ନାମ୍ନା କପୀଶ୍ଵରାଦିତ୍ଯଂ ଚକ୍ରୁସ୍ତୀର୍ଥମନୁତ୍ତମମ୍ । ଯତ୍ର ତୀର୍ଥେ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଵା ପିତୃତର୍ପଣମ୍
କପୀଶ୍ୱରାଦିତ୍ୟ ନାମରେ ସେମାନେ ଏଠି ଅତି ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ସେଠି, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇଥାନ୍ତି,
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କପୀଶ୍ଵରାଦିତ୍ଯଂ ମୁଚ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯଯା । ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଚୈତ୍ରାଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ଵିଶେଷତଃ
କପୀଶ୍ୱରାଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି, ବିଶେଷ କରି ଚୈତ୍ର ଅଷ୍ଟମୀରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ହନୁମତ୍ପ୍ରମୁଖୈସ୍ତତ୍ର ସ୍ନାତଂ ଯତ୍ର ଦିନତ୍ରଯମ୍ । କପିତୀର୍ଥପ୍ରଭାଵୋଽଯଂ ଭଵତ୍ଯୈ ସମୁଦୀରିତଃ
ଏଠି, ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ଆଦି ହୋଇ, ସେମାନେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ। ଏହା କପୀତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି, ତୁମକୁ ଏହିପରି କୁହାଯାଉଛି।
ଅସ୍ମିଂସ୍ତୀର୍ଥେ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ପୂଜଯିତ୍ଵା କପୀଶ୍ଵରମ୍ । ରୂପଵାନ୍ବହୁଭୋଗଶ୍ଚ ଜାଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏହି ତୀର୍ଥରେ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରି କପୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ଓ ବହୁ ସୁଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ବଲଂ ଵାଂଛତି ଯୋ ଲୋକୋ ଧର୍ମଂ ଵା ପୁତ୍ରମେଵ ଚ । ସର୍ଵଂ ସ ତୁ ଲଭେନ୍ନିତ୍ଯଂ କପିତୀର୍ଥପ୍ରଭାଵତଃ
ଯିଏ ଶକ୍ତି, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ପୁଅ ଚାହେ, ସେ ସବୁ କପୀତୀର୍ଥର ଶକ୍ତିରେ ସଦା ପାଏ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାମହେଶ୍ଵର। ସଂଵାଦେ କପିତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ନାମ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦଧିକଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି, ଶ୍ରୀପଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ସଂହିତାରେ, ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସଂବାଦରେ, 'କପୀତୀର୍ଥର ମହିମା' ନାମକ ଏହି ଏକଶେ ଚାଳିଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ। ବ୍ରହ୍ମଵଲ୍ଲୀ ମହତ୍ତୀର୍ଥଂ ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ୍ସୁରେଶ୍ଵରି । ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ସାକ୍ଷାଚ୍ଛୃଣୁ ସୁରୋତ୍ତମ
ମହାଦେବ କହିଲେ, ହେ ଦେବୀ, ଏହା ପରେ ଜଣେ ମହାତୀର୍ଥ ବ୍ରହ୍ମବଲ୍ଲୀକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ସ୍ୱରୂପ କଣ, ତାହା ଆମେ ସ୍ୱୟଂ ଶୁଣ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା।
ଯତ୍ର ସାଭ୍ରମତୀ ତୋଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵଲ୍ଲ୍ଯଂଭସା ସହ । ଯୁଜ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥଂ ତତ୍ପ୍ରଯାଗେନ ସମଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମବତୀ ନଦୀର ଜଳ ବ୍ରହ୍ମବଲ୍ଲୀର ଜଳ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ସେଠିକୁ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ପ୍ରୟାଗ ସମାନ ମନାଯାଏ।
ତତ୍ର ପିଂଡପ୍ରଦାନେନ ତୃପ୍ତିର୍ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକୀ । ପିତୄଣାଂ ଜାଯତେ ନୂନଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଚନଂ ଯଥା
ସେଠି ପିଣ୍ଡ ଦାନ କଲେ, ପିତୃମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା କହିଛନ୍ତି।
ଗଯାଶ୍ରାଦ୍ଧସମଂପୁଣ୍ଯଂବ୍ରହ୍ମଵଲ୍ଲ୍ଯାଂଵିଶେଷତଃ । ଯତ୍ରଜ୍ଞାତ୍ଵାପ୍ରକୁର୍ଵଂତିପିତରସ୍ତୃପ୍ତିମାପ୍ନୁଯୁଃ
ବିଶେଷ କରି ବ୍ରହ୍ମବଲ୍ଲୀରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ତାହା ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ ଯେପରି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେଉଁଠି ଜାଣିଶୁଣି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଗୋଦାନଂଭୂମିଦାନଂଚଅନ୍ନଦାନଂତଥୈଵଚ । ଏତଦ୍ଦାନସମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵଲ୍ଲ୍ଯାଂ ଵିଶେଷତଃ
ଏଠାରେ ଗାଈ, ଜମି, ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦାନ କଲେ, ବ୍ରହ୍ମବଲ୍ଲୀରେ ଏହି ଦାନର ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ଅତ୍ରୈଵ ସନକାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ପରଂବ୍ରହ୍ମପଦଧ୍ଯାନାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଲୋକମଵାପ୍ନୁଯୁଃ
ଏଠି ସନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବିଧିମତ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରି, ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ଧ୍ୟାନ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇଥିଲେ।
ପୁଷ୍କରେ ଚୈଵ ଗଂଗାଯାଂ କ୍ଷେତ୍ରେ ଚାମରକଂଟକେ । ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ତୁ ଦେଵେଶି ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭତେ ନରଃ
ପୁଷ୍କର, ଗଙ୍ଗା ଓ ଅମରକଣ୍ଟକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯିଏ ଯାଇ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ, ହେ ଦେବୀ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ—
ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ବ୍ରହ୍ମଵଲ୍ଲ୍ଯାଂ ଵିଶେଷତଃ । ଚଂଦ୍ର ସୂର୍ଯୋପରାଗେ ଚ ଦାନଂ ଯେ ଦଦତେ ନରାଃ
ସେହି ପୁଣ୍ୟ ବିଶେଷ କରି ବ୍ରହ୍ମବଲ୍ଲୀରେ ମିଳେ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ଯେଉଁମାନେ ଦାନ କରନ୍ତି—
ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ବ୍ରହ୍ମାଵଲ୍ଲ୍ଯାଂ ସୁରେଶ୍ଵରି । ଦିଵ୍ଯରୂପଧରାସ୍ତେ ଚ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଧରାଃ
ସେମାନେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମବଲ୍ଲୀରେ ସେଇ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ହେ ଦେବୀ। ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି।
ତେଽପି ସ୍ଵର୍ଗେ ହି ଗଚ୍ଛଂତି ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ସୁରେଶ୍ଵରି । ଧୃତ୍ଵା ତୁଲସିଜାଂ ମାଲାଂ ନାରାଯଣମନୁସ୍ମରନ୍ । ଵୈକୁଂଠଂ ଦିଵ୍ଯମାନଂଦଂ ଯାତି ଵୈ ପଦମଵ୍ଯଯମ୍
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରି, ତୁଳସୀର ମାଳା ପିନ୍ଧି, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ, ଆନନ୍ଦମୟ, ଅବିନାଶୀ ବୈକୁଣ୍ଠ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଇତି ବ୍ରହ୍ମଵଲ୍ଲୀତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯମ୍ । ଵୃଷତୀର୍ଥଂ ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ୍ଖଂଡତୀର୍ଥେଽତିଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଦିଵଂ ଗାଵୋ ଗୋଲୋକଂ ଚ ପୁରାଶ୍ରିତାଃ
ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମବଲ୍ଲୀ ତୀର୍ଥର ମହିମା। ଏହା ପରେ ଖଣ୍ଡତୀର୍ଥରେ ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୃଷତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ସେଠି ସ୍ନାନ କରିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଗୋଲୋକରେ ଥିବା ଗାଈମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଖଂଡରୂପେଣ ଧର୍ମେଣ ଯା ଗାଵୋ ଲୋକମାତରଃ । ଶାପାଦ୍ଭ୍ରଷ୍ଟାଵିତାସ୍ତେନ ଖଂଡତୀର୍ଥମଥୋଚ୍ଯତେ
ଖଣ୍ଡତୀର୍ଥର ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ଗାଈମାନେ ଲୋକମାତା ଥିଲେ ଏବଂ ଶାପରେ ତାଙ୍କର ଲୋକ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁନି ଉଦ୍ଧାର ହେଲେ। ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ଖଣ୍ଡତୀର୍ଥ ବୋଲାଯାଏ।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ। ଶାପୋ ହି ଲୋକମାତୄଣାଂ ଗଵାଂ କସ୍ଯ ପୁରାଽଭଵତ୍ । କଥଂ ଲୋକାତ୍ପରିଭ୍ରଷ୍ଟାଃ କଥଂ ଧର୍ମେଣ ରକ୍ଷିତାଃ
ପାର୍ବତୀ ପଚାରିଲେ, ପୂର୍ବକାଳରେ ଲୋକମାତା ଗାଈମାନେ କାହାର ଶାପରେ ପଡ଼ିଥିଲେ? କିପରି ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଲୋକରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଲେ, ଏବଂ କିପରି ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ?
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ। ପୁରା ଵୃଷେଣ ଗୋଲୋକେ କ୍ରୀଡତା ସହ ମାତୃଭିଃ । ମୁକ୍ତଂ ତଥା ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରଂ ପତିତଂ ହରମୂର୍ଦ୍ଧନି
ମହାଦେବ କହିଲେ, ପୂର୍ବକାଳରେ ବୃଷ ଗୋଲୋକରେ ମାଆମାନେ ସହିତ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ମଳ ଓ ପିଶାବ ହରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ତତସ୍ତାସାଂ ଦଦୌ ଶାପଂ ତେନ ଦୋଷେଣ ଵୈ ହରଃ । ନଷ୍ଟସଂଜ୍ଞା ସ୍ଵଲୋକାଚ୍ଚ ଗାଵୋ ଯାସ୍ଯଥ ମେଦିନୀମ୍
ତାହା ପରେ, ଏହି ଅପରାଧରେ ହର ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ— 'ତୁମେ ତୁମ ଲୋକର ସ୍ମୃତି ହରାଇ, ପୃଥିବୀକୁ ଯିବ।'
ଗାଵଃ ଶପ୍ତା ଭଗଵତା ସଂପ୍ରସାଦ୍ଯ ପୁନର୍ହରମ୍ । ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମହେ ପୁନର୍ଲୋକଂ ଇତି ଦେଵଂ ଯଯାଚିରେ
ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହୋଇ, ଗାଈମାନେ ପରେ ହରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, 'ଆମେ ପୁନି ଆମ ଲୋକ ପାଉ' ବୋଲି ଦେବତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ଯଦା ସାଭ୍ରମତୀ ତୀର୍ଥେ ବ୍ରହ୍ମଵଲ୍ଲୀ ସମୀପତଃ । ଖଂଡସଂଜ୍ଞହ୍ରଦେ ସ୍ନାତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵୈ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯଥ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯେବେ ବ୍ରହ୍ମବତୀ ତୀର୍ଥରେ, ବ୍ରହ୍ମବଲ୍ଲୀ ନିକଟରେ, ଖଣ୍ଡନାମକ ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରିବ, ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ହ୍ରଦେ ସ୍ନାତ୍ଵା ଗାଵୋ ଗୋପତିନା ସହ । ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗତା ଶୁଦ୍ଧତମା ମହାଦେଵସମୀପତଃ
ତାପରେ, ସେହି ହ୍ରଦରେ ଗୋପତି ସହିତ ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଗାଈମାନେ ମହାଦେବଙ୍କ ନିକଟରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଗୋହ୍ରଦେ ତୁ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଵୈ ପିତୃତର୍ପଣମ୍ । ଗଵାଂ ଲୋକମଵାପ୍ନୋତି ଦାହପ୍ରଲଯଵର୍ଜିତମ୍
ଗୋଖାଳିରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରିଥିବା ମଣିଷ, ଦାହ ଓ ବିନାଶ ରହିତ ଗୋଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ତତ୍ର ସ୍ଥିତ୍ଵା ନିରାହାରୋ ଗୋପିଂଡଂ ଚ ଦଦାତି ଵୈ । ସ ନରଃ ସୁଖମେଧେତ ଯାଵଦିଂଦ୍ରାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ସେଠାରେ ଉପବାସରେ ରୁହି, ଗୋବରର ଗୋଲି ଦାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଚଉଦ ଇନ୍ଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ କରିଥିବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ରହେ।
ଗଵାଂକୋଟିପ୍ରଦାନେନ ଯତ୍ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ଖଂଡତୀର୍ଥେ ନ ସଂଶଯଃ
ଗୋଟିଏ କୋଟି ଗାଈ ଦାନ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଖଣ୍ଡତୀର୍ଥରେ ଏହି ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ଵୃଷମୂତ୍ରଂ ଚ ତୀର୍ଥଂ ଯଃ ପିବତେ ନରଃ । ତତ୍କ୍ଷଣାଦେଵ ଶୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାତ୍ଖଂଡତୀର୍ଥେ ନ ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ଖଣ୍ଡତୀର୍ଥରେ ବୃଷ ମୁତ୍ର ମିଶିତ ପବିତ୍ର ଜଳ ପିଏ, ସେ ତୁରନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଖଂଡତୀର୍ଥାତ୍ପରଂ ତୀର୍ଥଂ ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଯେ ଗଚ୍ଛଂତି ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେ ନରାଃ ପୁଣ୍ଯଭାଗିନଃ
ଖଣ୍ଡତୀର୍ଥଠାରୁ ବଡ଼ ତୀର୍ଥ କେବେ ହୋଇନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟରେ ଭାଗୀ।
ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠେ ଗଵାଂ ପୂଜନମାଚରେତ୍ । ଵୃଷଭଂ ଚ ତତଃ ପୂଜ୍ଯ ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ସମାହିତଃ
ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଥମେ ଗାଈଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ବୃଷକୁ ପୂଜି, ଏକାଗ୍ର ମନେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର।