ ତୁ ପାର୍ଵତି । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ଋଷିଣା ଦତ୍ତଶାପୋ ହ୍ଯହଂ ତଦା
ତିନି ଯୁଗରେ ଲିଙ୍ଗ ଏଠାରେ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ନୁହେଁ, ପାର୍ବତୀ; ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କ ଶାପ ପାଇଥିଲି।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ। କଥଂ ଶାପସ୍ତୁ ଋଷିଣା ଦତ୍ତଶ୍ଚୈଵ ସୁରେଶ୍ଵର । ତଦହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ତୋ ଦେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ: ଋଷିଙ୍କ ଶାପ କିପରି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଦେବତା; ମୁଁ ତୁମ ପାଖରୁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ନିଶ୍ଚିତ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ। ଏକସ୍ମିନ୍ସମଯେ ଦେଵି ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ । ଆଗତଃ ଖଙ୍ଗଧାରେଽସ୍ମିଂସ୍ତୀର୍ଥେ ଵୈ ପରମାଦ୍ଭୁତେ
ମହାଦେବ କହିଲେ: ଏକ ସମୟରେ, ଦେବୀ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତପସ୍ବୀ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ 'ଖଙ୍ଗଧାର' ତୀର୍ଥକୁ ଆସିଥିଲେ।
ସାଭ୍ରମତ୍ଯାଂ କୃତସ୍ନାନୋ ଦର୍ଶନଂ କୃତଵାନ୍ମମ । ତତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ନିତ୍ଯଂ ଵୈ ପୂଜାଂ କୁର୍ଵନ୍ନନେକଧା
ସଠିକ ରୀତିରେ ସ୍ନାନ କରି, ସେ ମୋତେ ଦେଖିଲେ ଓ ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରି ରହିଲେ।
ତତ୍ର କୋଽପି ମହାଦୁଷ୍ଟଃ କୌଲିକଃ ପାପରୁପଧୃକ୍ । ମାଂସଂ ଦତ୍ତଂ ତଦା ତେନ ଶିଵସ୍ଯୋପରି ଭାମିନି
ସେଠାରେ, ଏକ ଦୁଷ୍ଟ କୌଳିକ ଅପରାଧୀ ରୂପ ଧରି, ଶିବଙ୍କୁ ମାଂସ ଦେଇଥିଲା, ଓ ସେ ସମୟରେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦପି ମାଂସଂ ଚ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଥ ଵୈ ପୁନଃ । ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ତଦା ତତ୍ର ଦୁଷ୍କୃତଂ ପାପିନା କୃତମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ମାଂସ ଦେଖି, ସେଠାରେ କହିଲେ, 'ଏହି ମନ୍ଦ କାମ କୌଳିକ ଅପରାଧୀ କରିଛି।'
ନ ଦତ୍ତସ୍ତସ୍ଯ ଦଂଡୋ ହି ଶର୍ଵେଣ ପରମାତ୍ମନା । ତସ୍ମାଦହଂ ହି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଶାପଂ ଦାସ୍ଯେ ନ ସଂଶଯଃ
'ଶର୍ବ, ପରମାତ୍ମା, ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇନାହାନ୍ତି; ତେଣୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶାପ ଦେବି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ଵିଚାର୍ଯୈଵଂ ତଦା ତେନ ଶପ୍ତୋଽହଂ ଦେଵି ଵୈ ତଦା
ଏପରି ଭାବରେ ବିଚାର କରି, ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ତୁମେ, ଦେବୀ, ଶାପିତ ହେଇଥିଲି।
ଅସ୍ମିନ୍କଲିଯୁଗେ ଘୋରେ ଗୁପ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵ ସର୍ଵଥା । ଇତି ଦତ୍ଵାଥ ଵୈ ଶାପଂ ଗତଵାନ୍ମୁନିସତ୍ତମଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର କଳିଯୁଗରେ, ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଲୁଚି ରହିବାକୁ ପଡିବ; ଏପରି ଶାପ ଦେଇ, ଗୁରୁତ୍ୱ ରୁଷି ଚାଲିଗଲେ।
ତଦା ପ୍ରଭୃତି ଭୋ ଦେଵି ଗୁପ୍ତୋଽହଂ ଋଷିଶାପତଃ । ମମସ୍ଥାନେ ଵିଶେଷେଣ ପୂଜନଂ କୁରୁତେ ଯଦି
ସେ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦେବୀ, ମୁଁ ରୁଷିଙ୍କ ଶାପରୁ ଲୁଚି ରହିଛି; ଯଦି କେହି ମୋର ବିଶେଷ ସ୍ଥାନରେ ପୂଜା କରେ—
ତେଷାଂ ହି ଦୁରିତଂ ଯଚ୍ଚ ନଶ୍ଯତେ ତତ୍କ୍ଷଣାଦପି । ମୃନ୍ମଯୀଂ ମାମକୀଂ ମୂର୍ତିଂ କୃତ୍ଵା ଯେ ପୂଜଯଂତି ଵୈ
ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ତୁରନ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ମାଟିରେ ମୋର ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି ପୂଜା କରନ୍ତି—
ଅତ୍ର ସ୍ଥାନେ ଵିଶେଷେଣ ମାମକେ ତୁ ଵସଂତି ହି । ଖଙ୍ଗଧାରେଶ୍ଵର ଇତି ନାମ୍ନା ଖ୍ଯାତଃ କଲୌଯୁଗେ
ଏଠାରେ ମୋର ବିଶେଷ ସ୍ଥାନରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନେ କଳିଯୁଗରେ 'ଖଙ୍ଗଧାରେଶ୍ୱର' ନାମରେ ପରିଚିତ।
କୃତେ ଵୈ ମଂଦିରଂ ନାମ ତ୍ରେତାଯାଂ ଗୌରଵଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦ୍ଵାପରେ ଵିଶ୍ଵଵିଖ୍ଯାତଃ କଲୌ ଖଙ୍ଗେଶ୍ଵରଃ ସ୍ମୃତଃ
କୃତଯୁଗରେ ଏହାକୁ 'ମନ୍ଦିର' ଭାବରେ ଡାକାଯାଉଥିଲା; ତ୍ରେତାଯୁଗରେ 'ଗୌରବ' ନାମରେ ଜଣାଯାଉଥିଲା; ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା; କଳିଯୁଗରେ 'ଖଙ୍ଗେଶ୍ୱର' ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।