ଛିନ୍ନମୂଲତରୁର୍ଯଦ୍ଵଦ୍ଦିଵସୈଃ ପତତି କ୍ଷିତୌ । ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯାତ୍ତଦ୍ଵନ୍ନିପତଂତି ଦିଵୌକସଃ
ଯେପରି ମୂଳ କଟା ଗଛ ଦିନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ଝରିପଡ଼ନ୍ତି।
ସୁଖାଭିଲାଷନିଷ୍ଠାନାଂ ସୁଖଭୋଗାଦି ସଂପ୍ଲଵୈଃ । ଅକସ୍ମାତ୍ପତିତଂ ଦୁଃଖଂ କଷ୍ଟଂ ସ୍ଵର୍ଗେଦିଵୌକସାମ୍
ଯେମାନେ ସୁଖର ଆଶାରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ଭୋଗବିଳାସର ମଧ୍ୟରେ ଅଚାନକ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀଙ୍କ ଉପରେ ଆସିପଡ଼େ।
ଇତି ସ୍ଵର୍ଗେଽପି ଦେଵାନାଂ ନାସ୍ତି ସୌଖ୍ଯଂ ଵିଚାରତଃ । କ୍ଷଯଶ୍ଚ ଵିଷଯାସିଦ୍ଧୌ ସ୍ଵର୍ଗେ ଭୋଗାଯ କର୍ମଣାମ୍
ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କଲେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ସୁଖ ନାହିଁ; ଭୋଗ ଶେଷ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ।
ତତ୍ର ଦୁଃଖଂ ମହତ୍କଷ୍ଟଂ ନରକାଗ୍ନିଷୁ ଦେହିନାମ୍ । ଘୋରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈର୍ଭାଵୈର୍ଵାଙ୍ମନଃ କାଯ ସଂଭଵୈଃ
ସେଠାରେ, ନରକ ଅଗ୍ନିରେ ଦେହଧାରୀମାନେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି, ମନ, ଦେହ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରୁ।
କୁଠାରଚ୍ଛେଦନଂ ତୀଵ୍ରଂ ଵଲ୍କଲାନାଂ ଚ ତକ୍ଷଣମ୍ । ପର୍ଣଶାଖାଫଲାନାଂ ଚ ପାତଶ୍ଚଂଡେନ ଵାଯୁନା
ଏଠାରେ ତୀବ୍ର କୁହାଡ଼ିରେ କଟାଯାଏ, ଛାଲ କାଢ଼ାଯାଏ, ତୀବ୍ର ପବନରେ ପତ୍ର, ଡାଳି ଓ ଫଳ ଝରିଯାଏ।
ଉନ୍ମୂଲନାନ୍ନଦୀଭିଶ୍ଚ ଗଜୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦେହିଭିଃ । ଦାଵାଗ୍ନିହିମଶୋଷୈଶ୍ଚ ଦୁଃଖଂ ସ୍ଥାଵରଜାତିଷୁ
ନଦୀ, ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉପଡ଼ାଯାଏ; ଅଚଳ ପ୍ରଜାତିମାନେ ଅଗ୍ନି, ଶୀତ ଓ ତାପରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।
ତଦ୍ଵଦ୍ଭୁଜଂଗସର୍ପାଣାଂ କ୍ରୋଧେ ଦୁଃଖଂ ଚ ଦାରୁଣମ୍ । ଦୁଷ୍ଟାନାଂ ଘାତନଂ ଲୋକେ ପାଶେନ ଚ ନିବଂଧନମ୍
ଏଭଳି ସାପ ବା ନାଗମାନେ କ୍ରୋଧରୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଲୋକରେ ହତ୍ୟା ଓ ଦାମରେ ବାନ୍ଧାଯିବା ଭୋଗନ୍ତି।
ଅକସ୍ମାଜ୍ଜନ୍ମମରଣଂ କୀଟାନାଂ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ସରୀସୃପନିକାଯାନାମେଵଂ ଦୁଃଖାନ୍ଯନେକଧା
କୀଟମାନେ ପାଇଁ ଅଚାନକ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ବାରମ୍ବାର ହୁଏ; ସରିସୃପ ଓ ରେଙ୍ଗା ଜନ୍ତୁମାନେ ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।
ପଶୂନାମାତ୍ମଶମନଂ ଦଂଡତାଡନମେଵ ଚ । ନାସାଵେଧେନ ସଂତ୍ରାସଃ ପ୍ରତୋଦେନ ସୁତାଡନମ୍
ପଶୁମାନେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ଛଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ ଖାନ୍ତି, ନାକରେ ଛିଦ୍ର କରିଲେ ଭୟ ଲାଗେ, ଏବଂ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ମାଡ଼ିଲେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।
ଵେତ୍ରକାଷ୍ଠାଦିନିଗଡୈରଂକୁଶେନାଂଗବଂଧନମ୍ । ଭାଵେନ ମନସା କ୍ଲେଶୈର୍ଭିକ୍ଷା ଯୁଵାଦିପୀଡନମ୍
ଲାଠି, କାଠ, ଶଳା ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ବାନ୍ଧିବା, ମନରେ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଭାବନା, ଭିକ୍ଷା ଓ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା—ଏସବୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ଆତ୍ମଯୂଥଵିଯୋଗୈଶ୍ଚ ବଲାନ୍ନଯନବଂଧନେ । ପଶୂନାଂ ସଂତି କାଯାନାମେଵଂ ଦୁଃଖାନ୍ଯନେକଶଃ
ନିଜ ଝୁଣ୍ଡିଠାରୁ ଅଲଗା କରିବା, ଜୋରକରି ନେଇଯିବା ଓ ବନ୍ଦୀ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପଶୁମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଶରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଵର୍ଷାଶୀତାତପାଦ୍ଦୁଃଖଂ ସୁକଷ୍ଟଂ ଗ୍ରହପକ୍ଷିଣାମ୍ । କ୍ଲେଶମାନାତି କାଯାନାମେଵଂ ଦୁଃଖାନ୍ଯନେକଧା
ବନ୍ଦୀ ପକ୍ଷୀ ଓ ପଶୁମାନେ ବର୍ଷା, ଶୀତ ଓ ତାପର ଦୁଃଖକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଅନୁଭବନ୍ତି; ଏଭଳି ଶରୀର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିଥାଏ।
ଗର୍ଭଵାସେ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଜନ୍ମଦୁଃଖଂ ତଥା ନୃଣାମ୍ । ସୁବାଲ୍ଯଦୁଃଖଂ ଚାଜ୍ଞାନଂ କୌମାରେ ଗୁରୁଶାସନମ୍
ମଣିଷମାନେ ଗର୍ଭରେ ରହିବାରୁ ଏବଂ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଶିଶୁବୟସରେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ବଡ଼ମାନେ ଶିଖ୍ୟା ଦେଇ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଯୌଵନେ କାମରାଗାଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖଂ ଚୈଵେର୍ଷ୍ଯଯା ପୁନଃ । କୃଷିଵାଣିଜ୍ଯସେଵାଦ୍ଯୈର୍ଗୋରକ୍ଷାଦିକ କର୍ମଭିଃ
ଯୁବାବସ୍ଥାରେ କାମ ଓ ରାଗରୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ପୁଣି ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ; ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ, ଚାକିରି ଓ ଗୋପାଳନ ଭଳି କାମରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ମିଳେ।
ଵୃଦ୍ଧଭାଵେ ଚ ଜରଯା ଵ୍ଯାଧିଭିଶ୍ଚ ପ୍ରପୀଡନାତ୍ । ମରଣେ ଚ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ପ୍ରାର୍ଥନାଯାଂ ତତୋଧିକମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଜରା ଓ ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ; ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।
ରାଜାଗ୍ନିଜଲଦାଘାତଚୌରଶତ୍ରୁ ଭଯଂ ମହତ୍ । ଅର୍ଥସ୍ଯାର୍ଜନରକ୍ଷାଯାଂ ଭଯଂ ନାଶେ ଵ୍ଯଯେ ପୁନଃ
ରାଜା, ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ମାଡ଼, ଚୋର ଓ ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଭୟ ହୁଏ; ଧନ ଅର୍ଜନ ଓ ରକ୍ଷାରେ ଭୟ ଥାଏ, ତାହା ହରାଇବା କିମ୍ବା ଖର୍ଚ୍ଚ ହେବାରେ ପୁଣି ଭୟ ହୁଏ।
କାର୍ପଣ୍ଯଂ ମତ୍ସରୋ ଦମ୍ଭୋ ଧନାଧିକ୍ଯେ ଭଯଂ ମହତ୍ । ଅକାର୍ଯେ ସଂପ୍ରଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ଦୁଃଖାନି ଧନିନାଂ ସଦା
ଧନ ଥିଲେ କଞ୍ଜୁସି, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଢୋଙ୍ଗ ଓ ବଡ଼ ଭୟ ରହିଥାଏ; ଧନୀମାନେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିବାରୁ ସଦା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଭୃତ୍ଯଵୃତ୍ତିଃ କୁସୀଦଂ ଚ ଦାସତ୍ଵଂ ପରତଂତ୍ରତା । ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାଭିଯୋଗଶ୍ଚ ସଂଯୋଗାଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ
ଚାକିରି, ସୁଦଖୋରି, ଦାସତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରତା, ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛାର ସହସ୍ର ସଂଯୋଗ—ଏସବୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ଦୁର୍ଭଗତ୍ଵଂ ଚ ମୂର୍ଖତ୍ଵଂ ଚ ଦରିଦ୍ରତା । ଅଧରୋତ୍ତରଭାଗଶ୍ଚ ନାରକଂ ରାଜଵିକ୍ରମମ୍
ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଅପମୃତ୍ୟୁ, ମୂର୍ଖତା, ଦରିଦ୍ରତା, ନିମ୍ନ ପଦବୀ, ନରକ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର—ଏସବୁ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାଭିଭଵଂ ଦୁଃଖମନ୍ଯାଂନ୍ଯତୋ ଭଯଂ ମହତ୍ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାଚ୍ଚ ପ୍ରକୋପଶ୍ଚ ରାଜ୍ଞୋ ଦୁଃଖଂ ମହୀଭୃତାମ୍
ଏକାପରେ ଅଧିକାର କରିବାରୁ ଦୁଃଖ, ପରସ୍ପର ଭୟ, ଏବଂ ରାଗ ହୁଏ; ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଅନିତ୍ଯତାତ୍ର ଭାଵାନାଂ କୃତକାମ୍ଯସ୍ଯ ଦେହିନଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯ ମର୍ମଭେଦାଚ୍ଚ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯ କରପୀଡନାତ୍
ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଅନିତ୍ୟତା, ଦେହୀମାନେ ଇଚ୍ଛାରେ ବନ୍ଧିବା, ପରସ୍ପର ଆଘାତ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା—ଏସବୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଲୁବ୍ଧାଶ୍ଚ ପାପଭେଦେନ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯ ଚ ଭକ୍ଷଣମ୍ । ଇତ୍ଯେଵମାଦିଭିର୍ଦୁଃଖୈର୍ଯସ୍ମାଦ୍ଭୀତଂ ଚରାଚରମ୍
ଲୋଭୀମାନେ ପାପ କରି ପରସ୍ପରକୁ ଖାଇଯାନ୍ତି; ଏଭଳି ଦୁଃଖର କାରଣରୁ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ।
ନିରଯାଦି ମନୁଷ୍ଯାଂତଂ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ତ୍ଯଜେଦ୍ବୁଧଃ । ସ୍କଂଧାତ୍ସ୍କଂଧେନ ଯନ୍ଭାରଂ ଵିଶ୍ରାମଂ ମନ୍ଯତେ ଯଥା
ନରକରୁ ମଣିଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହିପରି ସମସ୍ତ କିଛି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଯେପରି ଏକ କାନ୍ଧରୁ ଅନ୍ୟ କାନ୍ଧକୁ ଭାର ଦେଇ ବିଶ୍ରାମ ମିଳେ।
ତଦ୍ଵତ୍ସର୍ଵମିଦଂ ଲୋକେ ଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖେନ ଶାମ୍ଯତି । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାତିଶଯୋପେତାଃ ସର୍ଵଦା ଭୋଗସଂପ୍ଲଵାଃ
ଏଭଳି ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଭୋଗ ସବୁବେଳେ ଅତିରିକ୍ତ ଓ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ସହିତ ମିଶିଥାଏ।
ଧର୍ମକ୍ଷଯାଚ୍ଚ ଦେଵାନାଂ ଦିଵି ଦୁଃଖମଵସ୍ଥିତମ୍ । ନାନାଯୋନିସହସ୍ରେଷୁ ସଂଭଵଃ ପୁଣ୍ଯସଂକ୍ଷଯାତ୍
ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ପୁଣ୍ୟ କମିଗଲେ ଅନେକ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ରୋଗାଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରା ଦେଵଲୋକେଽପି ସଂସ୍ମୃତାଃ । ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ହି ଶିରଶ୍ଛିନ୍ନମଶ୍ଵିଭ୍ଯାଂ ସଂଧିତଂ ପୁନଃ
ଦେବଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରୋଗ ଥାଏ; ଯଜ୍ଞର ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବା ପରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ତାହାକୁ ପୁଣି ଯୋଡ଼ିଥିଲେ।
ତେନ ଦୋଷେଣ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଶିରୋରୋଗଃ ସଦୈଵ ହି । ମାର୍ତଂଡଭାନୋଃ କୁଷ୍ଠଂ ଚ ଵରୁଣସ୍ଯ ଜଲୋଦରମ୍
ଏହି ଦୋଷର କାରଣରେ ଯଜ୍ଞରେ ସଦା ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା ରହିଥାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ହୋଇଛି, ଏବଂ ବରୁଣଙ୍କୁ ଜଳୋଦର ରୋଗ ହୋଇଛି।
ପୂଷ୍ଣୋଦଶନଵୈକଲ୍ଯଂ ଭୁଜସ୍ତଂଭଃ ଶଚୀପତେଃ । ସୁମହାନ୍କ୍ଷଯରୋଗଶ୍ଚ ସୋମସ୍ଯ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ପୂଷା ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ହରାଇଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତ ଗଡ଼ିଯାଇଛି, ଏବଂ ସୋମଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର କ୍ଷୟ ରୋଗ ହୋଇଛି।
ଜ୍ଵରଶ୍ଚ ସୁମହାନାସୀଦ୍ଦକ୍ଷସ୍ଯାପି ପ୍ରଜାପତେଃ । କଲ୍ପେକଲ୍ପେ ଚ ଦେଵାନାଂ ମହତାମପି ସଂକ୍ଷଯଃ
ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ମହା ଜ୍ୱର ହୋଇଥିଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ପରାର୍ଧଦ୍ଵଯକାଲାଂତେ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚାପ୍ଯନିତ୍ଯତା । ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଦୁହିତାଂ ପୌତ୍ରୀଂ ବ୍ରହ୍ମା କାମିତଵାନ୍ପୁନଃ
ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ସମୟ ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅନିତ୍ୟତା ଆସିଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣି ଦକ୍ଷଙ୍କ ନାତିଝିଁକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ।