ଵାଗୀଶାପି ନ ଶକ୍ନୋତି ତୀର୍ଥାନାଂ ତତ୍ଵଵିସ୍ତରମ୍ । ସତ୍ଯଂ ତୀର୍ଥଂ ଦଯାତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥମିଂଦ୍ରିଯଵିଗ୍ରହଃ
ବାଣୀର ଦେବତା ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସତ୍ୟରେ, ଦୟା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ, ନିଜେ ଅନୁଶାସନ ହେଉଛି ତୀର୍ଥ।
ତସ୍ଯାସ୍ତୀର୍ଥେ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ । ପ୍ରାତଃକାଲୋ ମୁହୂର୍ତାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ସଂଗଵସ୍ତାଵଦେଵ ତୁ
ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ଏକାଗ୍ରତାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ସଙ୍ଗମ ଦେଖିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ତଦା ସ୍ନାନାଦିକଂ ତୀର୍ଥେ ଦେଵାନାଂ ପ୍ରୀତିଦାଯକମ୍ । ମଧ୍ଯାହ୍ନସ୍ତ୍ରିମୁହୂର୍ତଃ ସ୍ଯାଦପରାହ୍ଣସ୍ତତଃ ପରମ୍
ତାପରେ, ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ତାପରେ ଅପରାହ୍ନ ଆସେ।
ପିତୄଣାଂ ପ୍ରୀତିଜନନଂ ସ୍ନାନପିଂଡାଦି ତର୍ପଣମ୍ । ସାଯାହ୍ନସ୍ତ୍ରିମୁହୂର୍ତଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ତତ୍ର ନ କାରଯେତ୍
ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ସ୍ନାନ, ପିଣ୍ଡ ଓ ତର୍ପଣ କଲେ ପ୍ରସନ୍ନତା ମିଳେ; ସାଂଝ ସମୟରେ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏ ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ରାକ୍ଷସୀ ନାମ ସା ଵେଲା ଗର୍ହିତା ସର୍ଵକର୍ମସୁ । ଅହ୍ନୋ ମୁହୂର୍ତା ଵିଖ୍ଯାତା ଦଶପଂଚ ଚ ସର୍ଵଦା
ଯେହି ସମୟକୁ ରାକ୍ଷସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅପରାଧ୍ୟ; ଦିନର ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସବୁବେଳେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତତ୍ରାଷ୍ଟମୋ ମୁହୂର୍ତୋ ଯଃ ସ କାଲଃ କୁତୁପଃ ସ୍ମୃତଃ । ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସର୍ଵଦା ଯସ୍ମାନ୍ମଂଦୀ ଭଵତି ଭାସ୍କରଃ
ସେଠାରେ ଅଷ୍ଟମ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ କୁଟୁପ ସମୟ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; କାରଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ମାଦନଂତଫଲଦଃ ପିତୄଣାଂ ପିଂଡଦାନତଃ । ମଧ୍ଯାହ୍ନଃ ଖଙ୍ଗପାତ୍ରଂ ଚ ତଥା ନେପାଲକଂବଲଃ
ତେଣୁ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଅନେକ ଫଳ ଦେଉଛି; ଖଡ଼ ଭାଣ୍ଡ ଓ ନେପାଳୀ କମ୍ବଳ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ରୂପ୍ଯଂ ଦର୍ଭାସ୍ତଥା ଗାଵୋ ଦୌହିତ୍ରଂ କୁତପାସ୍ତିଲାଃ । ପାପଂ କୁତ୍ସିତମିତ୍ଯାହୁସ୍ତସ୍ଯ ସଂତାପକାରକାଃ
ଚାଁଦି, ଦର୍ଭା ଘାସ, ଗାଈ, ଝିଅର ପୁଅ, କୁଟୁପ ତିଳ—ଏମାନେ ପାପ ଏବଂ ନିନ୍ଦିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଅଷ୍ଟାଵେତେ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍କୁତପା ଇତି ଵିଶ୍ରୁତାଃ । ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ମୁହୂର୍ତାତ୍କୁତୁପାତ୍ଯନ୍ମୁହୂର୍ତ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ଏହି ଆଠଟି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ କୁଟୁପ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କୁଟୁପ ପରେ ଚାରିଟି ଅଧିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଛି।
ମହୂର୍ତପଂଚକଂ ଚୈତଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧକାଲେ ସମିଷ୍ଯତେ । ଵିଷ୍ଣୋର୍ଦେହାତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତାଃ କୁଶାଃ କୃଷ୍ଣତିଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟ ପାଇଁ ଉଚିତ୍ ବୋଲି ମନ୍ୟ; କୁଶ ଓ କଳା ତିଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ଏଵମାହୁର୍ଦିଵୌକସଃ । ତିଲୋଦକାଂଜଲିର୍ଦେଯୋ ଜଲସ୍ଥୈସ୍ତୀର୍ଥଵାସିଭିଃ
ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଦେବତାମାନେ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି—ପବିତ୍ର ତୀରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ତିଳ ଓ ପାଣି ମିଶାଇ ଏକ ଅଞ୍ଜଳି ଦେବା ଉଚିତ।
ସଦର୍ଭହସ୍ତୈରେକେନ ଶ୍ରାଦ୍ଧମେଵଂ ନ ହିଂସ୍ଯତେ । ସାଭ୍ରମତ୍ଯାଂ ନାମଧେଯୈରିତି ତୀର୍ଥପ୍ରଵେଶନମ୍
ଦର୍ଭା ହାତରେ ଧରି, ଏଭଳି ଭାବେ ଯଦି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତେବେ କୌଣସି ବିପଦ ହୁଏ ନାହିଁ। ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ, ଏହି ଭାବେ ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ।
କାରଯିତ୍ଵା ମଯା ଦେଵି ଦତ୍ତା ଵୈ କଶ୍ଯପାଯ ଚ । ମମ ଭକ୍ତଃ କଶ୍ଯପୋସୌ ଵଲ୍ଲଭୋ ମମ ସର୍ଵଦା
ହେ ଦେବୀ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା, ପରେ ମୁଁ ଏହା କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥିଲି। କଶ୍ୟପ ମୋର ଭକ୍ତ ଓ ସେ ସଦା ମୋତେ ପ୍ରିୟ।
ଦତ୍ତା ତସ୍ମାଦିଯଂ ଗଂଗା ପଵିତ୍ରା ପାପନାଶିନୀ । ସାଭ୍ରମତ୍ଯାଂ ମହାଭାଗେ ତୀର୍ଥେ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଚାରିକେ
ଏହିପରି ହେବାରୁ, ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ପାପ ନାଶକ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦିଆଯାଇଛି। ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ସାଭ୍ରମତୀ ନାମକ ତୀର୍ଥରେ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ ଏହାର ଲାଭ ପାଆନ୍ତି।
ଆତ୍ମାନଂ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ତନ୍ନାମ୍ନା ଶଂକରୋ ହ୍ଯହମ୍ । ସ୍ଥିତୋ ଲୋକହିତାର୍ଥାଯ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଶ ସଂଜ୍ଞକଃ
ମୁଁ ନିଜେ ଏଠାରେ ଏହି ନାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି, ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଶ ନାମରେ ଏଠାରେ ବସିଛି।
ସାଭ୍ରମତ୍ଯାମୁପକଂଠେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଶ ସଂଜ୍ଞକେ । କଲୌ ଭକ୍ତୋ ଵିଶେଷେଣ ପୂଜନଂ କୁରୁତେ ଯଦା
ସାଭ୍ରମତୀ ତୀର ନିକଟରେ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଶ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ, ବିଶେଷକରି କଳିଯୁଗରେ, ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ପୂଜା କରନ୍ତି,
ଇହଲୋକେ ସୁଖଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଯାତି ଶୈଵଂ ପଦଂ ମହତ୍ । ମହଦ୍ଭିର୍ଵ୍ଯାଧିଭିଶ୍ଚୈଵ ପୀଡିତୋ ଯଦି ଗଚ୍ଛତି
ସେ ଏହି ଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରି, ମହାଶିବଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ବଡ଼ ବଡ଼ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଏଠାରୁ ଯାଆନ୍ତି,
ଯସ୍ଯାଶୁ ନଶ୍ଯତି ଵ୍ଯାଧିର୍ଦର୍ଶନାଚ୍ଚ ମହେଶ୍ଵରି । ଗତ୍ଵା ଵୈ ତସ୍ଯ ସଂସ୍ଥାନେ ଉପଵାସୀ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
ମହେଶ୍ୱରୀ, କେବଳ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ତାଙ୍କର ରୋଗ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ, ଉପବାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ସହିତ,
ପୂଜନଂ କୁରୁତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ରାତ୍ରୌ ତିଷ୍ଠନ୍ସୁନିଶ୍ଚଲଃ । ତଦାହଂ ଯୋଗିରୂପେଣ ଦର୍ଶନଂ ତସ୍ଯ ଯାମି ହି
ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କଲେ, ରାତି ସାରା ଅଡ଼ିକି ଥିଲେ, ତେବେ ମୁଁ ଯୋଗୀ ରୂପରେ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେବାକୁ ଆସେ।
ଦଦାମି ଵାଂଚ୍ଛିତାନ୍କାମାନ୍ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଵରାନନେ । ମମସ୍ଥାନେ ଵିଶେଷେଣ ସମାଯାଂତି ଚ ଯେ ଜନାଃ
ମୋ ସ୍ଥାନକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଆସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ, ମୁଁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆକାଂକ୍ଷିତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ତେଷାଂ ଵ୍ଯାଧିପ୍ରଶମନଂ କରୋମି ସୁଚିରାଦହମ୍ । ଚତୁରଶୀତିସଂଜ୍ଞେଯୋ ଵ୍ଯାଧିଃ ସଂକଥିତୋ ମଯା
ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ରୋଗ ଶାନ୍ତ କରେ। ଚାରିଏଅଠି ପ୍ରକାର ରୋଗ ବୋଲି ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
ସ ସ ଵ୍ଯାଧିର୍ଵିନଶ୍ଯେତ ଦର୍ଶନାଦେଵ ସୁଂଦରି । ନ ଲିଂଗଂ ଵର୍ତତେ ତତ୍ର ମାମକଂ ନଗନଂଦିନି
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, କେବଳ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ଏହି ରୋଗ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ମୋର ଲିଙ୍ଗ ନାହିଁ, ହେ ପାହାଡ଼ ଝିଅ।
ସ୍ନାନମାତ୍ରଂ ତୁ ତତ୍ରୈଵ ମାମକଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଏକସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ଅସ୍ଯାଂ ଭୂମୌ ମହାତପାଃ
ଏଠାରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କରିବା ମୋ ପାଇଁ ଉଚିତ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଭୂମିରେ ଏକା ସମୟରେ, ହେ ମହାତପସ୍ବୀ,
ରାଜା ଵୈ ସୂର୍ଯଵଂଶୀଯୋ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ତୁ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ତେନ ରାଜ୍ଞା ତପସ୍ତପ୍ତଂ ବହୁକାଲଂ ସୁରେଶ୍ଵରି
ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଏକ ପ୍ରବଳ ରାଜା, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ନାମକ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ହେ ସୁରେଶ୍ୱରୀ।
ପଂଚାଗ୍ନିସାଧନଂ ତେନ କୃତଂ ଚ ବହୁଧା ତତଃ । ମାସୋପଵାସକାଦୀନି ତପସ୍ତପ୍ତାନ୍ଯନେକଶଃ
ସେ ରାଜା ବହୁ ପ୍ରକାରର ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସାଧନା କରିଥିଲେ। ମାସିକ ଉପବାସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତପସ୍ୟା ବି ଅନେକ ଥର କରିଥିଲେ।
ଏଵଂ ବହୁତରଂ କାଲଂ ରାଜ୍ଞା ତପ୍ତଂ ତପୋ ମହତ୍ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷୋଽହଂ ତଦା ଜାତୋ ଵରାର୍ଥଂ ଵରଵର୍ଣିନି
ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ରାଜା ମହାତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାପରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବର ଦେବାପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହେଲି।
ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ନରେଶ୍ଵର । ଯଂ ଯଂ ଵାଂଛଯସେ ନିତ୍ଯଂ ତଂ ତଂ ଦଦ୍ମି ନ ସଂଶଯଃ
ମୁଁ କହିଲି—'ହେ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ, ଏହି ମହାବାଣୀ ଶୁଣ, ହେ ନରେଶ୍ୱର। ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ସେଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବି।'
ତେନୋକ୍ତଂ ମମ ଦେଵେଶ ଵାଂଚ୍ଛିତଂ ଯଦି ଦୀଯତେ । ଏକ ଏଵ ଵରୋ ଦେଵ ଦୀଯତାଂ ମମ ସର୍ଵଦା
ସେ ମୋତେ କହିଲେ—'ହେ ଦେବେଶ, ଯଦି ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉଛି, ତେବେ ମୋତେ ସଦା ଏକଟି ବର ଦିଅ।'
ମମ ନାମ୍ନା ହି ଦେଵେଶ ଈଶ୍ଵରୋ ଭୁଵି ଜାଯତାମ୍ । ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ଵରୋ ଦତ୍ତୋ ମଯାଽନଘେ
ମୋର ନାମରେ, ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ପୃଥିବୀରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଉ। ତାଙ୍କର ଏହି ଅନୁରୋଧରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ହେ ପାପହୀନେ, ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲି।
ତଦାହଂ ତେନ ଵୈ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ନିଵସାମି ସୁରେଶ୍ଵରି । ଅତ୍ର ସ୍ଥିତ୍ଵା ନିରାହାରୋ ଭକ୍ତିଂ କୁର୍ଯାଦଶେଷତଃ
ତାପରେ ମୁଁ ସେଠାରେ ସେଙ୍ଗ ପାଖରେ ରହେଁ, ହେ ଦେବୀ। ଏଠି ରୁହି, ଯଦି କେହି ନିରାହାର ରହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରେ,