ସ୍ଥୂଲଧର୍ମଂ ପ୍ରଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ସୁଵିଚାର୍ଯ ପୁନଃ ପୁନଃ । ସମାରଭେନ୍ନରଃ କର୍ମ ମନସା ନିପୁଣେନ ଚ
ମୋଟାମାଟି ଧର୍ମକୁ ବାରମ୍ବାର ଭାବି ଦେଖି, ଏକ ନିପୁଣ ମନେ ବ୍ୟକ୍ତି କାମ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।
ସମୂର୍ତିକାରକଃ ଶିଲ୍ପୀ ରସମାଵର୍ତ୍ତଯେଦ୍ଯଥା । ଅଗ୍ନେଶ୍ଚ ତେଜସା ପୁତ୍ର ଜ୍ଵାଲାଭିଶ୍ଚ ସମଂତତଃ
ଯେପରି ଏକ ଶିଳ୍ପୀ ଆକୃତି ତିଆରି କରିବାବେଳେ ଅଗ୍ନିର ତାପ ଓ ଆଲୋକରେ ସାରକଥାକୁ ଚାଲିଯାଏ, ଏହିପରି ହେଉଛି।
ଦ୍ରଵୀଭୂତୋ ଭଵେଦ୍ଧାତୁର୍ଵହ୍ନିନା ତାପିତଃ ଶନୈଃ । ଯାଦୃଶଂ ଵତ୍ସ ଭକ୍ଷ୍ଯଂତୁ ରସପକ୍ଵଂ ନିଷେଚ୍ଯତେ
ଅଗ୍ନିରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ତାପିଲେ ଧାତୁ ଗଳିଯାଏ, ଏହିପରି, ପୁଆ, ଖାଦ୍ୟ ରସରେ ପାକି ଖାଇଯାଏ।
ତାଦୃଶଂ ଜାଯତେ ଵତ୍ସ ରୂପଂ ଚୈଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଯାଦୃଶଂ କ୍ରିଯତେ କର୍ମ ତାଦୃଶଂ ପରିଭୁଜ୍ଯତେ
ଏପରି ଆକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପୁଆ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେପରି କାମ କରାଯାଏ, ସେପରି ଫଳ ଉପଭୋଗ ହୁଏ।
କର୍ମ ଏଵ ପ୍ରଧାନଂ ଯଦ୍ଵର୍ଷାରୂପେଣ ଵର୍ତ୍ତତେ । କ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ଯାଦୃଶଂ ବୀଜଂ ଵପତେ କୃଷିକାରକଃ
କାମ ହିଁ ପ୍ରଧାନ, ଯାହା ଫଳର ଆକାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଚାଷୀ ଜମିରେ ଯେଉଁ ବିଆ ପତାଏ, ସେପରି।
ତାଦୃଶଂ ଭୁଂଜତେ ତାତ ଫଲମେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଯାଦୃଶଂ କ୍ରିଯତେ କର୍ମ ତାଦୃଶଂ ପରିଭୁଜ୍ଯତେ
ଏପରି ଫଳ, ପୁଆ, ସେ ଉପଭୋଗ କରେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେପରି କାମ କରାଯାଏ, ସେପରି ଫଳ ମିଳେ।
ଵିନାଶହେତୁଃ କର୍ମାସ୍ଯ ସର୍ଵେ କର୍ମଵଶା ଵଯମ୍ । କର୍ମ ଦାଯାଦକା ଲୋକେ କର୍ମ ସଂବଂଧିବାଂଧଵାଃ
କାମ ତାଙ୍କର ନାଶର କାରଣ; ଆମେ ସମସ୍ତେ କାମର ଅଧୀନ। ଏହି ଜଗତରେ କାମ ହିଁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, କାମ ହିଁ ନିଜ ଜଣାପରିବା।
କର୍ମାଣି ଚୋଦଯଂତୀହ ପୁରୁଷଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ । ସୁଵର୍ଣଂ ରଜତଂ ଵାପି ଯଥାରୂପଂ ନିଷିଚ୍ଯତେ
ଏଠାରେ କାମ ମଣିଷକୁ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଚାଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ; ଯେପରି ସୁନା କିମ୍ବା ଚାଁଦିକୁ ଯେଉଁ ଆକୃତିରେ ଢାଳାଯାଏ।
ତଥା ନିଷିଚ୍ଯତେ ଜଂତୁଃ ପୂର୍ଵକର୍ମଵଶାନୁଗଃ । ପଂଚୈତାନୀହ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଗର୍ଭସ୍ଥସ୍ଯୈଵ ଦେହିନଃ
ସେପରି, ପୂର୍ବ କାମର ପ୍ରଭାବରେ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ। ଗର୍ଭରେ ଥିବା ଦେହୀ ପାଖରେ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଦେଖାଯାଏ।
