କ୍ରୋଧେନ ଚ ଜଯାଂ ଦେଵୀଂ ଯୋଗଜ୍ଞାଂ ଶପ୍ତଵାନ୍ପ୍ରଭୁଃ । କାମକ୍ରୋଧୌ ସ୍ଥିତୌ ଯତ୍ର ତତ୍ର ଦୋଷାସ୍ତଦାତ୍ମକାଃ
କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରଭୁ ଯୋଗଶିଳ୍ପା ଦେବୀ ଜୟାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ; ଯେଉଁଠି କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ରହିଛି, ସେଠି ସେହି ପ୍ରକାର ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ।
ଦୁଃଖାନି ଚ ସମସ୍ତାନି ସଂସ୍ଥିତାନି ନ ସଂଶଯଃ । ଵିଶୀର୍ଣଜନ୍ମମରଣଂ ସର୍ଵାଶିତ୍ଵଂ ହଵିର୍ଭୁଜଃ
ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ହବି ଭୋଜନ କରୁଥିବାମାନେ ସବୁକିଛି ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ସ୍ତ୍ରୀଵଧଃ କାମସକ୍ତିଶ୍ଚ ସାରଥ୍ଯଂ ପାଂଡଵେ ବଲେ । ରୁଦ୍ରେଣ ତ୍ରିପୁରଂ ଦଗ୍ଧଂ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞୋ ଵିନାଶିତଃ
ସ୍ତ୍ରୀ ହତ୍ୟା, କାମରେ ଆସକ୍ତି, ପାଣ୍ଡବ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସାରଥି ହେବା, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିପୁର ଦହନ, ଏବଂ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ—
ସ୍କଂଦସ୍ଯ ଜନ୍ମ ଵୈ ଶୁକ୍ରାତ୍କ୍ରୀଡାଦୀନାଂ ସହସ୍ରଶଃ । ଏଵଂ ତ୍ରଯୋପି ରାଗାଦ୍ଯୈର୍ଦୋଷୈର୍ଦେଵାଃ ସମନ୍ଵିତାଃ
ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଜନ୍ମ ଶୁକ୍ର ଠାରୁ, ଏବଂ ଏପରି ହଜାର ହଜାର କ୍ରୀଡ଼ା—ଏଭଳି ତିନି ମହାଦେବତା ମଧ୍ୟ ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ।
ଏଭ୍ଯଃ ପରଃ ପ୍ରଭୁଃ ଶାଂତଃ ପରିପୂର୍ଣଃ ସ ମୁକ୍ତିଦଃ । ଏଵମେତଜ୍ଜଗତ୍ସର୍ଵମନ୍ଯୋନ୍ଯାତିଶଯେ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ପରମ ପ୍ରଭୁ, ଶାନ୍ତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା; ଏଭଳି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପରସ୍ପର ପ୍ରଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଦୁଃଖୈରାକୁଲିତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନିର୍ଵେଦଂ ପରମଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ନିର୍ଵେଦାଚ୍ଚ ଵିରାଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିରାଗାଜ୍ଜ୍ଞାନସଂଭଵଃ
ଏହି ଜଗତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି ବୋଲି ଜାଣି, ଉତ୍ତମ ବିରକ୍ତି ଆଣିବା ଉଚିତ; ବିରକ୍ତି ଠାରୁ ବିରାଗ ଆସେ, ବିରାଗ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ଜ୍ଞାନେନ ତତ୍ପରଂ ଜ୍ଞାନଂ ଶିଵଂ ମୁକ୍ତିମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ସମସ୍ତଦୁଃଖନିର୍ମୁକ୍ତ ସ୍ଵସ୍ଥାତ୍ମା ସ ସୁଖୀ ତଦା
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେହି ପରମ ଶିବ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତି ଲଭିଯାଏ; ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବସି ସୁଖୀ ହୁଏ।
ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ପରିପୂର୍ଣଶ୍ଚ ମୁକ୍ତ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ମାତଲିରୁଵାଚ- ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପରିପୃଚ୍ଛିତମ୍
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକଙ୍କୁ 'ମୁକ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମାତଳି କହିଲେ—ତୁମେ ପଚାରିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି।
ଧର୍ମାଧର୍ମଵିଵେକୋ ହି ସର୍ଵଜ୍ଞାନସମୁଦ୍ଭଵଃ । ଇଂଦ୍ରଲୋକେ ପ୍ରଗଂତଵ୍ଯଂ ଦେଵରାଜସ୍ଯ ଶାସନାତ୍
ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଭେଦ ବୁଝିବା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ; ଦେବତାଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଯଯାତିରୁଵାଚ- ଅସ୍ମଦ୍ଭାଗ୍ଯପ୍ରସଂଗେନ ଭଵତୋ ଦର୍ଶନଂ ମମ । ସଂଜାତଂ ଶକ୍ରସଂଵାହ ଏତଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ମମାତୁଲମ୍
ୟୟାତି କହିଲେ—ମୋର ଭାଗ୍ୟର ଦୟାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିଲି; ଏହି ଶକ୍ରଙ୍କ ସାରଥି ସହିତ ମୋର ମିଳନ ଅତି ମହାନ ଶୁଭ ଘଟଣା।
ମାନଵା ମର୍ତ୍ଯଲୋକେ ଚ ପାପଂ କୁର୍ଵଂତି ଦାରୁଣମ୍ । ତେଷାଂ କର୍ମଵିପାକଂ ଚ ମାତଲେ ଵଦ ସାଂପ୍ରତମ୍
ମାନବମାନେ ଏହି ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକରେ ଭୟଙ୍କର ପାପ କରନ୍ତି; ମାତଳି, ସେମାନଙ୍କ କର୍ମର ଫଳ କ'ଣ ହୁଏ, ଏବେ ମତେ କୁହ।
ମାତଲିରୁଵାଚ- ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ପାପାଚାରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଶ୍ରୁତେ ସତି ମହଜ୍ଜ୍ଞାନମତ୍ରଲୋକେ ପ୍ରଜାଯତେ
ମାତଳି କହିଲେ—ଶୁଣ, ମୁଁ ପାପ କର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଏହା ଶୁଣିଲେ, ଏହି ଲୋକରେ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଵେଦନିଂଦାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ବ୍ରହ୍ମାଚାରସ୍ଯ କୁତ୍ସନମ୍ । ମହାପାତକମେଵାପି ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନପଂଡିତୈଃ
ଯେମାନେ ବେଦକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଚରଣକୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବଡ଼ ପାପ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ସାଧୂନାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ଯଃ ପୀଡାଂ ହି ସମାଚରେତ୍ । ମହାପାତକମେଵାପି ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତେ ନ ହି ଵ୍ରଜେତ୍
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଭଲ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଦି କାହାକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହା ବଡ଼ ପାପ ଓ ଏହା ପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ।
କୁଲାଚାରଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଅନ୍ଯାଚାରଂ ଵ୍ରଜଂତି ଚ । ଏତଚ୍ଚ ପାତକଂ ଘୋରଂ କଥିତଂ କୃତ୍ଯଵେଦିଭିଃ
ନିଜ ପରିବାରର ଚାଳିଚଳନକୁ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ପ୍ରଥା ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଯେଉଁମାନେ ଯାନ୍ତି, ସେଥିରେ କ୍ରିୟାବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ଭୟଙ୍କର ପାପ ଥିବାକୁ କହିଛନ୍ତି।
ମାତାପିତ୍ରୋଶ୍ଚ ଯୋ ନିଂଦାଂ ତାଡନଂ ଭଗିନୀଷୁ ଚ । ପିତୃସ୍ଵସୃନିଂଦନଂ ଚ ତଦେଵ ପାତକଂ ଧ୍ରୁଵମ୍
ମାଆ ବା ପିତାଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ଅପମାନ କରେ କିମ୍ବା ମାରେ, ବା ଭଉଣୀମାନେ କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କର ବୋନ୍କୁ ଅପମାନ କରେ, ସେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପାପ ହୁଏ।
ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଲେପି ପଂଚକ୍ରୋଶାଂତରେସ୍ଥିତମ୍ । ଜାମାତରଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତଥା ଚ ଦୁହିତୁଃ ସୁତମ୍
ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସମୟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି କେହି ପାଞ୍ଚ କ୍ରୋଶ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ଜମାଇ କିମ୍ବା ଝିଅର ପୁଅକୁ ଅନାଦର କରେ,
ସ୍ଵସାରଂ ଚୈଵ ସ୍ଵସ୍ରୀଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତତେ । କାମାତ୍କ୍ରୋଧାଦ୍ଭଯାଦ୍ଵାପି ଅନ୍ଯଂ ଭୋଜଯତେ ଯଦା
ଭଉଣୀ କିମ୍ବା ମାମାଘରର ଭଉଣୀକୁ ଛାଡ଼ି, ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଭୟରେ ଅନ୍ୟକୁ ଖାଇବାକୁ ଦେଇଥାଏ,
ପିତରୋ ନୈଵ ଭୁଂଜଂତି ଦେଵାଶ୍ଚୈଵ ନ ଭୁଂଜତେ । ଏତଚ୍ଚ ପାତକଂ ତସ୍ଯ ପିତୃଘାତସମଂ କୃତମ୍
ତେବେ ପିତୃଗଣ ଓ ଦେବତାମାନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ପାପ, ପିତୃହତ୍ୟା ସମାନ ମନାଯାଏ।
ଦାନକାଲେପି ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଆଗତେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ କିଲ । ଭୂରିଦାନଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କତିଭ୍ଯୋ ହି ପ୍ରଦୀଯତେ
ଦାନ ଦେବା ସମୟ ଆସିଲେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଥିଲେ, ଯଦି ବହୁତ ଦାନ ଦେବାକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି,
ଏକସ୍ମୈ ଦୀଯତେ ଦାନମନ୍ଯେଭ୍ଯୋପି ନ ଦୀଯତେ । ଏତଚ୍ଚ ପାତକଂ ଘୋରଂ ଦାନଭ୍ରଂଶକରଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏକମାତ୍ର ଜଣେକୁ ଦାନ ଦେଇ, ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଦେଉନାହାଁତି, ଏହା ଭୟଙ୍କର ପାପ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ, ଏବଂ ଦାନର ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଯଜମାନଗୃହେ ସେଵା ସଂସ୍ଥିତାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ନିଜାନ୍ । ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ହି ଯଦ୍ଦାନଂ ନ ଦାନସ୍ଯ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଘରେ ଥିବା, ସେବାରତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଅନାଦର କରି, ଅନ୍ୟଠାରେ ଦାନ ଦେଲେ, ଏହା ଠିକ୍ ଦାନ ନୁହେଁ।
ସମାଶ୍ରିତଂ ହି ଯଂ ଵିପ୍ରଂ ଧର୍ମାଚାରସମନ୍ଵିତମ୍ । ସର୍ଵୋପାଯୈଃ ସୁପୁଷ୍ଯେତ୍ତଂ ସୁଦାନୈର୍ବହୁଭିର୍ନୃପ
ଯିଏ ଧର୍ମାଚରଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ, ଉତ୍ତମ ଦାନ ଓ ବହୁତ ଦେଇ ଚାଲିବା ଉଚିତ, ରାଜା।
ନ ଗଣଯେନ୍ମୂର୍ଖଂ ଵିଦ୍ଵାଂସଂ ପୋଷ୍ଯୋ ଵିପ୍ରଃ ସଦା ଭଵେତ୍ । ସର୍ଵୈଃ ପୁଣ୍ଯୈଃ ସମାଯୁକ୍ତଂ ସୁଦାନୈର୍ବହୁଭିର୍ନୃପ
ମୂର୍ଖଙ୍କୁ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ସଦା ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ବହୁତ ଦାନ ଦେଇ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ, ରାଜା।
ତଂ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଵିଦ୍ଵାଂସଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିପ୍ରଂ ସଦାର୍ହଯେତ୍ । ତଂ ହି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦଦେଦ୍ଦାନମନ୍ଯସ୍ମୈ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ଵୈ
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଛନ୍ତି, ଶିକ୍ଷିତ ଅଟିଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସମ୍ମାନ ଓ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ ଦେଲେ,
ଦତ୍ତଂ ହୁତଂ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ନିଷ୍ଫଲଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଵୈଶ୍ଯଃ ଶୂଦ୍ରଶ୍ଚାପି ଚତୁର୍ଥକଃ
ସେହି ଦାନ ଓ ହୋମ ଫଳହୀନ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥ ଶୂଦ୍ର ଯେହେଉଁଥିବେ,
ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସଂଶ୍ରିତଂ ପୂଜଯେଦ୍ଦ୍ଵିଜମ୍ । ମୂର୍ଖଂ ଵାପି ହି ଵିଦ୍ଵାଂସଂ ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ଶୃଣୁ
ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ସମୟରେ, ଯିଏ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ମୂର୍ଖ କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷିତ ଯେହେଉଁଥିବେ, ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏଥିରୁ ମିଳୁଥିବା ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଶୁଣ।
ଅଶ୍ଵମେଧସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଫଲଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଜାଯତେ । କସ୍ମାଦ୍ଧିକାରଣାଦ୍ରାଜଞ୍ଛକ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ କାରଯେତ୍
ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ତାଙ୍କୁ ମିଳେ; କିଏ ଏହି କାରଣରେ, ରାଜା, ଏହା ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ହେଉଛି କିନ୍ତୁ କରାଯାଏ ନାହିଁ?
ଅନ୍ଯୋ ଵିପ୍ରଃ ସମାଯାତସ୍ତତ୍କାଲଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମଣି । ଉଭୌ ତୌ ପୂଜଯେତ୍ତତ୍ର ଭୋଜନାଚ୍ଛାଦନୈସ୍ତତଃ
ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଲେ, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ତାଂବୂଲଦକ୍ଷିଣାଭିଶ୍ଚ ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ହର୍ଷିତାଃ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୁକ୍ତାଯ ଦାତଵ୍ଯଂ ସଦା ଦାନଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣା
ପାନସୁପାରି ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଲେ, ପିତୃଗଣ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜନ ଶେଷରେ ସଦା ଦାନ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ।