ତଥା କର୍ମକୃତଂ ଚୈଵ କର୍ତ୍ତାରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ । ଦେଵତ୍ଵମଥ ମାନୁଷ୍ଯଂ ପଶୁତ୍ଵଂ ପକ୍ଷିତାଂ ତଥା
ସେପରି, କାମରେ ଯାହା ତିଆରି ହୁଏ, କର୍ତ୍ତା ସେହି ଫଳ ପାଏ: ଦେବତା, ମଣିଷ, ପଶୁ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀ ହେବା।
ତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରତ୍ଵଂ ଵା ଯାତି ଜଂତୁଃ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ । ସ ଏଵ ତୁ ତଥା ଭୁଂକ୍ତେ ନିତ୍ଯଂ ଵିହିତମାତ୍ମନଃ
କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ କିମ୍ବା ଗଛ ହେବା—ପ୍ରାଣୀ ନିଜ କାମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ସବୁ ଦେହ ପାଏ; ଏବଂ ସେ ନିଜ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଆତ୍ମନା ଵିହିତଂ ଦୁଃଖମାତ୍ମନା ଵିହିତଂ ସୁଖମ୍ । ଗର୍ଭଶଯ୍ଯାମୁପାଦାଯ ଭୁଂଜତେ ପୂର୍ଵଦେହିକମ୍
ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ନିଜ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଗର୍ଭଶଯ୍ୟା ଧରି, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କାମର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ।
ପୂର୍ଵଦେହକୃତଂ କର୍ମ ନ କଶ୍ଚିତ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ବଲେନ ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଵାପି ସମର୍ଥଃ କର୍ତୁମନ୍ଯଥା
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, କେହି ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଦେହର କାମକୁ ବଦଳାଇପାରେ ନାହିଁ।
ସ୍ଵକୃତାନ୍ଯେଵ ଭୁଂଜଂତି ଦୁଃଖାନି ଚ ସୁଖାନି ଚ । ହେତୁତଃ କାରଣୈର୍ଵାପି ସୋହଂ କାରେଣ ବାଧ୍ଯତେ
ମଣିଷ ନିଜେ କରିଥିବା ସୁଖ ଦୁଃଖ ଉପଭୋଗ କରେ; କାରଣ କିମ୍ବା ଉପାୟ ଯେଉଁ ହେଉ, ନିଜ କାମରେ ବାନ୍ଧି ରହିଯାଏ।
ଯଥା ଧେନୁସହସ୍ରେଷୁ ଵତ୍ସୋ ଵିଂଦତି ମାତରମ୍ । ତଦ୍ଵଚ୍ଛୁଭାଶୁଭଂ କର୍ମ କର୍ତାରମନୁଗଚ୍ଛତି
ଯେପରି ହଜାର ଗାଈ ମଧ୍ୟରେ ବଉଁଛି ନିଜ ମାଆକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ, ସେପରି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଉପଭୋଗାଦୃତେ ଯସ୍ଯ ନାଶ ଏଵ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ପ୍ରାକ୍ତନଂ ବଂଧନଂ କର୍ମ କୋନ୍ଯଥାକର୍ତୁମର୍ହତି
ଉପଭୋଗ ଛାଡ଼ି ତାହାର ନାଶ ନାହିଁ; ପୂର୍ବ କାମର ବନ୍ଧନ କିଏ ଅନ୍ୟପରି କରିପାରିବ?
ସୁଶୀଘ୍ରମନୁଧାଵଂତଂ ଵିଧାନମନୁଧାଵତି । ଶୋଭତେ ସଂନିପାତେନ ଯଥାକର୍ମ ପୁରାକୃତମ୍
ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବେ ଯିଏ ଚାଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭାଗ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରେ; ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କାମ ସମୟରେ ଫଳ ଦେଖାଯାଏ।
ଉପତିଷ୍ଠତି ତିଷ୍ଠଂତଂ ଗଚ୍ଛଂ ତମନୁଗଚ୍ଛତି । କରୋତି କୁର୍ଵତଃ କର୍ମଚ୍ଛାଯେଵାନୁ ଵିଧୀଯତେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଦଢ଼ି ରହନ୍ତି, କର୍ମ ସେଉଁଠି ରହେ; ଯେଉଁଠି ଚାଲନ୍ତି, କର୍ମ ସେଉଁଠି ଚାଲିଯାଏ; ଯେଉଁଠି କାମ କରନ୍ତି, କର୍ମ ସେଉଁଠି କାମ କରେ। କର୍ମ ସଦା ଛାୟା ପରି ସାଙ୍ଗରେ ରହେ।
ଯଥା ଛାଯାତପୌ ନିତ୍ଯଂ ସୁସଂବଦ୍ଧୌ ପରସ୍ପରମ୍ । ଉପସର୍ଗା ହି ଵିଷଯା ଉପସର୍ଗା ଜରାଦଯଃ
ଯେପରି ଛାୟା ଓ ଧୂପ ସବୁବେଳେ ଏକାଠି ରହିଥାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଭଳି ବିଘ୍ନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଲାଗି ରହିଥାଏ।
ପୀଡଯଂତି ନରଂ ପଶ୍ଚାତ୍ପୀଡିତଂ ପୂର୍ଵକର୍ମଣା । ଯେନ ଯତ୍ରୋପଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଦୁଃଖଂ ଵା ସୁଖମେଵ ଚ
ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳରେ ପରେ ଲୋକେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଯେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଥାଏ, ସେହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ସ ତତ୍ର ବଦ୍ଧ୍ଵା ରଜ୍ଜ୍ଵେଵ ବଲାଦ୍ଦୈଵେନ ନୀଯତେ । ଦୈଵଂ ପ୍ରାହୁଶ୍ଚ ଭୂତାନାଂ ସୁଖଦୁଃଖୋପପାଦନମ୍
ଏହିପରି ଶକ୍ତିରେ ଏକ ରସି ପରି ବାନ୍ଧି ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ଲୋକୁ ନେଇଯାଯିଥାଏ। ଦୈବ ମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଅନ୍ଯଥା କର୍ମତଚ୍ଚିଂତ୍ଯଂ ଜାଗ୍ରତଃ ସ୍ଵପତୋପି ଵା । ଅନ୍ଯଥା ହ୍ଯୁଦ୍ଯତେ ଦୈଵଂ ବଧ୍ଯତେ ଚ ଜିଘାଂସତି
ନହେଲେ, କର୍ମ ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ଶୁଅଥିବାବେଳେ ଅନିଶ୍ଚିତ ହେଇଯିବ। ଏହିପରି, ଦୈବ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ, ବାନ୍ଧା, କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ।
ଶସ୍ତ୍ରାଗ୍ନିଵିଷଦୁର୍ଗେଭ୍ଯୋ ରକ୍ଷିତଵ୍ଯଂ ସୁରକ୍ଷତି । ଯଥା ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ବୀଜାନି ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମତୃଣାନ୍ଯପି
ଶସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବିଷ କିମ୍ବା କିଲ୍ଲାରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିହେବ, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀରେ ବିଆ, ଗଛ, ଝାଡ଼, ଘାସ ଯେପରି ଅଟୁଟ ଭାବେ ବଢ଼ିଯାଏ,
ତଥୈଵାତ୍ମନି କର୍ମାଣି ତିଷ୍ଠଂତି ପ୍ରଭଵଂତି ଚ । ତୈଲକ୍ଷଯାଦ୍ଯଥା ଦୀପୋ ନିର୍ଵାଣମଧିଗଚ୍ଛତି
ସେପରି, କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମନେ ରହିଥାଏ ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ଦୀପ ଯେପରି ନିଶ୍ୱାସ ହୋଇଯାଏ,
କର୍ମକ୍ଷଯାତ୍ତଥା ଜଂତୋଃ ଶରୀରଂ ନାଶମୃଚ୍ଛତି । କର୍ମକ୍ଷଯାତ୍ତଥା ମୃତ୍ଯୁସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଦ୍ଭିରୁଦାହୃତମ୍
ସେପରି, କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ ପ୍ରାଣୀର ଶରୀର ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି।
ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ରୋଗାଃ ସ୍ମୃତାସ୍ତେଷାଂ ଚ ହେତଵଃ । ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ତ୍ଵପ୍ରଧାନସ୍ତୁ କର୍ମ ଏଵ ହି ପ୍ରାଣିନାମ୍
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ଓ ସେମାନଙ୍କର କାରଣ ଜଣାଯାଇଛି। ତେଣୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମକୁ ମୁଖ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଯତ୍ପୁରା କ୍ରିଯତେ କର୍ମ ତଦିହୈଵ ପ୍ରଭୁଜ୍ଯତେ । ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟମେଵାପି ପୃଚ୍ଛିତଂ ତାତ ସାଂପ୍ରତମ୍
ପୂର୍ବରୁ ଯେ କର୍ମ କରାଯାଇଥିଲା, ଏଠି ଏହାର ଫଳ ଭୋଗ କରାଯାଏ। ତୁମେ ଯାହା ଦେଖିଛ, ପଚାରିଛ, ଏହି ସମୟର କଥା—
ତସ୍ଯାର୍ଥଂ ତୁ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଭୁଂଜାତେ ତୌ ହି ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଆନଂଦେ କାନନେ ଦୃଷ୍ଟଂ ତଯୋଃ କର୍ମସୁଦାରୁଣମ୍
ତାହାର ଅର୍ଥ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ସେମାନେ ଏବେ ତାହା ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ଆନନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର କର୍ମ ଦେଖିଥିଲି।
ତଯୋଶ୍ଚେଷ୍ଟାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଵତ୍ସ ପ୍ରଭାଷତଃ । କର୍ମଭୂମିରିଯଂ ତାତ ଅନ୍ଯା ଭୋଗାର୍ଥଭୂମଯଃ
ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ, ପୁଆ, ମୁଁ କହୁଛି। ଏହି ଭୂମି କର୍ମର, ପ୍ରିୟ; ଅନ୍ୟ ଭୂମି ଭୋଗ ପାଇଁ।
ସର୍ଗାଦୀନାଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ତାସୁ ଗତ୍ଵା ସୁଭୁଂଜତି । ସୂତ ଉଵାଚ- ଚୌଲଦେଶେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସୁବାହୁର୍ନାମ ଭୂମିପଃ
ସୃଷ୍ଟି ଆଦି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମିରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯାଇ ସେଠାରେ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ସୂତ କହିଲେ—ଚୌଳ ଦେଶରେ ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ସୁବାହୁ।
ରୂପଵାନ୍ଗୁଣଵାନ୍ଧୀରଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ନାସ୍ତି ତାଦୃଶଃ । ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ଚ ସୁପ୍ରିଯଃ
ସେ ରୂପଶୀଳୀ, ଗୁଣବାନ, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଥିଲେ; ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି ଅନ୍ୟ କେହି ନଥିଲେ। ସେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ।
କର୍ମଣା ତ୍ରିଵିଧେନାପି ପ୍ରଧ୍ଯାଯନ୍ମଧୁସୂଦନମ୍ । ଅଶ୍ଵମେଧାଦିକାନ୍ଯଜ୍ଞାନ୍ଯଜେତ ସକଲାନ୍ନୃପ
ତିନି ପ୍ରକାର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ରାଜା, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଆଦି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ପୁରୋଧାସ୍ତସ୍ଯ ଚୈଵାସ୍ତି ଜୈମିନିର୍ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ । ସ ଚାହୂଯ ସୁବାହୁଂ ତମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ ଜୟମିନି ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ସେ ସୁବାହୁଙ୍କୁ ଡାକି ଏହି କଥା କହିଲେ—
ରାଜନ୍ଦେହି ସୁଦାନାନି ଯୈଃ ସୁଖଂ ତୁ ପ୍ରଭୁଂଜ୍ଯତ । ଦାନୈସ୍ତୁ ତରତେ ଲୋକାନ୍ଦୁର୍ଗାନ୍ପ୍ରେତ୍ଯ ଗତୋ ନରଃ
ହେ ରାଜା, ଏମିତି ଦାନ ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଭୋଗ କରାଯିବ। ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଲୋକ ଓ ବିପଦ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ଦାନେନ ସୁଖମାପ୍ନୋତି ଯଶଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ଦାନେନ ଚାତୁଲା କୀର୍ତିର୍ଜାଯତେ ମୃତ୍ଯୁମଂଡଲେ
ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ମିଳେ, ଶାଶ୍ୱତ ଯଶ ମିଳେ। ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁର ମଞ୍ଚରେ ମଧ୍ୟ ଅପୂର୍ବ କୀର୍ତି ହୁଏ।
ଯାଵତ୍କୀର୍ତିଃ ସ୍ଥିତା ଚାତ୍ର ତାଵତ୍କର୍ତା ଦିଵଂ ଵସେତ୍ । ତଦ୍ଦାନଂ ଦୁଷ୍କରଂ ପ୍ରାହୁର୍ଦାତୁଂ ନୈଵ ପ୍ରଶକ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଦାନର କୀର୍ତି ଯେତେଦିନ ରହେ, ସେତେଦିନ ଦାତା ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରେ। ଏପରି ଦାନ ଦେବା ଅତି କଷ୍ଟକର, ସହଜରେ ଦେଇହେବା ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଦାତଵ୍ଯଂ ମାନଵୈଃ ସଦା । ସୁବାହୁରୁଵାଚ- ଦାନାଚ୍ଚ ତପସୋ ଵାପି ଦ୍ଵଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ସେହିପାଇଁ ସମସ୍ତେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ସଦା ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ସୁବାହୁ କହିଲେ— ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା, ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଉଭୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।
କିଂ ଵା ମହତ୍ଫଲଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଜୈମିନିରୁଵାଚ- ଦାନାନ୍ନ ଦୁଷ୍କରତରଂ ପୃଥିଵ୍ଯାମସ୍ତି କିଂଚନ
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ଦୁଇଟିରୁ କେଉଁଟି ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ? ମୋତେ କହ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଜୈମିନି କହିଲେ— ପୃଥିବୀରେ ଦାନ ଠାରୁ ଅଧିକ କଠିନ କିଛି ନାହିଁ।
ରାଜନ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମେଵୈକଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଲୋକସାକ୍ଷିକମ୍ । ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରିଯାନ୍ପ୍ରାଣାନ୍ଧନାର୍ଥଂ ଲୋଭମୋହିତାଃ
ରାଜା, ଏକ କଥା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ— ଲୋକେ ଧନ ପାଇଁ ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ପଡି, ନିଜ ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।