ପୀଡଯଂତି ନରଂ ପଶ୍ଚାତ୍ପୀଡିତଂ ପୂର୍ଵକର୍ମଣା । ଯେନ ଯତ୍ରୋପଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଦୁଃଖଂ ଵା ସୁଖମେଵ ଚ
ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳରେ ପରେ ଲୋକେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଯେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଥାଏ, ସେହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ସ ତତ୍ର ବଦ୍ଧ୍ଵା ରଜ୍ଜ୍ଵେଵ ବଲାଦ୍ଦୈଵେନ ନୀଯତେ । ଦୈଵଂ ପ୍ରାହୁଶ୍ଚ ଭୂତାନାଂ ସୁଖଦୁଃଖୋପପାଦନମ୍
ଏହିପରି ଶକ୍ତିରେ ଏକ ରସି ପରି ବାନ୍ଧି ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ଲୋକୁ ନେଇଯାଯିଥାଏ। ଦୈବ ମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଅନ୍ଯଥା କର୍ମତଚ୍ଚିଂତ୍ଯଂ ଜାଗ୍ରତଃ ସ୍ଵପତୋପି ଵା । ଅନ୍ଯଥା ହ୍ଯୁଦ୍ଯତେ ଦୈଵଂ ବଧ୍ଯତେ ଚ ଜିଘାଂସତି
ନହେଲେ, କର୍ମ ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ଶୁଅଥିବାବେଳେ ଅନିଶ୍ଚିତ ହେଇଯିବ। ଏହିପରି, ଦୈବ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ, ବାନ୍ଧା, କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ।
ଶସ୍ତ୍ରାଗ୍ନିଵିଷଦୁର୍ଗେଭ୍ଯୋ ରକ୍ଷିତଵ୍ଯଂ ସୁରକ୍ଷତି । ଯଥା ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ବୀଜାନି ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମତୃଣାନ୍ଯପି
ଶସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବିଷ କିମ୍ବା କିଲ୍ଲାରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିହେବ, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀରେ ବିଆ, ଗଛ, ଝାଡ଼, ଘାସ ଯେପରି ଅଟୁଟ ଭାବେ ବଢ଼ିଯାଏ,
ତଥୈଵାତ୍ମନି କର୍ମାଣି ତିଷ୍ଠଂତି ପ୍ରଭଵଂତି ଚ । ତୈଲକ୍ଷଯାଦ୍ଯଥା ଦୀପୋ ନିର୍ଵାଣମଧିଗଚ୍ଛତି
ସେପରି, କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମନେ ରହିଥାଏ ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ଦୀପ ଯେପରି ନିଶ୍ୱାସ ହୋଇଯାଏ,
କର୍ମକ୍ଷଯାତ୍ତଥା ଜଂତୋଃ ଶରୀରଂ ନାଶମୃଚ୍ଛତି । କର୍ମକ୍ଷଯାତ୍ତଥା ମୃତ୍ଯୁସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଦ୍ଭିରୁଦାହୃତମ୍
ସେପରି, କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ ପ୍ରାଣୀର ଶରୀର ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି।
ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ରୋଗାଃ ସ୍ମୃତାସ୍ତେଷାଂ ଚ ହେତଵଃ । ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ତ୍ଵପ୍ରଧାନସ୍ତୁ କର୍ମ ଏଵ ହି ପ୍ରାଣିନାମ୍
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ଓ ସେମାନଙ୍କର କାରଣ ଜଣାଯାଇଛି। ତେଣୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମକୁ ମୁଖ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଯତ୍ପୁରା କ୍ରିଯତେ କର୍ମ ତଦିହୈଵ ପ୍ରଭୁଜ୍ଯତେ । ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟମେଵାପି ପୃଚ୍ଛିତଂ ତାତ ସାଂପ୍ରତମ୍
ପୂର୍ବରୁ ଯେ କର୍ମ କରାଯାଇଥିଲା, ଏଠି ଏହାର ଫଳ ଭୋଗ କରାଯାଏ। ତୁମେ ଯାହା ଦେଖିଛ, ପଚାରିଛ, ଏହି ସମୟର କଥା—
ତସ୍ଯାର୍ଥଂ ତୁ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଭୁଂଜାତେ ତୌ ହି ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଆନଂଦେ କାନନେ ଦୃଷ୍ଟଂ ତଯୋଃ କର୍ମସୁଦାରୁଣମ୍
ତାହାର ଅର୍ଥ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ସେମାନେ ଏବେ ତାହା ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ଆନନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର କର୍ମ ଦେଖିଥିଲି।
ତଯୋଶ୍ଚେଷ୍ଟାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଵତ୍ସ ପ୍ରଭାଷତଃ । କର୍ମଭୂମିରିଯଂ ତାତ ଅନ୍ଯା ଭୋଗାର୍ଥଭୂମଯଃ
ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ, ପୁଆ, ମୁଁ କହୁଛି। ଏହି ଭୂମି କର୍ମର, ପ୍ରିୟ; ଅନ୍ୟ ଭୂମି ଭୋଗ ପାଇଁ।
ସର୍ଗାଦୀନାଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ତାସୁ ଗତ୍ଵା ସୁଭୁଂଜତି । ସୂତ ଉଵାଚ- ଚୌଲଦେଶେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସୁବାହୁର୍ନାମ ଭୂମିପଃ
ସୃଷ୍ଟି ଆଦି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମିରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯାଇ ସେଠାରେ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ସୂତ କହିଲେ—ଚୌଳ ଦେଶରେ ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ସୁବାହୁ।
ରୂପଵାନ୍ଗୁଣଵାନ୍ଧୀରଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ନାସ୍ତି ତାଦୃଶଃ । ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ଚ ସୁପ୍ରିଯଃ
ସେ ରୂପଶୀଳୀ, ଗୁଣବାନ, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଥିଲେ; ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି ଅନ୍ୟ କେହି ନଥିଲେ। ସେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ।
କର୍ମଣା ତ୍ରିଵିଧେନାପି ପ୍ରଧ୍ଯାଯନ୍ମଧୁସୂଦନମ୍ । ଅଶ୍ଵମେଧାଦିକାନ୍ଯଜ୍ଞାନ୍ଯଜେତ ସକଲାନ୍ନୃପ
ତିନି ପ୍ରକାର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ରାଜା, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଆଦି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ପୁରୋଧାସ୍ତସ୍ଯ ଚୈଵାସ୍ତି ଜୈମିନିର୍ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ । ସ ଚାହୂଯ ସୁବାହୁଂ ତମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ ଜୟମିନି ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ସେ ସୁବାହୁଙ୍କୁ ଡାକି ଏହି କଥା କହିଲେ—
ରାଜନ୍ଦେହି ସୁଦାନାନି ଯୈଃ ସୁଖଂ ତୁ ପ୍ରଭୁଂଜ୍ଯତ । ଦାନୈସ୍ତୁ ତରତେ ଲୋକାନ୍ଦୁର୍ଗାନ୍ପ୍ରେତ୍ଯ ଗତୋ ନରଃ
ହେ ରାଜା, ଏମିତି ଦାନ ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଭୋଗ କରାଯିବ। ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଲୋକ ଓ ବିପଦ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ଦାନେନ ସୁଖମାପ୍ନୋତି ଯଶଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ଦାନେନ ଚାତୁଲା କୀର୍ତିର୍ଜାଯତେ ମୃତ୍ଯୁମଂଡଲେ
ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ମିଳେ, ଶାଶ୍ୱତ ଯଶ ମିଳେ। ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁର ମଞ୍ଚରେ ମଧ୍ୟ ଅପୂର୍ବ କୀର୍ତି ହୁଏ।
ଯାଵତ୍କୀର୍ତିଃ ସ୍ଥିତା ଚାତ୍ର ତାଵତ୍କର୍ତା ଦିଵଂ ଵସେତ୍ । ତଦ୍ଦାନଂ ଦୁଷ୍କରଂ ପ୍ରାହୁର୍ଦାତୁଂ ନୈଵ ପ୍ରଶକ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଦାନର କୀର୍ତି ଯେତେଦିନ ରହେ, ସେତେଦିନ ଦାତା ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରେ। ଏପରି ଦାନ ଦେବା ଅତି କଷ୍ଟକର, ସହଜରେ ଦେଇହେବା ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଦାତଵ୍ଯଂ ମାନଵୈଃ ସଦା । ସୁବାହୁରୁଵାଚ- ଦାନାଚ୍ଚ ତପସୋ ଵାପି ଦ୍ଵଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ସେହିପାଇଁ ସମସ୍ତେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ସଦା ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ସୁବାହୁ କହିଲେ— ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା, ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଉଭୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।
କିଂ ଵା ମହତ୍ଫଲଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଜୈମିନିରୁଵାଚ- ଦାନାନ୍ନ ଦୁଷ୍କରତରଂ ପୃଥିଵ୍ଯାମସ୍ତି କିଂଚନ
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ଦୁଇଟିରୁ କେଉଁଟି ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ? ମୋତେ କହ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଜୈମିନି କହିଲେ— ପୃଥିବୀରେ ଦାନ ଠାରୁ ଅଧିକ କଠିନ କିଛି ନାହିଁ।
ରାଜନ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମେଵୈକଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଲୋକସାକ୍ଷିକମ୍ । ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରିଯାନ୍ପ୍ରାଣାନ୍ଧନାର୍ଥଂ ଲୋଭମୋହିତାଃ
ରାଜା, ଏକ କଥା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ— ଲୋକେ ଧନ ପାଇଁ ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ପଡି, ନିଜ ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।
ପ୍ରଵିଶଂତି ନରା ଲୋକେ ସମୁଦ୍ରମଟଵୀଂ ତଥା । ସେଵାମନ୍ଯେ ପ୍ରପଦ୍ଯଂତେଽଶ୍ଵଵୃତ୍ତିରିତି ଯା ସ୍ଥିତା
ଏହି ଲୋକରେ କିଏ ମହାସାଗର କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଆଉ କିଏ ତଳସ୍ଥ ସେବାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ହିଂସାପ୍ରାଯାଂ ବହୁକ୍ଲେଶାଂ କୃଷିଂ ଚୈଵ ତଥା ପୁରା । ତସ୍ଯ ଦୁଃଖାର୍ଜିତସ୍ଯାପି ପ୍ରାଣେଭ୍ଯୋପି ଗରୀଯସଃ
ଅନେକ କଷ୍ଟ ଓ ହିଂସାରେ ଭରିଥିବା କୃଷି କରନ୍ତି; ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ହୁଏ।
ଅର୍ଥସ୍ଯ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ପରିତ୍ଯାଗଃ ସୁଦୁଷ୍କରଃ । ଵିଶେଷତୋ ମହାରାଜ ତସ୍ଯ ନ୍ଯାଯାର୍ଜିତସ୍ଯ ଚ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧନର ତ୍ୟାଗ କଠିନ, ବିଶେଷକରି ମହାରାଜ, ଯେଉଁ ଧନ ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ।
ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଵିଧିଵତ୍ପାତ୍ରେ ଦତ୍ତସ୍ଯାଂତୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଶ୍ରଦ୍ଧା ଧର୍ମସୁତା ଦେଵୀ ପାଵନୀ ଵିଶ୍ଵତାରିଣୀ
ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନିୟମରେ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନର ଫଳ ଅନନ୍ତ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ହେଉଛି ଧର୍ମର କନ୍ୟା, ଦେବୀ, ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁଥିବା।
ସାଵିତ୍ରୀ ପ୍ରସଵିତ୍ରୀ ଚ ସଂସାରାର୍ଣଵତାରିଣୀ । ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ସାଧ୍ଯତେ ଧର୍ମୋ ମହଦ୍ଭିର୍ନ୍ନାର୍ଥରାଶିଭିଃ
ସାବିତ୍ରୀ, ସୃଷ୍ଟିର ମାତା, ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା। ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ, ଧନର ଭଣ୍ଡାର ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।
ନିଷ୍କିଂଚନାସ୍ତୁ ମୁନଯଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାଧର୍ମା ଦିଵଂ ଗତାଃ । ସଂତି ଦାନାନ୍ଯନେକାନି ନାନାଭେଦୈର୍ନୃପୋତ୍ତମ
ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ କିଛି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନ ଅଛି।
ଅନ୍ନଦାନାତ୍ପରଂ ନାସ୍ତି ପ୍ରାଣିନାଂ ଗତିଦାଯକମ୍ । ତସ୍ମାଦନ୍ନଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ପଯସା ଚ ସମନ୍ଵିତମ୍
ଖାଦ୍ୟ ଦାନ ଠାରୁ ବଡ଼ ଦାନ କିଛି ନାହିଁ, ଯାହା ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି। ତେଣୁ ଦୁଧ ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ମଧୁରେଣାପି ପୁଣ୍ଯେନ ଵଚସା ଚ ସମନ୍ଵିତମ୍ । ନାସ୍ତ୍ଯନ୍ନାତ୍ତୁ ପରଂ ଦାନମିହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ
ମିଠା କଥା ଓ ପୁଣ୍ୟ ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ଖାଦ୍ୟ ଠାରୁ ବଡ଼ ଦାନ କିଛି ନାହିଁ।
ତାରଣାଯ ହିତାଯୈଵ ସୁଖସଂପତ୍ତିହେତଵେ । ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଵିଧିଵତ୍ପାତ୍ରେ ନିର୍ମଲେନାପି ଚେତସା
ଉଦ୍ଧାର, ଭଲ ଓ ସୁଖ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନିୟମରେ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକକୁ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ନୈକସ୍ଯ ପ୍ରଦାନସ୍ଯ ଫଲଂ ଭୁଂକ୍ତେ ଭଵେନ୍ନରଃ । ଗ୍ରାସାଦ୍ଗ୍ରାସଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ମୁଷ୍ଟିପ୍ରସ୍ଥଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଏକ ମାତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ। ଗ୍ରାସ ପରେ ଗ୍ରାସ କିମ୍ବା ମୁଠି ପରିମାଣରେ ଦେବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।