ଆତ୍ମଯୂଥଵିଯୋଗୈଶ୍ଚ ବଲାନ୍ନଯନବଂଧନେ । ପଶୂନାଂ ସଂତି କାଯାନାମେଵଂ ଦୁଃଖାନ୍ଯନେକଶଃ
ନିଜ ଝୁଣ୍ଡିଠାରୁ ଅଲଗା କରିବା, ଜୋରକରି ନେଇଯିବା ଓ ବନ୍ଦୀ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପଶୁମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଶରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଵର୍ଷାଶୀତାତପାଦ୍ଦୁଃଖଂ ସୁକଷ୍ଟଂ ଗ୍ରହପକ୍ଷିଣାମ୍ । କ୍ଲେଶମାନାତି କାଯାନାମେଵଂ ଦୁଃଖାନ୍ଯନେକଧା
ବନ୍ଦୀ ପକ୍ଷୀ ଓ ପଶୁମାନେ ବର୍ଷା, ଶୀତ ଓ ତାପର ଦୁଃଖକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଅନୁଭବନ୍ତି; ଏଭଳି ଶରୀର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିଥାଏ।
ଗର୍ଭଵାସେ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଜନ୍ମଦୁଃଖଂ ତଥା ନୃଣାମ୍ । ସୁବାଲ୍ଯଦୁଃଖଂ ଚାଜ୍ଞାନଂ କୌମାରେ ଗୁରୁଶାସନମ୍
ମଣିଷମାନେ ଗର୍ଭରେ ରହିବାରୁ ଏବଂ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଶିଶୁବୟସରେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ବଡ଼ମାନେ ଶିଖ୍ୟା ଦେଇ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଯୌଵନେ କାମରାଗାଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖଂ ଚୈଵେର୍ଷ୍ଯଯା ପୁନଃ । କୃଷିଵାଣିଜ୍ଯସେଵାଦ୍ଯୈର୍ଗୋରକ୍ଷାଦିକ କର୍ମଭିଃ
ଯୁବାବସ୍ଥାରେ କାମ ଓ ରାଗରୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ପୁଣି ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ; ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ, ଚାକିରି ଓ ଗୋପାଳନ ଭଳି କାମରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ମିଳେ।
ଵୃଦ୍ଧଭାଵେ ଚ ଜରଯା ଵ୍ଯାଧିଭିଶ୍ଚ ପ୍ରପୀଡନାତ୍ । ମରଣେ ଚ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ପ୍ରାର୍ଥନାଯାଂ ତତୋଧିକମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଜରା ଓ ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ; ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।
ରାଜାଗ୍ନିଜଲଦାଘାତଚୌରଶତ୍ରୁ ଭଯଂ ମହତ୍ । ଅର୍ଥସ୍ଯାର୍ଜନରକ୍ଷାଯାଂ ଭଯଂ ନାଶେ ଵ୍ଯଯେ ପୁନଃ
ରାଜା, ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ମାଡ଼, ଚୋର ଓ ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଭୟ ହୁଏ; ଧନ ଅର୍ଜନ ଓ ରକ୍ଷାରେ ଭୟ ଥାଏ, ତାହା ହରାଇବା କିମ୍ବା ଖର୍ଚ୍ଚ ହେବାରେ ପୁଣି ଭୟ ହୁଏ।
କାର୍ପଣ୍ଯଂ ମତ୍ସରୋ ଦମ୍ଭୋ ଧନାଧିକ୍ଯେ ଭଯଂ ମହତ୍ । ଅକାର୍ଯେ ସଂପ୍ରଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ଦୁଃଖାନି ଧନିନାଂ ସଦା
ଧନ ଥିଲେ କଞ୍ଜୁସି, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଢୋଙ୍ଗ ଓ ବଡ଼ ଭୟ ରହିଥାଏ; ଧନୀମାନେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିବାରୁ ସଦା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଭୃତ୍ଯଵୃତ୍ତିଃ କୁସୀଦଂ ଚ ଦାସତ୍ଵଂ ପରତଂତ୍ରତା । ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାଭିଯୋଗଶ୍ଚ ସଂଯୋଗାଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ
ଚାକିରି, ସୁଦଖୋରି, ଦାସତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରତା, ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛାର ସହସ୍ର ସଂଯୋଗ—ଏସବୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ଦୁର୍ଭଗତ୍ଵଂ ଚ ମୂର୍ଖତ୍ଵଂ ଚ ଦରିଦ୍ରତା । ଅଧରୋତ୍ତରଭାଗଶ୍ଚ ନାରକଂ ରାଜଵିକ୍ରମମ୍
ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଅପମୃତ୍ୟୁ, ମୂର୍ଖତା, ଦରିଦ୍ରତା, ନିମ୍ନ ପଦବୀ, ନରକ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର—ଏସବୁ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାଭିଭଵଂ ଦୁଃଖମନ୍ଯାଂନ୍ଯତୋ ଭଯଂ ମହତ୍ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାଚ୍ଚ ପ୍ରକୋପଶ୍ଚ ରାଜ୍ଞୋ ଦୁଃଖଂ ମହୀଭୃତାମ୍
ଏକାପରେ ଅଧିକାର କରିବାରୁ ଦୁଃଖ, ପରସ୍ପର ଭୟ, ଏବଂ ରାଗ ହୁଏ; ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଅନିତ୍ଯତାତ୍ର ଭାଵାନାଂ କୃତକାମ୍ଯସ୍ଯ ଦେହିନଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯ ମର୍ମଭେଦାଚ୍ଚ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯ କରପୀଡନାତ୍
ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଅନିତ୍ୟତା, ଦେହୀମାନେ ଇଚ୍ଛାରେ ବନ୍ଧିବା, ପରସ୍ପର ଆଘାତ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା—ଏସବୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଲୁବ୍ଧାଶ୍ଚ ପାପଭେଦେନ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯ ଚ ଭକ୍ଷଣମ୍ । ଇତ୍ଯେଵମାଦିଭିର୍ଦୁଃଖୈର୍ଯସ୍ମାଦ୍ଭୀତଂ ଚରାଚରମ୍
ଲୋଭୀମାନେ ପାପ କରି ପରସ୍ପରକୁ ଖାଇଯାନ୍ତି; ଏଭଳି ଦୁଃଖର କାରଣରୁ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ।
ନିରଯାଦି ମନୁଷ୍ଯାଂତଂ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ତ୍ଯଜେଦ୍ବୁଧଃ । ସ୍କଂଧାତ୍ସ୍କଂଧେନ ଯନ୍ଭାରଂ ଵିଶ୍ରାମଂ ମନ୍ଯତେ ଯଥା
ନରକରୁ ମଣିଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହିପରି ସମସ୍ତ କିଛି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଯେପରି ଏକ କାନ୍ଧରୁ ଅନ୍ୟ କାନ୍ଧକୁ ଭାର ଦେଇ ବିଶ୍ରାମ ମିଳେ।
ତଦ୍ଵତ୍ସର୍ଵମିଦଂ ଲୋକେ ଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖେନ ଶାମ୍ଯତି । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାତିଶଯୋପେତାଃ ସର୍ଵଦା ଭୋଗସଂପ୍ଲଵାଃ
ଏଭଳି ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଭୋଗ ସବୁବେଳେ ଅତିରିକ୍ତ ଓ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ସହିତ ମିଶିଥାଏ।
ଧର୍ମକ୍ଷଯାଚ୍ଚ ଦେଵାନାଂ ଦିଵି ଦୁଃଖମଵସ୍ଥିତମ୍ । ନାନାଯୋନିସହସ୍ରେଷୁ ସଂଭଵଃ ପୁଣ୍ଯସଂକ୍ଷଯାତ୍
ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ପୁଣ୍ୟ କମିଗଲେ ଅନେକ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ରୋଗାଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରା ଦେଵଲୋକେଽପି ସଂସ୍ମୃତାଃ । ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ହି ଶିରଶ୍ଛିନ୍ନମଶ୍ଵିଭ୍ଯାଂ ସଂଧିତଂ ପୁନଃ
ଦେବଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରୋଗ ଥାଏ; ଯଜ୍ଞର ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବା ପରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ତାହାକୁ ପୁଣି ଯୋଡ଼ିଥିଲେ।
ତେନ ଦୋଷେଣ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଶିରୋରୋଗଃ ସଦୈଵ ହି । ମାର୍ତଂଡଭାନୋଃ କୁଷ୍ଠଂ ଚ ଵରୁଣସ୍ଯ ଜଲୋଦରମ୍
ଏହି ଦୋଷର କାରଣରେ ଯଜ୍ଞରେ ସଦା ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା ରହିଥାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ହୋଇଛି, ଏବଂ ବରୁଣଙ୍କୁ ଜଳୋଦର ରୋଗ ହୋଇଛି।
ପୂଷ୍ଣୋଦଶନଵୈକଲ୍ଯଂ ଭୁଜସ୍ତଂଭଃ ଶଚୀପତେଃ । ସୁମହାନ୍କ୍ଷଯରୋଗଶ୍ଚ ସୋମସ୍ଯ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ପୂଷା ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ହରାଇଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତ ଗଡ଼ିଯାଇଛି, ଏବଂ ସୋମଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର କ୍ଷୟ ରୋଗ ହୋଇଛି।
ଜ୍ଵରଶ୍ଚ ସୁମହାନାସୀଦ୍ଦକ୍ଷସ୍ଯାପି ପ୍ରଜାପତେଃ । କଲ୍ପେକଲ୍ପେ ଚ ଦେଵାନାଂ ମହତାମପି ସଂକ୍ଷଯଃ
ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ମହା ଜ୍ୱର ହୋଇଥିଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ପରାର୍ଧଦ୍ଵଯକାଲାଂତେ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚାପ୍ଯନିତ୍ଯତା । ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଦୁହିତାଂ ପୌତ୍ରୀଂ ବ୍ରହ୍ମା କାମିତଵାନ୍ପୁନଃ
ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ସମୟ ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅନିତ୍ୟତା ଆସିଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣି ଦକ୍ଷଙ୍କ ନାତିଝିଁକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ।
କ୍ରୋଧେନ ଚ ଜଯାଂ ଦେଵୀଂ ଯୋଗଜ୍ଞାଂ ଶପ୍ତଵାନ୍ପ୍ରଭୁଃ । କାମକ୍ରୋଧୌ ସ୍ଥିତୌ ଯତ୍ର ତତ୍ର ଦୋଷାସ୍ତଦାତ୍ମକାଃ
କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରଭୁ ଯୋଗଶିଳ୍ପା ଦେବୀ ଜୟାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ; ଯେଉଁଠି କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ରହିଛି, ସେଠି ସେହି ପ୍ରକାର ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ।
ଦୁଃଖାନି ଚ ସମସ୍ତାନି ସଂସ୍ଥିତାନି ନ ସଂଶଯଃ । ଵିଶୀର୍ଣଜନ୍ମମରଣଂ ସର୍ଵାଶିତ୍ଵଂ ହଵିର୍ଭୁଜଃ
ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ହବି ଭୋଜନ କରୁଥିବାମାନେ ସବୁକିଛି ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ସ୍ତ୍ରୀଵଧଃ କାମସକ୍ତିଶ୍ଚ ସାରଥ୍ଯଂ ପାଂଡଵେ ବଲେ । ରୁଦ୍ରେଣ ତ୍ରିପୁରଂ ଦଗ୍ଧଂ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞୋ ଵିନାଶିତଃ
ସ୍ତ୍ରୀ ହତ୍ୟା, କାମରେ ଆସକ୍ତି, ପାଣ୍ଡବ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସାରଥି ହେବା, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିପୁର ଦହନ, ଏବଂ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ—
ସ୍କଂଦସ୍ଯ ଜନ୍ମ ଵୈ ଶୁକ୍ରାତ୍କ୍ରୀଡାଦୀନାଂ ସହସ୍ରଶଃ । ଏଵଂ ତ୍ରଯୋପି ରାଗାଦ୍ଯୈର୍ଦୋଷୈର୍ଦେଵାଃ ସମନ୍ଵିତାଃ
ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଜନ୍ମ ଶୁକ୍ର ଠାରୁ, ଏବଂ ଏପରି ହଜାର ହଜାର କ୍ରୀଡ଼ା—ଏଭଳି ତିନି ମହାଦେବତା ମଧ୍ୟ ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ।
ଏଭ୍ଯଃ ପରଃ ପ୍ରଭୁଃ ଶାଂତଃ ପରିପୂର୍ଣଃ ସ ମୁକ୍ତିଦଃ । ଏଵମେତଜ୍ଜଗତ୍ସର୍ଵମନ୍ଯୋନ୍ଯାତିଶଯେ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ପରମ ପ୍ରଭୁ, ଶାନ୍ତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା; ଏଭଳି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପରସ୍ପର ପ୍ରଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଦୁଃଖୈରାକୁଲିତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନିର୍ଵେଦଂ ପରମଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ନିର୍ଵେଦାଚ୍ଚ ଵିରାଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିରାଗାଜ୍ଜ୍ଞାନସଂଭଵଃ
ଏହି ଜଗତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି ବୋଲି ଜାଣି, ଉତ୍ତମ ବିରକ୍ତି ଆଣିବା ଉଚିତ; ବିରକ୍ତି ଠାରୁ ବିରାଗ ଆସେ, ବିରାଗ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ଜ୍ଞାନେନ ତତ୍ପରଂ ଜ୍ଞାନଂ ଶିଵଂ ମୁକ୍ତିମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ସମସ୍ତଦୁଃଖନିର୍ମୁକ୍ତ ସ୍ଵସ୍ଥାତ୍ମା ସ ସୁଖୀ ତଦା
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେହି ପରମ ଶିବ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତି ଲଭିଯାଏ; ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବସି ସୁଖୀ ହୁଏ।
ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ପରିପୂର୍ଣଶ୍ଚ ମୁକ୍ତ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ମାତଲିରୁଵାଚ- ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପରିପୃଚ୍ଛିତମ୍
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକଙ୍କୁ 'ମୁକ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମାତଳି କହିଲେ—ତୁମେ ପଚାରିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି।
ଧର୍ମାଧର୍ମଵିଵେକୋ ହି ସର୍ଵଜ୍ଞାନସମୁଦ୍ଭଵଃ । ଇଂଦ୍ରଲୋକେ ପ୍ରଗଂତଵ୍ଯଂ ଦେଵରାଜସ୍ଯ ଶାସନାତ୍
ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଭେଦ ବୁଝିବା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ; ଦେବତାଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଯଯାତିରୁଵାଚ- ଅସ୍ମଦ୍ଭାଗ୍ଯପ୍ରସଂଗେନ ଭଵତୋ ଦର୍ଶନଂ ମମ । ସଂଜାତଂ ଶକ୍ରସଂଵାହ ଏତଚ୍ଛ୍ରେଯୋ ମମାତୁଲମ୍
ୟୟାତି କହିଲେ—ମୋର ଭାଗ୍ୟର ଦୟାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିଲି; ଏହି ଶକ୍ରଙ୍କ ସାରଥି ସହିତ ମୋର ମିଳନ ଅତି ମହାନ ଶୁଭ ଘଟଣା।