ଆଯୁଃ କର୍ମ ଚ ଵିତ୍ତଂ ଚ ଵିଦ୍ଯାନି ଧନମେଵ ଚ । ଯଥା ମୃତ୍ପିଂଡକଂ କର୍ତ୍ତା କୁରୁତେ ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି
ଆୟୁଷ୍ୟ, କାମ, ଧନ, ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି; ଯେପରି କୁମ୍ଭାର ମାଟିର ଗୋଲାକୁ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଆକୃତି ଦେଉଛି।
ତଥା କର୍ମକୃତଂ ଚୈଵ କର୍ତ୍ତାରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ । ଦେଵତ୍ଵମଥ ମାନୁଷ୍ଯଂ ପଶୁତ୍ଵଂ ପକ୍ଷିତାଂ ତଥା
ସେପରି, କାମରେ ଯାହା ତିଆରି ହୁଏ, କର୍ତ୍ତା ସେହି ଫଳ ପାଏ: ଦେବତା, ମଣିଷ, ପଶୁ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀ ହେବା।
ତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରତ୍ଵଂ ଵା ଯାତି ଜଂତୁଃ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ । ସ ଏଵ ତୁ ତଥା ଭୁଂକ୍ତେ ନିତ୍ଯଂ ଵିହିତମାତ୍ମନଃ
କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ କିମ୍ବା ଗଛ ହେବା—ପ୍ରାଣୀ ନିଜ କାମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ସବୁ ଦେହ ପାଏ; ଏବଂ ସେ ନିଜ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଆତ୍ମନା ଵିହିତଂ ଦୁଃଖମାତ୍ମନା ଵିହିତଂ ସୁଖମ୍ । ଗର୍ଭଶଯ୍ଯାମୁପାଦାଯ ଭୁଂଜତେ ପୂର୍ଵଦେହିକମ୍
ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ନିଜ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଗର୍ଭଶଯ୍ୟା ଧରି, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କାମର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ।
ପୂର୍ଵଦେହକୃତଂ କର୍ମ ନ କଶ୍ଚିତ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ବଲେନ ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଵାପି ସମର୍ଥଃ କର୍ତୁମନ୍ଯଥା
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, କେହି ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଦେହର କାମକୁ ବଦଳାଇପାରେ ନାହିଁ।
ସ୍ଵକୃତାନ୍ଯେଵ ଭୁଂଜଂତି ଦୁଃଖାନି ଚ ସୁଖାନି ଚ । ହେତୁତଃ କାରଣୈର୍ଵାପି ସୋହଂ କାରେଣ ବାଧ୍ଯତେ
ମଣିଷ ନିଜେ କରିଥିବା ସୁଖ ଦୁଃଖ ଉପଭୋଗ କରେ; କାରଣ କିମ୍ବା ଉପାୟ ଯେଉଁ ହେଉ, ନିଜ କାମରେ ବାନ୍ଧି ରହିଯାଏ।
ଯଥା ଧେନୁସହସ୍ରେଷୁ ଵତ୍ସୋ ଵିଂଦତି ମାତରମ୍ । ତଦ୍ଵଚ୍ଛୁଭାଶୁଭଂ କର୍ମ କର୍ତାରମନୁଗଚ୍ଛତି
ଯେପରି ହଜାର ଗାଈ ମଧ୍ୟରେ ବଉଁଛି ନିଜ ମାଆକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ, ସେପରି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଉପଭୋଗାଦୃତେ ଯସ୍ଯ ନାଶ ଏଵ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ପ୍ରାକ୍ତନଂ ବଂଧନଂ କର୍ମ କୋନ୍ଯଥାକର୍ତୁମର୍ହତି
ଉପଭୋଗ ଛାଡ଼ି ତାହାର ନାଶ ନାହିଁ; ପୂର୍ବ କାମର ବନ୍ଧନ କିଏ ଅନ୍ୟପରି କରିପାରିବ?
ସୁଶୀଘ୍ରମନୁଧାଵଂତଂ ଵିଧାନମନୁଧାଵତି । ଶୋଭତେ ସଂନିପାତେନ ଯଥାକର୍ମ ପୁରାକୃତମ୍
ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବେ ଯିଏ ଚାଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭାଗ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରେ; ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କାମ ସମୟରେ ଫଳ ଦେଖାଯାଏ।
ଉପତିଷ୍ଠତି ତିଷ୍ଠଂତଂ ଗଚ୍ଛଂ ତମନୁଗଚ୍ଛତି । କରୋତି କୁର୍ଵତଃ କର୍ମଚ୍ଛାଯେଵାନୁ ଵିଧୀଯତେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଦଢ଼ି ରହନ୍ତି, କର୍ମ ସେଉଁଠି ରହେ; ଯେଉଁଠି ଚାଲନ୍ତି, କର୍ମ ସେଉଁଠି ଚାଲିଯାଏ; ଯେଉଁଠି କାମ କରନ୍ତି, କର୍ମ ସେଉଁଠି କାମ କରେ। କର୍ମ ସଦା ଛାୟା ପରି ସାଙ୍ଗରେ ରହେ।
ଯଥା ଛାଯାତପୌ ନିତ୍ଯଂ ସୁସଂବଦ୍ଧୌ ପରସ୍ପରମ୍ । ଉପସର୍ଗା ହି ଵିଷଯା ଉପସର୍ଗା ଜରାଦଯଃ
ଯେପରି ଛାୟା ଓ ଧୂପ ସବୁବେଳେ ଏକାଠି ରହିଥାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଭଳି ବିଘ୍ନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଲାଗି ରହିଥାଏ।
ପୀଡଯଂତି ନରଂ ପଶ୍ଚାତ୍ପୀଡିତଂ ପୂର୍ଵକର୍ମଣା । ଯେନ ଯତ୍ରୋପଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଦୁଃଖଂ ଵା ସୁଖମେଵ ଚ
ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳରେ ପରେ ଲୋକେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଯେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଥାଏ, ସେହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ସ ତତ୍ର ବଦ୍ଧ୍ଵା ରଜ୍ଜ୍ଵେଵ ବଲାଦ୍ଦୈଵେନ ନୀଯତେ । ଦୈଵଂ ପ୍ରାହୁଶ୍ଚ ଭୂତାନାଂ ସୁଖଦୁଃଖୋପପାଦନମ୍
ଏହିପରି ଶକ୍ତିରେ ଏକ ରସି ପରି ବାନ୍ଧି ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ଲୋକୁ ନେଇଯାଯିଥାଏ। ଦୈବ ମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଅନ୍ଯଥା କର୍ମତଚ୍ଚିଂତ୍ଯଂ ଜାଗ୍ରତଃ ସ୍ଵପତୋପି ଵା । ଅନ୍ଯଥା ହ୍ଯୁଦ୍ଯତେ ଦୈଵଂ ବଧ୍ଯତେ ଚ ଜିଘାଂସତି
ନହେଲେ, କର୍ମ ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ଶୁଅଥିବାବେଳେ ଅନିଶ୍ଚିତ ହେଇଯିବ। ଏହିପରି, ଦୈବ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ, ବାନ୍ଧା, କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ।
ଶସ୍ତ୍ରାଗ୍ନିଵିଷଦୁର୍ଗେଭ୍ଯୋ ରକ୍ଷିତଵ୍ଯଂ ସୁରକ୍ଷତି । ଯଥା ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ବୀଜାନି ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମତୃଣାନ୍ଯପି
ଶସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବିଷ କିମ୍ବା କିଲ୍ଲାରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିହେବ, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀରେ ବିଆ, ଗଛ, ଝାଡ଼, ଘାସ ଯେପରି ଅଟୁଟ ଭାବେ ବଢ଼ିଯାଏ,
ତଥୈଵାତ୍ମନି କର୍ମାଣି ତିଷ୍ଠଂତି ପ୍ରଭଵଂତି ଚ । ତୈଲକ୍ଷଯାଦ୍ଯଥା ଦୀପୋ ନିର୍ଵାଣମଧିଗଚ୍ଛତି
ସେପରି, କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମନେ ରହିଥାଏ ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ଦୀପ ଯେପରି ନିଶ୍ୱାସ ହୋଇଯାଏ,
କର୍ମକ୍ଷଯାତ୍ତଥା ଜଂତୋଃ ଶରୀରଂ ନାଶମୃଚ୍ଛତି । କର୍ମକ୍ଷଯାତ୍ତଥା ମୃତ୍ଯୁସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଦ୍ଭିରୁଦାହୃତମ୍
ସେପରି, କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ ପ୍ରାଣୀର ଶରୀର ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି।
ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ରୋଗାଃ ସ୍ମୃତାସ୍ତେଷାଂ ଚ ହେତଵଃ । ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ତ୍ଵପ୍ରଧାନସ୍ତୁ କର୍ମ ଏଵ ହି ପ୍ରାଣିନାମ୍
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ଓ ସେମାନଙ୍କର କାରଣ ଜଣାଯାଇଛି। ତେଣୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମକୁ ମୁଖ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଯତ୍ପୁରା କ୍ରିଯତେ କର୍ମ ତଦିହୈଵ ପ୍ରଭୁଜ୍ଯତେ । ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟମେଵାପି ପୃଚ୍ଛିତଂ ତାତ ସାଂପ୍ରତମ୍
ପୂର୍ବରୁ ଯେ କର୍ମ କରାଯାଇଥିଲା, ଏଠି ଏହାର ଫଳ ଭୋଗ କରାଯାଏ। ତୁମେ ଯାହା ଦେଖିଛ, ପଚାରିଛ, ଏହି ସମୟର କଥା—
ତସ୍ଯାର୍ଥଂ ତୁ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଭୁଂଜାତେ ତୌ ହି ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଆନଂଦେ କାନନେ ଦୃଷ୍ଟଂ ତଯୋଃ କର୍ମସୁଦାରୁଣମ୍
ତାହାର ଅର୍ଥ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ସେମାନେ ଏବେ ତାହା ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ଆନନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର କର୍ମ ଦେଖିଥିଲି।
ତଯୋଶ୍ଚେଷ୍ଟାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଵତ୍ସ ପ୍ରଭାଷତଃ । କର୍ମଭୂମିରିଯଂ ତାତ ଅନ୍ଯା ଭୋଗାର୍ଥଭୂମଯଃ
ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ, ପୁଆ, ମୁଁ କହୁଛି। ଏହି ଭୂମି କର୍ମର, ପ୍ରିୟ; ଅନ୍ୟ ଭୂମି ଭୋଗ ପାଇଁ।