ପ୍ରଯାଗଃ ପୁଷ୍କରଶ୍ଚୈଵ ଅର୍ଘଦୀର୍ଘୋ ମନୋରଥା । ଵାରାଣସୀ ମହାପୁଣ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ଵ୍ଯପୋହିନୀ
ପ୍ରୟାଗ, ପୁଷ୍କର, ଅର୍ଘଦୀର୍ଘ, ମନୋରଥା, ଓ ମହାପୁଣ୍ୟ ବାରାଣସୀ—ଯାହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କରେ—
ଦ୍ଵାରାଵତୀ ପ୍ରଭାସଶ୍ଚ ଅଵଂତୀ ନୈମିଷସ୍ତଥା । ଚଂଡକଶ୍ଚ ମହାରତ୍ନୋ ମହେଶ୍ଵରକଲେଶ୍ଵରୌ
ଦ୍ୱାରାବତୀ, ପ୍ରଭାସ, ଅବନ୍ତୀ, ନୈମିଷ, ଚଣ୍ଡକ—ଏହି ମହାମୂଲ୍ୟବାନ ସ୍ଥାନ—ମହେଶ୍ୱର ଓ କଳେଶ୍ୱର—
କଲିଂଜରୋ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷେତ୍ରଂ ମାଥୁରୋ ମାନଵାହକଃ । ମାଯାକାଂତୀ ତଥାନ୍ଯାନି ଦିଵ୍ଯାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
କଳିଞ୍ଜର, ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷେତ୍ର, ମଥୁରା, ମାନବାହକ, ମାୟାକାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ—
ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଟିଃ ସୁତୀର୍ଥାନି ନଦୀନାଂ ଶତକୋଟଯଃ । ଗୋଦାଵରୀମୁଖାଃ ସର୍ଵା ସମାଯାତାସ୍ତଦାଜ୍ଞଯା
ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଶତ କୋଟି ନଦୀ, ସମସ୍ତେ ଗୋଦାବରୀ ମୁଖରେ, ସେ ଆଜ୍ଞାରେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଦ୍ଵୀପାନାଂ ତୁ ସମସ୍ତାନି ସୁତୀର୍ଥାନି ମହାଂତି ଚ । ମୂର୍ତିଲିଂଗଧରାଣ୍ଯେଵ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍
ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସେଠାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଦେହ ଓ ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରି, ସହସ୍ରନୟନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ସମାଜଗ୍ମୁଃ ସମସ୍ତାନି ତଦାଦେଶକରାଣି ଚ । ପ୍ରଣେମୁର୍ଦେଵଦେଵେଶଂ ନତଶୀର୍ଷାଣି ସର୍ଵଶଃ
ଏହି ସମସ୍ତେ, ସେ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରିଛନ୍ତି।
ସୂତ ଉଵାଚ- ତୈଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତୁ ମହାତୀର୍ଥୈର୍ଦେଵରାଜଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ । କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଯା ସମାହୂତା ଦେଵଦେଵ ଵଦସ୍ଵ ନଃ
ସୂତ କହିଲେ— ସେହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନେ ଯଶସ୍ବୀ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ହେ ଦେବଦେବ, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ, କି କାରଣରେ ଆପଣ ଆମକୁ ଡାକିଛନ୍ତି?'
ବ୍ରୂହି ନଃ କାରଣଂ ସର୍ଵଂ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ସୁରାଧିପ । ଏଵମାକର୍ଣ୍ଯ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଦେଵରାଜୋଭ୍ଯଭାଷତ
'ହେ ସୁରାଧିପ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ସମସ୍ତ କାରଣ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।' ସେମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା କହିଲେ—
କଃ ସମର୍ଥୋ ମହାତୀର୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଂ ଵ୍ଯପୋହିତୁମ୍ । ଗୋଵଧାଖ୍ଯଂ ମହାପାପଂ ସ୍ତ୍ରୀଵଧାଖ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍
'କିଏ ଏହି ମହାତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା, ଗୋବଧ ନାମକ ମହାପାପ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀହତ୍ୟା ନାମକ ଅତି ଭୟଙ୍କର ପାପକୁ ଦୂର କରିପାରିବେ?
ସ୍ଵାମିଦ୍ରୋହାଚ୍ଚ ସଂଭୂତଂ ସୁରାପାନାଚ୍ଚ ଦାରୁଣମ୍ । ହେମସ୍ତେଯାତ୍ତଥା ଜାତଂ ଗୁରୁନିଂଦା ସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେବା, ମଦ୍ୟପାନ କରିବା, ସୁନା ଚୋରି କରିବା ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ପାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକୁ କିଏ ନଶ୍ଟ କରିପାରିବେ?
ଭ୍ରୂଣହତ୍ଯାଂ ମହାଘୋରାଂ ନାଶଯେତ୍କଃ ସମର୍ଥଵାନ୍ । ରାଜଦ୍ରୋହାନ୍ମହାପାପଂ ବହୁପୀଡାପ୍ରଦାଯକମ୍
ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ହତ୍ୟା ଭଳି ଭୟଙ୍କର ପାପ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେଇଥିବା ମହାପାପ, ଯାହା ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସେଗୁଡିକୁ କିଏ ନଶ୍ଟ କରିପାରିବେ?
ମିତ୍ରଦ୍ରୋହାତ୍ତଥା ଚାନ୍ଯଦନ୍ଯଦ୍ଵିଶ୍ଵାସଘାତକମ୍ । ଦେଵଭେଦଂ ତଥା ଚାନ୍ଯଂ ଲିଂଗଭେଦମତଃ ପରମ୍
ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେବା, ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କରିବା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱେଷ ଲାଗେଇବା, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗକୁ ଅପମାନ କରିବା ଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପକୁ କିଏ ଦୂର କରିପାରିବେ?
ଵୃତ୍ତିଚ୍ଛେଦଂ ଚ ଵିପ୍ରାଣାଂ ଗୋପ୍ରଚାରପ୍ରଣାଶନମ୍ । ଆଗାରଦହନଂ ଚାନ୍ଯଦ୍ଗୃହଦୀପନକଂ ତଥା
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜୀବିକା କାଟିଦେବା, ଗୋଚର ଭୂମି ନଷ୍ଟ କରିଦେବା, ଘରକୁ ଆଗୁନ ଲଗାଇଦେବା ଏବଂ ଘରର ଦୀପକୁ ଜଳାଇଦେବା ଭଳି ପାପ—
ଷୋଡଶୈତେ ମହାପାପା ଅଗମ୍ଯାଗମନଂ ତଥା । ସ୍ଵାମିତ୍ଯାଗାତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ରଣସ୍ଥାନାତ୍ପଲାଯନାତ୍
ଏହି ଷୋଳ ଟି ମହାପାପ, ଅପରିଚିତାଙ୍କ ସହ ମିଳନ, ସ୍ୱାମୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ପଳାଇଯିବା—
ଏତାନି ନାଶଯେତ୍କୋ ଵୈ ସମର୍ଥସ୍ତୀର୍ଥଉତ୍ତମଃ । ସମର୍ଥୋ ଭଵତାଂ ମଧ୍ଯେ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଵିନା ଧ୍ରୁଵମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ପାପକୁ କିଏ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥମାନେ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିନା ନଶ୍ଟ କରିପାରିବେ? ତୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଏହି କାମରେ ସମର୍ଥ?
ପଶ୍ଯତାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ନାରଦସ୍ଯ ଚ ପଶ୍ଯତଃ । ବ୍ରୁଵଂତୁ ସର୍ଵେ ସଂଚିଂତ୍ଯ ଵିଚାର୍ଯୈଵଂ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍
ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ନାରଦ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
ଏଵମୁକ୍ତେ ଶୁଭେ ଵାକ୍ଯେ ଦେଵରାଜ୍ଞାମହାତ୍ମନା । ସଂମଂତ୍ର୍ଯ ତୀର୍ଥରାଜେନ ପ୍ରୋଚୁଃ ଶକ୍ରଂ ସଭାଗତମ୍
ଏଭଳି ଶୁଭ କଥା ମହାତ୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା କହିଲେ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ସେମାନେ ସଭାରେ ବସିଥିବା ଶକ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତୀର୍ଥାନ୍ଯୂଚୁଃ - ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମୋ ଦେଵରାଜ ନମୋସ୍ତୁ ତେ । ସଂତି ଵୈ ସର୍ଵତୀର୍ଥାନି ସର୍ଵପାପହରାଣି ଚ
ତୀର୍ଥମାନେ କହିଲେ— 'ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଶୁଣନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଅଛି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ।'
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକାନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତାନ୍ସୁରେଶ୍ଵର । ମହାଘୋରାନ୍ସୁଦୀପ୍ତାଂଶ୍ଚ ନାଶିତୁଂ ନୈଵ ଶକ୍ନୁମଃ
'ହେ ସୁରେଶ୍ୱର, ଆପଣ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ତୀବ୍ର ପାପ, ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ଆଦି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡିକୁ ଆମେ ନଶ୍ଟ କରିପାରୁନାହିଁ।'
ପ୍ରଯାଗଃ ପୁଷ୍କରଶ୍ଚୈଵ ଅର୍ଘତୀର୍ଥମନୁତ୍ତମମ୍ । ଵାରାଣସୀ ମହାଭାଗ ସମର୍ଥା ପାପନାଶିନୀ
'ପ୍ରୟାଗ, ପୁଷ୍କର, ଅର୍ଘତୀର୍ଥ ଏବଂ ବାରାଣସୀ— ଏହି ଚାରିଟି ତୀର୍ଥ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ପାପ ନଶ୍ଟ କରିବାରେ ସମର୍ଥ।'
ମହାପାତକନାଶାର୍ଥେ ଚତ୍ଵାରୋମିତଵିକ୍ରମାଃ । ଉପପାତକନାଶାର୍ଥଂ ଚତ୍ଵାରୋମିତଵିକ୍ରମାଃ
'ମହାପାପ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଚାରିଟି ବଳଶାଳୀ ତୀର୍ଥ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି; ଛୋଟ ପାପ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଚାରିଟି ଅଳ୍ପଶକ୍ତି ତୀର୍ଥ ରହିଛି।'
ସୃଷ୍ଟା ଧାତ୍ରା ଚ ଦେଵେଂଦ୍ର ପୁଷ୍କରାଦ୍ଯା ମହାବଲାଃ । ଏଵମାକର୍ଣ୍ଯ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତୀର୍ଥାନାଂ ସୁରରାଟ୍ ତତଃ
'ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ପୁଷ୍କର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଳଶାଳୀ ତୀର୍ଥମାନେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି କାମ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଛନ୍ତି।' ଏହି କଥା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା—
ହର୍ଷେଣ ମହତାଵିଷ୍ଟସ୍ତେଷାଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଚକାର ସଃ
ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ତୁତି ରଚନା କଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ଭୂମିଖଂଡେ ଵେନୋପାଖ୍ଯାନେ ଗୁରୁତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯେ । ଚ୍ଯଵନଚରିତ୍ରେ ନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡରେ ବେନୁପାଖ୍ୟାନ ଭିତରେ ଗୁରୁତୀର୍ଥର ମହିମା ଓ ଚ୍ୟବନଙ୍କର କଥାର ନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
କୁଂଜଲ ଉଵାଚ- ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଭିଭୂତସ୍ତୁ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ଯଦା ପୁରା । ଗୌତମସ୍ଯ ପ୍ରିଯାସଂଗାଦଗମ୍ଯାଗମନଂ ମହତ୍
କୁଞ୍ଜଳ କହିଲେ— ପୂର୍ବେ ଏକଥର, ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ଗୌତମଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସହିତ ଅନୁଚିତ ସମ୍ପର୍କ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଅପରାଧ କରିଥିଲେ।
ସଂଜାତଂ ପାତକଂ ତସ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ତୋ ଦେଵୈଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ । ସହସ୍ରାକ୍ଷସ୍ତପସ୍ତେପେ ନିରାଲଂବୋ ନିରାଶ୍ରଯଃ
ସେହି ପାପ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଲା, ଦେବତାମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ହରାଇ, ଏକାକି ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତପୋଂତେ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵା ଋଷଯୋ ଯକ୍ଷକିନ୍ନରାଃ । ଦେଵରାଜସ୍ଯ ପୂଜାର୍ଥମଭିଷେକଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଋଷି, ଯକ୍ଷ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ପାଇଁ ଅଭିଷେକ କରିଲେ।
ଦେଶଂ ମାଲଵକଂ ନୀତ୍ଵା ଦେଵରାଜଂ ସୁତୋତ୍ତମ । ଚକ୍ରେ ସ୍ନାନଂ ମହାଭାଗ କୁଂଭୈରୁଦକପୂରିତୈଃ
ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁତ୍ର, ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ ମାଳବ ଦେଶକୁ ନେଇଗଲେ ଓ ଜଳଭରା କୁମ୍ଭରେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ।
ସ୍ନାପିତୁଂ ପ୍ରଥମଂ ନୀତୋ ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ସ୍ଵଯଂ ତତଃ । ପ୍ରଯାଗେ ତୁ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଅର୍ଘତୀର୍ଥେ ତତଃ ପୁନଃ
ପ୍ରଥମେ, ତାଙ୍କୁ ବାରାଣସୀକୁ ନେଇ ସ୍ନାନ କରାଗଲା, ତାପରେ ପୁଣି ପ୍ରୟାଗର ଅର୍ଘତୀର୍ଥକୁ ନେଇ ଯାଇଲେ, ହେ ସହସ୍ରାକ୍ଷ।
ପୁଷ୍କରେଣ ମହାତ୍ମାସୌ ସ୍ନାପିତଃ ସ୍ଵଯମେଵ ହି । ବ୍ରହ୍ମାଦିଭିଃ ସୁରୈଃ ସର୍ଵୈର୍ମୁନିଵୃଂଦୈର୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ପୁଷ୍କରରେ, ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମୁନିମାନେ ମିଶି ସ୍ନାନ କରାଇଲେ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ।