ସକଂଠଲଗ୍ନପାଶଂ ଚ ନ ପଶ୍ଯେଦ୍ଦୈଵମୋହିତଃ । କାଲଃ ସମଵିଷମକୃତ୍କାଲଃ ସନ୍ମାନହାନିଦଃ
କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟର ମୋହରେ, ଗଳାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଫାନ୍ଦକୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ। ସମୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ କିମ୍ବା ଅସମାନ ଭାବେ ଚାଲେ, ମାନସମ୍ମାନ ହାରାଇଦିଏ।
ପରିଭାଵକରଃ କାଲୋ ଯତ୍ରକୁତ୍ରାପି ତିଷ୍ଠତଃ । ନରଂ କରୋତି ଦାତାରଂ ଯାଚିତାରଂ ଚ ଵୈ ପୁନଃ
ସମୟ ଯେଉଁଠି ଥାଉନା କିଛି, ଅପମାନ ଆଣିଦିଏ। ସେ ମଣିଷକୁ ଦାନକାରୀ କିମ୍ବା ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ମଣିଷ କରିଦିଏ।
ଭୂତାନି ସ୍ଥାଵରାଦୀନି ଦିଵି ଵା ଯଦି ଵା ଭୁଵି । ସର୍ଵଂ କଲଯତେ କାଲଃ କାଲୋ ହ୍ଯେକ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଯେଉଁଠି ଅଚଳ କିମ୍ବା ଚଳନଶୀଳ, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀରେ—ସମୟ ସମସ୍ତକୁ ଗଣନା କରେ। ସମୟ ଏହି ସଂସାରରେ ଏକମାତ୍ର।
ଅନାଦିନିଧନୋ ଧାତା ଜଗତଃ କାରଣଂ ପରମ୍ । ଲୋକାନ୍କାଲଃ ସ ପଚତି ଵୃକ୍ଷେ ଫଲମିଵାହିତମ୍
ସମୟ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ। ସମୟ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଗଛରେ ଫଳ ପକାଯିବା ପରି ପକାଇଦିଏ।
ନ ମଂତ୍ରା ନ ତପୋ ଦାନଂ ନ ମିତ୍ରାଣି ନ ବାଂଧଵାଃ । ଶକ୍ନୁଵଂତି ପରିତ୍ରାତୁଂ ନରଂ କାଲେନ ପୀଡିତମ୍
ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା, ଦାନ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ—ଏମାନେ କେହି ମଧ୍ୟ କାଳର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତ୍ରଯଃ କାଲକୃତାଃ ପାଶାଃ ଶକ୍ଯଂତେ ନାତିଵର୍ତିତୁମ୍ । ଵିଵାହୋ ଜନ୍ମମରଣଂ ଯଦା ଯତ୍ର ତୁ ଯେନ ଚ
ତିନୋଟି ବନ୍ଧନ କାଳ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ, ଯାହାକୁ କେହି ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରେନି: ବିବାହ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ—ଏହା କେବେ, କେଉଁଠି, କିଏ ପାଇଁ ହେବ, ଏହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ଯଥା ଜଲଧରା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଭ୍ରାମ୍ଯଂତେ ମାତରିଶ୍ଵନା । ତଥେଦଂ କର୍ମଯୁକ୍ତେନ କାଲେନ ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ଜଗତ୍
ଯେପରି ଆକାଶରେ ମେଘକୁ ପବନ ଘୁଞ୍ଚାଏ, ସେପରି କାଳ ଓ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ଏହି ସଂସାର ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ।
ସୁକର୍ମୋଵାଚ-। କାଲୋଽଯଂ କର୍ମଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ଯୋ ନରୈଃ ସମୁପାସିତଃ । କାଲସ୍ତୁ ପ୍ରେରଯେତ୍କର୍ମ ନ ତଂ କାଲଃ କରୋତି ସଃ
ସୁକର୍ମ କହିଲେ—ଏହି କାଳ କର୍ମ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ ଲୋକେ ସେବନ କରନ୍ତି; କାଳ କର୍ମକୁ ଚଳାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ କର୍ମ କରେନାହିଁ।
ଉପଦ୍ରଵା ଘାତଦୋଷାଃ ସର୍ପାଶ୍ଚ ଵ୍ଯାଧଯସ୍ତତଃ । ସର୍ଵେ କର୍ମନିଯୁକ୍ତାସ୍ତେ ପ୍ରଚରଂତି ଚ ମାନୁଷେ
ବିପଦ, ମୃତ୍ୟୁକାରୀ ଦୋଷ, ସାପ ଓ ରୋଗ—ଏସବୁ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ଥାଏ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିବା।
ସୁଖସ୍ଯ ହେତଵୋ ଯେ ଚ ଉପାଯାଃ ପୁଣ୍ଯମିଶ୍ରିତାଃ । ତେ ସର୍ଵେ କର୍ମସଂଯୁକ୍ତା ନ ପଶ୍ଯେଯୁଃ ଶୁଭାଶୁଭମ୍
ସୁଖର କାରଣ ଓ ଉପାୟ, ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ସହିତ ମିଶିଥାଏ, ସେମାନେ ସବୁ କର୍ମ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଛି; ସେମାନେ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
କର୍ମଦା ଯଦି ଵା ଲୋକେ କର୍ମସଂବଧି ବାଂଧଵାଃ । କର୍ମାଣି ଚୋଦଯଂତୀହ ପୁରୁଷଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ
ଏହି ସଂସାରରେ କର୍ମଦାତା କିମ୍ବା କର୍ମ ସହିତ ଆତ୍ମୀୟ ଥାଉନ୍ତୁ, କର୍ମ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦିଗଦର୍ଶନ କରାଏ।
ସୁଵର୍ଣଂ ରଜତଂ ଵାପି ଯଥା ରୂପଂ ଵିନିଶ୍ଚିତମ୍ । ତଥା ନିବଧ୍ଯତେ ଜଂତୁଃ ସ୍ଵକର୍ମଣି ଵଶାନୁଗଃ
ଯେପରି ସୁନା କିମ୍ବା ଚାଁଦି ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଗଢ଼ାଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରାଣୀ ନିଜ କର୍ମରେ ବନ୍ଧି ରହେ ଏବଂ ତାହାର ଶକ୍ତିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ପଂଚୈତାନୀହ ସୃଜ୍ଯଂତେ ଗର୍ଭସ୍ଥସ୍ଯୈଵ ଦେହିନଃ । ଆଯୁଃ କର୍ମ ଚ ଵିତ୍ତଂ ଚ ଵିଦ୍ଯାନିଧନମେଵ ଚ
ଏଠାରେ ପଞ୍ଚଟି ଜିନିଷ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଦେହୀ ପାଇଁ ନିର୍ମିତ ହୁଏ: ଆୟୁଷ୍ୟ, କର୍ମ, ଧନ, ଜ୍ଞାନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ।
ଯଥା ମୃତ୍ପିଂଡତଃ କର୍ତା କୁରୁତେ ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି । ତଥା ପୂର୍ଵକୃତଂ କର୍ମ କର୍ତାରମନୁଗଚ୍ଛତି
ଯେପରି ମଟିର ଗଠାକୁ କୁମ୍ଭକାର ଯେପରି ଚାହେଁ ଗଢ଼େ, ସେପରି ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଦେଵତ୍ଵମଥ ମାନୁଷ୍ଯଂ ପଶୁତ୍ଵଂ ପକ୍ଷିତା ତଥା । ତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରତ୍ଵଂ ଚ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଚ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ
ଦେବତ୍ତ୍ୱ, ମାନବତ୍ତ୍ୱ, ପଶୁତ୍ୱ, ପକ୍ଷୀତ୍ୱ, ତଳସ୍ଥ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଚଳ ଜୀବ—ଏସବୁ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ସ ଏଵ ତତ୍ତଥା ଭୁଂକ୍ତେ ନିତ୍ଯଂ ଵିହିତମାତ୍ମନା । ଆତ୍ମନା ଵିହିତଂ ଦୁଃଖଂ ଚାତ୍ମନା ଵିହିତଂ ସୁଖମ୍
ଯେଉଁଥିରେ ନିଜ ପାଇଁ ଯେଉଁଠି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେଉଁଠି ସେ ଅନୁଭବ କରେ; ନିଜେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।
ଗର୍ଭଶଯ୍ଯାମୁପାଦାଯ ଭୁଂଜତେ ପୂର୍ଵଦୈହିକମ୍ । ସଂତ୍ଯଜଂତି ସ୍ଵକଂ କର୍ମ ନ କ୍ଵଚିତ୍ପୁରୁଷା ଭୁଵି
ଗର୍ଭର ଶଯ୍ୟା ଧରି, ମଣିଷ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେହି ନିଜ କର୍ମକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିପାରେନି।
ବଲେନ ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଵାପି ସମର୍ଥାଃ କର୍ତୁମନ୍ଯଥା । ସୁକୃତାନ୍ଯୁପଭୁଂଜଂତି ଦୁଃଖାନି ଚ ସୁଖାନି ଚ
ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟଥା କରିପାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ନିଜର ଭଲ କର୍ମ, ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ହେତୁଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନରୋ ନିତ୍ଯଂ କର୍ମବଂଧୈସ୍ତୁ ବଧ୍ଯତେ । ଯଥା ଧେନୁସହସ୍ରେଷୁ ଵତ୍ସୋ ଵିଂଦତି ମାତରମ୍
କାରଣ ମିଳିଲେ ମଣିଷ ସଦା କର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧି ରହେ; ଯେପରି ହଜାର ଗାଈ ମଧ୍ୟରେ ବଛିଆ ନିଜ ମାଆକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ।
ତଥା ଶୁଭାଶୁଭଂ କର୍ମ କର୍ତାରମନୁଗଚ୍ଛତି । ଉପଭୋଗାଦୃତେ ଯସ୍ଯ ନାଶ ଏଵ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏପରି ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଭୋଗ ବ୍ୟତୀତ ଏହାର ନାଶ ହୁଏନାହିଁ।
ପ୍ରାକ୍ତନଂ ବଂଧନଂ କର୍ମ କୋନ୍ଯଥା କର୍ତୁମର୍ହତି । ସୁଶୀଘ୍ରମପି ଧାଵଂତଂ ଵିଧାନମନୁଧାଵତି
ପୂର୍ବ କର୍ମର ବନ୍ଧନକୁ କିଏ ଅନ୍ୟରୂପ କରିପାରିବ? ବହୁତ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଦୌଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟ ସେଉଁଠି ପଛୁଆଏ।
ଶେତେ ସହ ଶଯାନେନ ପୁରା କର୍ମ ଯଥାକୃତମ୍ । ଉପତିଷ୍ଠତି ତିଷ୍ଠଂତଂ ଗଚ୍ଛଂତମନୁଗଚ୍ଛତି
ଯେପରି ପୂର୍ବ କର୍ମ କରାଯାଇଥାଏ, ମଣିଷ ସେହି ସହଯାତୀ ସହିତ ଶୋଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଦଢ଼ିଆଏ, ସେଠି ଆସେ, ଯେଉଁଠି ଯାଏ, ସେଠି ପଛୁଆଏ।
କରୋତି କୁର୍ଵତଃ କର୍ମଚ୍ଛାଯେଵାନୁ ଵିଧୀଯତେ । ଯଥା ଛାଯାତପୌ ନିତ୍ଯଂ ସୁସଂବଦ୍ଧୌ ପରସ୍ପରମ୍
କାହିଁକି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟର ଛାୟା ଭଳି ସେଥିରେ ଲଗି ରହେ; ଯେପରି ଛାୟା ଓ ଧୂପ ସଦା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଥାଏ।
ତଦ୍ଵତ୍କର୍ମ ଚ କର୍ତା ଚ ସୁସଂବଦ୍ଧୌ ପରସ୍ପରମ୍ । ଗ୍ରହା ରୋଗା ଵିଷାଃ ସର୍ପାଃ ଶାକିନ୍ଯୋ ରାକ୍ଷସାସ୍ତଥା
ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହନ୍ତି; ଗ୍ରହ, ରୋଗ, ବିଷ, ସାପ, ଡାକିନୀ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ପୀଡଯଂତି ନରଂ ପଶ୍ଚାତ୍ପୀଡିତଂ ପୂର୍ଵକର୍ମଣା । ଯେନ ଯତ୍ରୋପଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ସୁଖଂ ଵା ଦୁଃଖମେଵ ଵା
ସେମାନେ ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳରେ ପରେ ଲୋକଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ଥାଏ।
ସ ତତ୍ର ବଦ୍ଧ୍ଵା ରଜ୍ଜ୍ଵା ଵୈ ବଲାଦ୍ଦୈଵେନ ନୀଯତେ । ଦୈଵଃ ପ୍ରଭୁର୍ହି ଭୂତାନାଂ ସୁଖଦୁଃଖୋପପାଦନେ
ସେଠାରେ ତାକୁ ରସ୍ସୀରେ ବାନ୍ଧି, ଭାଗ୍ୟର ଜୋରରେ ନେଇଯାଯିବା; କାରଣ ଭାଗ୍ୟ ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେବାର ମାଲିକ।
ଅନ୍ଯଥା ଚିଂତ୍ଯତେ କର୍ମ ଜାଗ୍ରତା ସ୍ଵପତାପି ଵା । ଅନ୍ଯଥା ସ ତଥା ପ୍ରାଜ୍ଞ ଦୈଵ ଏଵଂ ଜିଘାଂସତି
ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନରେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭିନ୍ନଭାବେ ଭାବାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ଶସ୍ତ୍ରାଗ୍ନି ଵିଷ ଦୁର୍ଗେଭ୍ଯୋ ରକ୍ଷିତଵ୍ଯଂ ଚ ରକ୍ଷତି । ଅରକ୍ଷିତଂ ଭଵେତ୍ସତ୍ଯଂ ତଦେଵଂ ଦୈଵରକ୍ଷିତମ୍
ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବିଷ କିମ୍ବା ଦୁର୍ଗରୁ ଯାହାକୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେଠି ସେ ନିଶ୍ଚିତ ରକ୍ଷିତ; ଯାହା ରକ୍ଷା ନାହିଁ, ସେଠି ଭାଗ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ।
ଦୈଵେନ ନାଶିତଂ ଯତ୍ତୁ ତସ୍ଯ ରକ୍ଷା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଯଥା ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ବୀଜାନି ଉପ୍ତାନି ଚ ଧନାନି ଚ
ଯାହାକୁ ଭାଗ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଛି, ସେଠି କୌଣସି ରକ୍ଷା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ପୃଥିବୀରେ ବିଆଁ ବା ଧନ ଚାଷ କଲେ ମଧ୍ୟ।
ତଥୈଵାତ୍ମନି କର୍ମାଣି ତିଷ୍ଠଂତି ପ୍ରଭଵଂତି ଚ । ତୈଲକ୍ଷଯାଦ୍ଯଥା ଦୀପୋ ନିର୍ଵାଣମଧିଗଚ୍ଛତି
ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଆତ୍ମାରେ ରହିଥାନ୍ତି ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପରି ତେଲ ସେଶ ହେଲେ ଦୀପ ନିମିଳିଯାଏ।