ଧର୍ମରାଜଂ ସମାଯାଂତଂ ଦଦର୍ଶ ସୁରରାଟ୍ତଦା । ସମୁତ୍ଥାଯ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତୋ ଦତ୍ଵା ଚାର୍ଘମନୁତ୍ତମମ୍
ସେ ସମୟରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ; ସେ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ଉତ୍ତମ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛାଗମନଂ ତସ୍ଯ କଥଯସ୍ଵ ମମାଗ୍ରତଃ । ସମାକର୍ଣ୍ଯ ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଦେଵରାଜସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ?' ମୋ ସାମ୍ନାରେ କହ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି—
ଧର୍ମରାଜୋଽବ୍ରଵୀତ୍ସର୍ଵଂ ଯଯାତେଶ୍ଚରିତଂ ମହତ୍ । ଧର୍ମରାଜ ଉଵାଚ- ଶ୍ରୂଯତାଂ ଦେଵଦେଵେଶ ଯସ୍ମାଦାଗମନଂ ମମ
ଧର୍ମରାଜ ସମସ୍ତ ଯୟାତିଙ୍କ ମହତ୍ କାହାଣୀ କହିଲେ। ଧର୍ମରାଜ କହିଲେ— 'ଦେବଦେବେଶ, ମୋ ଆସିବାର କାରଣ ଶୁଣ।'
କଥଯାମ୍ଯହମତ୍ରାପି ଯେନାହମାଗତସ୍ତଵ । ନହୁଷସ୍ଯାତ୍ମଜେନାପି ଵୈଷ୍ଣଵେନ ମହାତ୍ମନା
'ମୁଁ ଏଠାରେ କାହିଁକି ଆସିଛି, ସେ କଥା କହିବି— ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ, ମହାତ୍ମା ବୈଷ୍ଣବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।'
ଵୈଷ୍ଣଵାଶ୍ଚ କୃତା ମର୍ତ୍ଯା ଯେ ଵସଂତି ମହୀତଲେ । ଵୈକୁଂଠସ୍ଯ ସମଂ ରୂପଂ ମର୍ତ୍ଯଲୋକସ୍ଯ ଵୈ କୃତମ୍
'ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ ବୈଷ୍ଣବ ହୋଇ ବସୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକକୁ ବୈକୁଣ୍ଠ ସମାନ କରିଛନ୍ତି।'
ଅମରା ମାନଵା ଜାତା ଜରାରୋଗଵିଵର୍ଜିତାଃ । ପାପମେଵ ନ କୁର୍ଵଂତି ଅସତ୍ଯଂ ନ ଵଦଂତି ତେ
'ଅମରମାନେ ମାନବ ହୋଇଛନ୍ତି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗ ନାହିଁ; ସେମାନେ ପାପ କରନ୍ତିନାହିଁ, ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତିନାହିଁ।'
କାମକ୍ରୋଧଵିହୀନାସ୍ତେ ଲୋଭମୋହଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଦାନଶୀଲା ମହାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵେ ଧର୍ମପରାଯଣାଃ
'ସେମାନେ କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ ରହିତ; ସମସ୍ତେ ଦାନଶୀଳ, ମହାତ୍ମା ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ।'
ସର୍ଵଧର୍ମୈଃ ସମର୍ଚଂତି ନାରାଯଣମନାମଯମ୍ । ତେନ ଵୈଷ୍ଣଵଧର୍ମେଣ ମାନଵା ଜଗତୀତଲେ
'ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନିର୍ମଳ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ମାନବମାନେ—'
ନିରାମଯା ଵୀତଶୋକାଃ ସର୍ଵେ ଚ ସ୍ଥିରଯୌଵନାଃ । ଦୂର୍ଵା ଵଟା ଯଥା ଦେଵ ଵିସ୍ତାରଂ ଯାଂତି ଭୂତଲେ
'ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତେ ଦୀର୍ଘଯୁବାନ; ଦୂର୍ବା ଘାସ ଓ ବଟବୃକ୍ଷ ପରି, ପୃଥିବୀରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛନ୍ତି।'
ତଥା ତେ ଵିସ୍ତରଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରୈଃ ପ୍ରପୌତ୍ରକୈଃ । ତେଷାଂ ପୁତ୍ରୈଃ ପ୍ରପୌତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵଂଶାଦ୍ଵଂଶାଂତରଂ ଗତାଃ
'ଏହିପରି, ସେମାନେ ପୁଅ, ପଉତ୍ର ଓ ପ୍ରପଉତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପ୍ରପଉତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବଂଶ ପରମ୍ପରା ଚାଲିଛି।'
ଏଵଂ ହି ଵୈଷ୍ଣଵଃ ସର୍ଵୋ ଜରାମୃତ୍ଯୁଵିଵର୍ଜିତଃ । ମର୍ତ୍ଯଲୋକଃ କୃତସ୍ତେନ ନହୁଷସ୍ଯାତ୍ମଜେନ ଵୈ
'ଏଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୈଷ୍ଣବ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ; ଏହିପରି ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକ ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି।'
ପଦଭ୍ରଷ୍ଟୋସ୍ମି ସଂଜାତୋ ଵ୍ଯାପାରେଣ ଵିଵର୍ଜିତଃ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ମମ କର୍ମଵିନାଶନମ୍
'ମୁଁ ମୋ ଅବସ୍ଥାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଛି, କାର୍ଯ୍ୟ ହାରାଇଛି; ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ କହିଦେଲି— ମୋ କର୍ମ ନାଶ ହୋଇଛି।'
ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଲୋକସ୍ଯାସ୍ଯ ହିତଂ କୁରୁ । ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଯଥାପୃଷ୍ଟୋସ୍ମି ଵୈ ତ୍ଵଯା
'ଏହି କଥା ଜାଣି, ହେ ହଜାର ଆଖିଅଛିଥିବା, ଏହି ଲୋକର ଭଲ ପାଇଁ କାମ କର। ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଛ, ସେପରି ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲି।'
ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାଦିଂଦ୍ର ଆଗତସ୍ତଵ ସନ୍ନିଧୌ । ଇଂଦ୍ର ଉଵାଚ- ପୂର୍ଵମେଵ ମଯା ଦୂତ ଆଗମାଯ ମହାତ୍ମନଃ
'ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଛି।' ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— 'ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଦୂତକୁ ପଠାଇଥିଲି, ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଆଣିବା ପାଇଁ।'
ପ୍ରେଷିତୋ ଧର୍ମରାଜେଂଦ୍ର ଦୂତେନାସ୍ଯାପି ଭାଷିତମ୍ । ନାହଂ ସ୍ଵର୍ଗସୁଖସ୍ଯାର୍ଥୀ ନାଗମିଷ୍ଯେ ଦିଵଂ ପୁନଃ
'ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଦୂତ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଥିଲା, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ସେ କହିଥିଲେ— "ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଚାହେଁନି, ଆଉ କେବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବିନି।"'
ସ୍ଵର୍ଗରୂପଂ କରିଷ୍ଯାମି ସର୍ଵଂ ତଦ୍ଭୂମିମଂଡଲମ୍ । ଇତ୍ଯାଚଚକ୍ଷେ ଭୂପାଲଃ ପ୍ରଜାପାଲ୍ଯଂ କରୋତି ସଃ
'ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭୂମିକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ କରିଦେବି।' ଏହିପରି ଭୂପତି କହିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ଏବେ ଜନମାନେକୁ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯ ଧର୍ମପ୍ରଭାଵେଣ ଭୀତସ୍ତିଷ୍ଠାମି ସର୍ଵଦା । ଧର୍ମ ଉଵାଚ- ଯେନକେନାପ୍ଯୁପାଯେନ ତମାନଯ ସୁଭୂପତିମ୍
ତାଙ୍କର ଧର୍ମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସଦା ଭୟଭୀତ ରହେଉଛି। ଧର୍ମ କହିଲେ— ଯେଭଳି ଉପାୟ ହେଉ, ସେଇ ଉପାୟରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।
ଦେଵରାଜ ମହାଭାଗ ଯଦୀଚ୍ଛସି ମମ ପ୍ରିଯମ୍ । ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯାପି ସୁରାଧିପଃ
ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାରାଜ, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହଁ, ଏହି ଧର୍ମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସୁରମଣ୍ଡଳର ଅଧିପତି ଏହିପରି ଭାବିଲେ।
ଚିଂତଯାମାସ ମେଧାଵୀ ସର୍ଵତତ୍ଵେନ ଭୂପତେ । କାମଦେଵଂ ସମାହୂଯ ଗଂଧର୍ଵାଂଶ୍ଚ ପୁରଂଦରଃ
ସମସ୍ତ କଥା ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ମେଧାବୀ ଇନ୍ଦ୍ର ରାଜା କାମଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ମକରଂଦଂ ରତିଂ ଦେଵ ଆନିନାଯ ମହାମନାଃ । ତଥା କୁରୁତ ଵୈ ଯୂଯଂ ଯଥାଽଗଚ୍ଛତି ଭୂପତିଃ
ବିଶାଳମନ ଇନ୍ଦ୍ର ମକରନ୍ଦ ଓ ରତିଙ୍କୁ ଆଣି, କହିଲେ— ତମେମାନେ ଏପରି କର, ଯେପରି ରାଜା ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି।
ଯୂଯଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଭୂର୍ଲୋକଂ ମଯାଦିଷ୍ଟା ନ ସଂଶଯଃ । କାମ ଉଵାଚ- ଯୁଵଯୋସ୍ତୁ ପ୍ରିଯଂ ପୁଣ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯାମି ନ ସଂଶଯଃ
ମୁଁ ଯେପରି ଆଦେଶ ଦେଇଛି, ସେପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତମେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଯାଅ। କାମଦେବ କହିଲେ— ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରିୟ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାମ କରିବି।
ରାଜାନଂ ପଶ୍ଯ ମାଂ ଚୈଵ ସ୍ଥିତଂ ଚୈଵ ସମା ଯୁଧି । ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଗତାଃ ସର୍ଵେ ଯତ୍ର ରାଜା ସ ନାହୁଷିଃ
‘ରାଜାଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ, ଦୁହେଁକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖ।’ ଏହିପରି କହି ସମସ୍ତେ ଯେଉଁଠି ରାଜା ନାହୁଷ ଥିଲେ, ସେଠିକୁ ଗଲେ।
ନଟରୂପେଣ ତେ ସର୍ଵେ କାମାଦ୍ଯାଃ କର୍ମଣା ଦ୍ଵିଜ । ଆଶୀର୍ଭିରଭିନଂଦ୍ଯୈଵ ତେ ଚ ଊଚୁଃ ସୁନାଟକମ୍
କାମଦେବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ନଟର ଭୂମିକା ନେଇ, ଦ୍ୱିଜଜନ, ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଏକ ସୁନ୍ଦର ନାଟକ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯଯାତିଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ସଭାଂ ଚକାର ମେଧାଵୀ ଦେଵରୂପାଂ ସୁପଂଡିତୈଃ
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି, ମେଧାବୀ ରାଜା ଯୟାତି, ତାଙ୍କର ସଭାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଭରି, ଦେବମଣ୍ଡଳ ସଦୃଶ କଲେ।
ସମାଯାତଃ ସ୍ଵଯଂ ଭୂପୋ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନକୋଵିଦଃ । ତେଷାଂ ତୁ ନାଟକଂ ରାଜା ପଶ୍ଯମାନଃ ସ ନାହୁଷିଃ
ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାଜା ନିଜେ ଆସିଲେ; ଏବଂ ନାହୁଷ ତାଙ୍କର ନାଟକ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଚରିତଂ ଵାମନସ୍ଯାପି ଉତ୍ପତ୍ତିଂ ଵିପ୍ରରୂପିଣଃ । ରୂପେଣାପ୍ରତିମା ଲୋକେ ସୁସ୍ଵରଂ ଗୀତମୁତ୍ତମମ୍
ସେମାନେ ବାମନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜନ୍ମ, ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଓ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାଇ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଗାଯମାନା ଜରା ରାଜନ୍ନାର୍ଯାରୂପେଣ ଵୈ ତଦା । ତସ୍ଯା ଗୀତଵିଲାସେନ ହାସ୍ଯେନ ଲଲିତେନ ଚ
ସେତବେଳେ, ଜରା ଏକ ମହିଳା ରୂପେ ଗାଇଲେ, ହେ ରାଜା; ତାଙ୍କର ମଧୁର ଗୀତ, ଲାଲିତ୍ୟ ଓ ହାସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା
ମଧୁରାଲାପତସ୍ତସ୍ଯ କଂଦର୍ପସ୍ଯ ଚ ମାଯଯା । ମୋହିତସ୍ତେନ ଭାଵେନ ଦିଵ୍ଯେନ ଚରିତେନ ଚ
ତାଙ୍କର ମିଠା କଥା ଓ କାମଦେବଙ୍କର ମାୟା ଦ୍ୱାରା, ରାଜା ସେ ଭାବ ଓ ଦିବ୍ୟ ନାଟକରେ ମନମୁଗ୍ଧ ହେଲେ।
ବଲେଶ୍ଚୈଵ ଯଥାରୂପଂ ଵିଂଧ୍ଯାଵଲ୍ଯା ଯଥା ପୁରା । ଵାମନସ୍ଯ ଯଥାରୂପଂ ଚକ୍ରେ ମାରୋଥ ତାଦୃଶମ୍
ଯେପରି ପୂର୍ବେ ବଲି ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟାବଳୀଙ୍କ ସହିତ ହୋଇଥିଲା, ସେପରି କାମଦେବ ବାମନଙ୍କ ଭଳି ଏକ ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସୂତ୍ରଧାରଃ ସ୍ଵଯଂ କାମୋ ଵସଂତଃ ପାରିପାର୍ଶ୍ଵକଃ । ନଟୀଵେଷଧରା ଜାତା ସା ରତିର୍ହୃଷ୍ଟଵଲ୍ଲଭା
ସୂତ୍ରଧାର ନିଜେ କାମଦେବ ଥିଲେ, ବସନ୍ତ ଥିଲେ ସହାୟକ; ରତି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନଟୀର ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ।